سیرسولان و جشنواره، قصه ظرفیتی ناب که هنوز مقصد گردشگری نشده است
بر اساس گزارشهای منتشرشده در سال جاری، روستای سولان حدود یکهزار و 300 هکتار اراضی کشاورزی دارد و تولید سالانه سیر آن حدود 20 هزار تن برآورد شده است رقمی که بهتنهایی نشان میدهد با یک تولید خرد و حاشیهای مواجه نیستیم. در کنار آن، حدود 50 هکتار نیز به کشت موسیر اختصاص دارد و تولید موسیر روستا نزدیک به 2 هزار تن اعلام شده است.
در سطح استان نیز آمارهای رسمی از تولید حدود 53 هزار تن سیر در بیش از 3500 هکتار حکایت دارد یعنی نزدیک به نیمی از سیر کشور در همدان تولید میشود این اعداد برای یک منطقه، صرفاً آمار کشاورزی نیست این یعنی مواد اولیه یک صنعت در مقیاس بزرگ وجود دارد.
یعنی اگر زنجیره ارزش شکل بگیرد، میتوان از فرآوری و بستهبندی گرفته تا صادرات، صنایع غذایی، محصولات سلامتمحور و گردشگری کشاورزی را توسعه داد اما فعلاً بخش قابل توجهی از این ظرفیت همچنان در همان نقطهای متوقف مانده که کشاورز محصول را از زمین بیرون میآورد.
مسئله سیر همدان دیگر «تولید» نیست؛ «اقتصاد محصول» است
رئیس سازمان جهاد کشاورزی همدان اخیراً با صراحت درباره همین مسئله سخن گفته است. بر اساس گفتوگو حمزه خانجانی که به تازگی با تسنیم، انجام شده است همدان با تولید بیش از 53 هزار تن سیر، رتبه نخست تولید کشور را دارد، اما بخش قابل توجهی از محصول همچنان به صورت خام وارد بازار میشود و ارزش افزوده حلقههایی مانند فرآوری، بستهبندی و تجارت به اندازه ظرفیت تولید در استان ایجاد نشده است.
این همان نقطه ثقل ماجرا است که باید نگاه به سیر تغییر کند، همدان دیگر لازم نیست ثابت کند سیر تولید میکند این موضوع سالهاست اثبات شده است، همدان باید ثابت کند میتواند از سیر برای کشاورز، پول برای روستا، صنایع تبدیلی،گردشگری، صادرکننده و در نهایت درآمد پایدار برای اقتصاد استان پول بسازد اما درست در همین نقطه باید یک سؤال ساده اقتصادی پرسید اینکه بعد از هشت دوره جشنواره، سهم سولان از اقتصاد گردشگری چقدر شده است؟
چند نفر برای این جشنواره در هتلهای همدان اقامت کردهاند؟ چند اقامتگاه بومگردی از آن درآمد داشتهاند؟ چند تور گردشگری برای بازدید از سولان شکل گرفته است؟ چه میزان فروش مستقیم برای کشاورزان ایجاد شده؟ چه تعداد سرمایهگذار برای فرآوری و بستهبندی جذب شده است؟و مهمتر از همه، چرا هنوز برای رسیدن به این نقطه باید درباره «ظرفیت» حرف بزنیم، نه «خروجی»؟
در سولان، سیر فقط یک محصول کشاورزی معمولی نیست و بخشی از زندگی مردم است. محصولی که نسل به نسل کشت شده، برای خانوادههای زیادی اشتغال ایجاد کرده و حالا نام روستا را با خود یدک میکشد. اما فاصله میان «شهرت یک محصول» و «ساختن یک اقتصاد حول آن» هنوز در سولان زیاد است.
هشتمین جشنواره ملی سیر و موسیر همدان 26 و 27 شهریورماه در روستای سولان برگزار شد، جشنوارهای که مسئولان امسال نیز مانند سالهای گذشته از ظرفیت اقتصادی، کشاورزی و گردشگری سیر گفتند و از ضرورت تکمیل زنجیره ارزش، توسعه صنایع تبدیلی، افزایش صادرات و حتی بینالمللیشدن این رویداد سخن به میان آوردند.
تولید 53 هزارتن سیر کشور با همدان است
استاندار همدان در این جشنواره اعلام کرد حدود 53 هزار تن از سیر تولیدی کشور در همدان تولید میشود و همزمان از تشکیل نخستین تعاونی زنجیره تأمین سیر و موسیر شهرستان همدان و پیگیری ایجاد شهرک تخصصی سیر و موسیر خبر داد و گفت:اولین تعاونی زنجیره تأمین سیر و موسیر شهرستان همدان افتتاح شد و باید همه فعالان تولید، فرآوری و عرضه عضو آن شوند.
حمید ملانوریشمسی همچنین از پیگیری راهاندازی شش شهرک تخصصی کشاورزی از جمله شهرک تخصصی سیر و موسیر خبر داد و خواستار تشکیل ستاد برگزاری رویدادها و جشنوارههای بینالمللی همدان و ایجاد دبیرخانه دائمی شد.
وی با اشاره به خالی بودن جای وزیر جهاد کشاورزی، مرکز تحقیقات کشاورزی کشور و پژوهشگاهها در این رویداد افزود: جشنوارههای جهانی مانند سیر، گردو و انگور باید در تراز بینالمللی و با تقویم زمانی دقیق برگزار شود تا مردم نیز در روزهای رویداد محصول را با قیمت مناسب خریداری کنند.
طبق اعلام استانداری همدان، هدف جشنواره معرفی ظرفیتهای تولیدی و اقتصادی سیر و موسیر، حمایت از کشاورزان و تولیدکنندگان، توسعه صنایع تبدیلی، تکمیل زنجیره ارزش و معرفی توانمندیهای بخش کشاورزی استان عنوان شده است و این یعنی در ظاهر، همه مؤلفههای یک رویداد اقتصادی موفق کنار هم قرار گرفتهاند اما خروجی اقتصادی یک جشنواره را نمیتوان فقط با تعداد سخنرانیها، مسئولان حاضر، تعداد غرفهها یا تصاویر منتشرشده از مراسم سنجید.
سؤال اصلی این است که به واسطه این رویداد چقدر ارزش افزوده اقتصادی و گردشگری از آن همدان شده است که اگر پاسخ این پرسشروشن نباشد، جشنواره در نهایت یک مراسم سالانه باقی میماند مراسمی که میآید، برگزار میشود، عکسهایش منتشر میشود و بعد دوباره تا سال آینده به فراموشی سپرده میشود.
از «جشنواره» تا «مقصد گردشگری» فاصله زیاد است
در بسیاری از مناطق دنیا، محصولات کشاورزی بهانهای برای ساختن یک مقصد گردشگری شدهاند گردشگر فقط برای خرید محصول نمیرود، بلکه برای دیدن محل تولید، تجربه غذا، حضور در جشنواره، خرید مستقیم از تولیدکننده، اقامت، بازدید از جاذبههای طبیعی و فرهنگی و تجربه سبک زندگی محلی سفر میکند و این یعنی یک کیلو محصول میتواند به جای یک معامله ساده کشاورزی، به مجموعهای از فعالیتهای اقتصادی تبدیل شود اما برای رسیدن به چنین نقطهای، جشنواره به تنهایی کافی نیست.
وقتی گردشگر وارد سولان میشود، باید بداند کجا برود، چه چیزی ببیند، چه چیزی بخرد، کجا غذا بخورد، کجا اقامت کند و چه تجربهای قرار است از این سفر با خود ببرد، حتی ظاهر ورودی روستا نیز بخشی از همین اقتصاد تجربه است بنابراین وقتی محصولی قرار است به برند یک منطقه تبدیل شود، ورودی آن منطقه نمیتواند هیچ نشانی از آن محصول نداشته باشد. مقایسه با نمونههایی مانند رودبار و نحوه پیوند دادن هویت شهری و جادهای با محصول شاخص، نشان میدهد که «برند مقصد» اتفاقی شکل نمیگیرد.
سولان میتواند ورودیای داشته باشد که از همان ابتدا به گردشگر بگوید وارد سرزمین سیر شده است المان، تابلو، بازارچه، فروشگاه، بستهبندی، مسیر بازدید، فضای تجربه و حتی رستورانی که غذاهای محلی و فرآوردههای سیر را عرضه کند اما چنین زنجیرهای نیازمند طراحی است، نه صرفاً برگزاری جشنواره!
کشاورز تولید میکند، اما سود لزوماً به کشاورز نمیرسد
اظهارات مدیرعامل یکی از تعاونی تولید سیر ، نیز که به تازگی با رسانهها مصاحبهای را انجام داده است تصویر روشنتری از اقتصاد این محصول ارائه میکند، محمدی گفته است فعالان این بخش سالها با سرمایه شخصی کار کردهاند و یکی از مهمترین مطالبات آنها ایجاد شهرک تخصصی برای پوستکنی و فرآوری سیر است.
به گفته وی نبود مکان مناسب باعث شده بخشی از کارگاهها با مشکلات محیطزیستی، همجواری با مناطق مسکونی و محدودیتهای مختلف مواجه شوند.
از همین رو این مسئله فقط یک مشکل صنفی نیست و یک گلوگاه اقتصادی است، وقتی محل استانداردی برای فرآوری وجود ندارد، فرآیند تولید پراکنده میشود و بخشی از عملیات به منازل منتقل میشود، محصول دوباره به کارگاه بازمیگردد در چنین شرایطی، توسعه صنعتی، کنترل کیفیت، بهداشت، بستهبندی استاندارد و صادرات نیز دشوارتر میشود.
محمدی همچنین از نبود سازوکار مشخص برای ساماندهی صادرات و وجود واسطهها انتقاد کرده و گفته است نبود صنف و مجوز مستقل برای این محصول، حمایت از فعالان را دشوار کرده است.
از طرف دیگر، به گفته وی هر مجموعه به طور میانگین سالانه حدود هزار و 500 تن سیر را پوستکنی و فرآوری میکند و حتی محصولاتی از استانهای دیگر نیز برای فرآوری به این منطقه میآیند این اعداد یک پیام روشن دارند اینکه مسئله، نبود بازار یا نبود محصول نیست مسئله، زیرساخت و سازماندهی زنجیره است.
سیر سولان حتی میتواند یک «برند» باشد
در همین راستا یک کارشناس صادراتی و فعال اقتصادی به تسنیم، گفت: در اقتصاد امروز، محصول خوب لزوماً محصول پرفروش نیست، محصول باید قابل شناسایی باشد بنابراین سیر سولانمیتواند مانند بسیاری از محصولات کشاورزی شاخص، به یک برند منطقهای تبدیل شود اما برند صرفاً با ثبت یک نام یا چاپ یک لوگو روی بسته ایجاد نمیشود، برند یعنی مجموعهای از کیفیت ثابت، بستهبندی استاندارد، داستان محصول، هویت بصری، شبکه توزیع، بازار مشخص و اعتماد مشتری و سیر سولان برای رسیدن به این مرحله، ابتدا باید شناسنامه اقتصادی پیدا کند.
سحر رضایی افزود: میزان تولید، سطح زیرکشت، کیفیت، ویژگیهای ژنتیکی، ترکیبات مؤثر، روش تولید، ظرفیت فرآوری، بازارهای هدف و ظرفیت صادرات باید بهصورت مستند مشخص شود بعد از آن میتوان محصول را به بازار معرفی کرد، در غیر این صورت، «سیر همدان» در حد یک عبارت تبلیغاتی باقی میماند و ارزش واقعی آن نصیب حلقههای دیگری از زنجیره میشود.
جشنواره سیر سولان نیازمند تعریف بسته گردشگری است
یک فعال حوزه گردشگری نیز به تسنیم گفت: اگر قرار است جشنواره سیر سولان به یک رویداد گردشگری تبدیل شود، باید بتوان یک بسته سفر واقعی برای آن تعریف کرد.
مجتبایی افزود: یک گردشگر باید صبح ورود به سولان، بازدید از مزارع سیر، تجربه برداشت یا پاککردن سیر، خرید مستقیم از کشاورز، حضور در بازارچه، خوردن غذای محلی، بازدید از کارگاه فرآوری، خرید محصولات فرآوریشده، اجرای موسیقی و آیینهای محلی را تجربه کند و در نهایت بازگشت به همدان یا اقامت شبانه داشته باشد.
وی با بیان اینکه در این مدل، جشنواره دیگر یک روز تقویمی نیست و یک زنجیره اقتصادی است، عنوان کرد: هتل، رستوران، تاکسی، آژانس گردشگری، فروشگاه صنایعدستی، تولیدکننده مواد غذایی، کشاورز، کارگاه فرآوری و حتی رسانه محلی از آن منتفع میشوند اما وقتی جشنواره فقط در چند ساعت برگزار شود و گردشگر پس از پایان مراسم بدون آنکه پولی در اقتصاد محلی خرج کند، روستا را ترک کند، سهم گردشگری از این رویداد تقریباً به صفر نزدیک میشود.
سولان باید از «محل برگزاری جشنواره» به «مقصد جشنواره» تبدیل شود
مجتبایی تاکید کرد:محل برگزاری جشنواره یعنی روستایی که یک روز در آن مراسم برگزار میشود اما «مقصد جشنواره» یعنی روستایی که گردشگر برای آن برنامه سفر میچیند بنابراین برای رسیدن به حالت دوم، زیرساخت، ساماندهی ورودی روستا، ایجاد بازارچه دائمی محصولات، تابلوهای معرفی، مسیر گردشگری سیر، سرویسهای بهداشتی، پارکینگ، فضای پذیرایی، اقامتگاههای بومگردی، رستورانهای محلی، فروشگاه محصولات، بستهبندی متحدالشکل و تقویم مشخص رویدادها، لازم است.
وی با اشاره بر اینکه سولان حتی میتواند خارج از فصل جشنواره نیز مقصد باشد و جشنواره فقط میتواند «ویترین» این مقصد باشد، نه تمام آن، گفت: متاسفانه در این هشت سال آنگونه که باید روی ظرفیت سیر استان همدان کار انجام نشده است.
تعاونی جدید، شروعی که نباید در افتتاحیه متوقف شود
استاندار همدان در جشنواره امسال از افتتاح نخستین تعاونی زنجیره تأمین سیر و موسیر شهرستان همدان خبر داده است، تشکیل این تعاونی، اگر به عضوگیری گسترده، خرید سازمانیافته، فرآوری، بستهبندی و صادرات منجر شود، میتواند یکی از حلقههای مورد نیاز زنجیره ارزش باشد اما تعاونی نیز مانند جشنواره، زمانی معنا دارد که خروجی اقتصادی داشته باشد.
تعاونی باید بتواند قدرت چانهزنی کشاورز را افزایش دهد، خرید و فروش را سامان دهد، اطلاعات بازار را در اختیار تولیدکننده قرار دهد و مسیر دسترسی به بازارهای داخلی و خارجی را کوتاه کند در غیر این صورت، یک عنوان حقوقی جدید به ساختارهای قبلی اضافه شده است، بدون آنکه مسئله اصلی تولیدکننده حل شده باشد.
شهرک تخصصی، حلقهای که اگر ایجاد نشود، زنجیره ناقص میماند
این شرایط در حالی است یکی از مطالبات جدی مطرحشده از سوی فعالان سیر، ایجاد شهرک تخصصی برای پوستکنی و فرآوری است این مطالبه از منظر اقتصادی قابل توجه است به طوریکه تمرکز واحدهای فرآوری در یک مجموعه تخصصی میتواند بسیاری از مسائل موجود را از مسائل محیطزیستی و جانمایی گرفته تا تأمین زیرساخت، نظارت بهداشتی، توسعه تجهیزات، بستهبندی و لجستیک کاهش دهد.
استاندار همدان نیز از پیگیری ایجاد شش شهرک تخصصی کشاورزی از جمله شهرک تخصصی سیر و موسیر خبر داده است اما مسئله مهم، زمان و مدل اجرای این وعده است چون برای کشاورز و فعال اقتصادی، «پیگیری» زمانی ارزش دارد که به زمین، زیرساخت، مجوز، سرمایهگذاری و در نهایت تولید منجر شود.
یک محصول، چند اقتصاد
شاید بهتر باشد سیر همدان را فقط از دریچه کشاورزی نبینیم، این محصول میتواند همزمان چند اقتصاد را فعال از جمله اقتصاد کشاورزی از تولید و نهاده تا اشتغال مزرعه، اقتصاد صنعتیاز پوستکنی و فرآوری تا بستهبندی، اقتصاد صادرات از استانداردسازی تا بازارهای خارجی، اقتصاد گردشگری از جشنواره و بازدید از مزارع تا اقامت و غذا، اقتصاد روستایی از فروش مستقیم تا کسبوکارهای خرد و حتی اقتصاد دانشبنیان از استخراج ترکیبات مؤثر تا تولید فرآوردههای دارویی و غذایی را فعال کند.
برهمیناساس اگر این حلقهها به یکدیگر متصل شوند، ارزش اقتصادی سیر چند برابر خواهد شد اما اگر هرکدام جداگانه و جزیرهای فعالیت کنند، بخش مهمی از این ارزش در خارج از منطقه تولید خواهد شد بنابراین جشنواره بعدی باید با «صورتحساب اقتصادی» برگزار شود، شاید بد نباشد از سال آینده، برگزارکنندگان جشنواره سیر سولان یک تفاوت اساسی ایجاد کنند.
در کنار پوستر جشنواره، برنامه فرهنگی و فهرست مسئولان حاضر، یک «گزارش عملکرد اقتصادی جشنواره» نیز منتشر شود اینکه تعداد گردشگران چقدر بود؟چه تعداد اقامت ثبت شد؟چه میزان فروش مستقیم کشاورزان انجام شد؟چند قرارداد تجاری منعقد شد؟چه میزان محصول فرآوریشده عرضه شد؟چند سرمایهگذار جذب شد؟چند شغل ایجاد شد؟چه تعداد واحد گردشگری و خدماتی از رویداد منتفع شدند؟و در نهایت، چه میزان گردش مالی در اقتصاد سولان و همدان ایجاد شد؟اگر پاسخ این پرسشها در پایان هر دوره مشخص باشد، میتوان فهمید جشنواره واقعاً در مسیر توسعه حرکت میکند یا فقط بزرگتر برگزار میشود.
سیر همدان، یک فرصت که هنوز به مدل اقتصادی تبدیل نشده است
سولان امروز بیش از آنکه به جشنواره دیگری نیاز داشته باشد، به یک «مدل توسعه» نیاز دارد مدلی که در آن کشاورز، فرآوریکننده، تعاونی، دستگاه اجرایی، گردشگری، سرمایهگذار و بازار صادراتی در یک زنجیره قرار بگیرند اگر قرار است سیر همدان به یک برند ملی یا بینالمللی تبدیل شود، ابتدا باید ارزش آن در خود همدان ایجاد شود، جشنواره بینالمللی شود، باید گردشگر خارجی برای حضور در آن دلیلی واقعی داشته باشد، اگر دنبال توسعه صادرات هستیم ، باید بستهبندی و فرآوری استاندارد در دسترس باشد. اگر قرار است کشاورز منتفع شود، باید قدرت بیشتری در زنجیره فروش داشته باشد و اگر قرار است سولان مقصد گردشگری شود، باید چیزی فراتر از یک جشنواره چندساعته برای عرضه به مسافر داشته باشد.
سیر سولان، برخلاف بسیاری از ظرفیتهایی که باید ابتدا برایشان مزیت ایجاد کرد، مزیت خود را تا حد زیادی دارد محصول، سابقه، تولیدکننده، داستان محلی و حتی جشنواره وجود دارد.
خامفروشی ارزش افزوده را میبلعد
در همین راستا نایبرئیس مجلس شورای اسلامی با تأکید بر ظرفیت بالای استان همدان در تولید سیر گفت: از حدود 109 هزار تن سیر تولیدی کشور، 53 هزار تن در استان همدان تولید میشود، اما بخش قابل توجهی از این ظرفیت بهدلیل خامفروشی، ضعف در فرآوری و بستهبندی به ارزش اقتصادی واقعی تبدیل نمیشود.
حمیدرضا حاجیبابایی در گفتوگو با تسنیم در همدان، با اشاره به حجم تولید سیر در کشور تصریح کرد: از حدود 109 هزار تن سیر تولیدی کشور، 53 هزار تن مربوط به استان همدان است و این ظرفیت بزرگی است که باید برای آن برنامه اقتصادی جدی داشته باشیم اما تا زمانی که سیر به صورت خام به فروش میرسد، بخش مهمی از ارزش افزوده محصول از چرخه اقتصادی استان خارج میشود.
نماینده مردم همدان و فامنین در مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه سیر میتواند در صنایع مختلف مورد استفاده قرار گیرد، اظهار کرد: بر اساس مطالعات انجامشده، از سیر میتوان در تولید دهها نوع دارو استفاده کرد بنابراین به جای اینکه صرفاً به صادرات سیر خام فکر کنیم، باید به سمت فرآوری و تولید محصولات دارویی و صنعتی حرکت کنیم تا محصولی که کشاورز با این میزان زحمت تولید میکند، در مراحل بعدی نیز برای استان و تولیدکننده ارزش اقتصادی ایجاد کند.
حاجیبابایی بستهبندی را یکی دیگر از حلقههای ضعیف زنجیره تولید سیر دانست و افزود: در حوزه بستهبندی محصولات کشاورزی ضعفهایی وجود دارد و باید برای سیر و سایر محصولات استان یک برنامه جدی و عملیاتی در این زمینه اجرا شود، بستهبندی مناسب فقط ظاهر محصول را تغییر نمیدهد، بلکه میتواند به معرفی برند، دسترسی به بازارهای جدید و افزایش ارزش محصول کمک کند.
نایبرئیس مجلس شورای اسلامی با تأکید بر ضرورت ایجاد زنجیره کامل تولید، فرآوری و عرضه سیر تصریح کرد: اگر تولیدکننده محصول را تولید کند اما مراحل فرآوری و بستهبندی در جای دیگری انجام شود، طبیعی است که سهم استان از ارزش افزوده کاهش پیدا کند بنابراین باید شرایطی فراهم شود که محصول از زمان تولید تا زمانی که به بازار داخلی یا صادراتی میرسد، در یک زنجیره اقتصادی منسجم قرار داشته باشد.
وی با اشاره به مشکلات صادرات سیر و نوسانات بازار گفت: در برخی سالها به دلیل شرایط کشور و مشکلات صادرات، کشاورزان با آسیب مواجه میشوند و بخشی از محصول نیز در خانهها به ترشیجات و سایر فرآوردهها تبدیل میشود، این موضوع نشان میدهد ظرفیت فرآوری در خود جامعه تولیدکنندگان وجود دارد، اما این فعالیتها بیشتر به صورت پراکنده انجام میشود بنابراین با ایجاد زیرساخت مناسب میتوان این ظرفیت را از فعالیتهای پراکنده به یک فعالیت اقتصادی سازمانیافته تبدیل کرد.
حاج بابایی افزود: سیر همدان باید از یک محصول خام کشاورزی به مجموعهای از محصولات فرآوریشده تبدیل شود و این موضوع نیازمند همکاری میان کشاورزان، سرمایهگذاران، دستگاههای اجرایی و بخش خصوصی است بنابراین اگر بتوانیم دانش فنی را وارد فرآیند تولید و فرآوری کنیم، امکان تولید محصولات جدید و حضور در بازارهای با ارزش افزوده بالاتر فراهم میشود.
خلا تبدیل ظرفیت سیر به یک اقتصاد منسجم و ماندگار
به گزارش تسنیم بنابرانچه از صحبتهای کارشناسان، مسئولان و کشاورزان سیر مطرح شد در نهایت، مسئله سولان این نیست که چرا جشنواره برگزار میشودموضوع این است که چرا بعد از چند سال برگزاری جشنواره، هنوز نتوانستهایم از آن یک مقصد گردشگری، یک برند اقتصادی و یک زنجیره ارزش واقعی بسازیم؟پاسخ به همین سؤال میتواند تعیین کند جشنواره سیر سولان در سالهای آینده صرفاً یک رویداد تقویمی باقی بماند یا به موتور محرک اقتصاد روستا و بخشی از برند گردشگری و کشاورزی همدان تبدیل شود.