توسعه همکاریهای علمی و فناوری بریکس؛ از پژوهش مشترک تا اجرای فناوری
به گزارش بخش بینالملل وبانگاه بر اساس دادههای منتشرشده در خبرگزاری مهر به نقل از تیوی بریکس، کشورهای عضو بریکس با چالشهای مشترکی در مسیر دستیابی به حاکمیت بیشتر، تقویت اقتصاد و ارتقای کیفیت زندگی مواجه هستند و تحقق این اهداف به سطح توسعه علمی و فناوری آنها وابسته است.
کارشناسان معتقدند کشورهای بریکس ظرفیت رقابت برای دستیابی به جایگاه رهبری فناوری در جهان را دارند و حوزههایی مانند هوش مصنوعی، حملونقل خودران، انرژی سبز، ارتباطات کوانتومی و اکتشافات فضایی از مهمترین عرصههای این رقابت به شمار میروند.
چین ۲۷.۴ درصد از هزینههای جهانی تحقیق و توسعه را به خود اختصاص داده است. سهم هند ۲.۶ درصد و روسیه ۱.۳ درصد است و هر سه کشور از نظر این شاخص در میان ۲۰ کشور نخست جهان قرار دارند.
بر اساس تحلیلهای کارشناسان مدرسه عالی اقتصاد روسیه، این کشور همچنین از نظر میزان اشتغال در بخش علوم همچنان در میان کشورهای پیشرو قرار دارد. تعداد پژوهشگران روسیه در سال ۲۰۲۴ به ۳۸۲ هزار و ۸۰۰ نفر رسید، در حالی که چین با سه میلیون متخصص در رتبه بالاتری قرار دارد.
همافزایی علمی میان کشورهای بریکس میتواند با تجمیع منابع مالی و ظرفیتهای علمی گسترده و همچنین کاهش موانع اداری در مسیر جابهجایی پژوهشگران تقویت شود.
وادیم یلفیموف، کارشناس ژئوپلیتیک و کشورهای بریکس و رئیس گروه سیاست اجتماعی و ایدئولوژی در آکادمی مدیریت عمومی وابسته به ریاست جمهوری بلاروس، چهار حوزه راهبردی را برای همکاری کشورهای بریکس مطرح میکند: ایجاد توازن جدید قدرت با نقش محوری بریکس، شکلدهی به نظم جهانی چندقطبی، توسعه اقتصاد سیاسی مبتنی بر همکاری و کمک متقابل و تطبیق مدل بازار تنظیمشده با نقش فعالتر دولت در تأمین منافع اقشار گسترده جامعه.
تحقق چنین اهدافی به توسعه همکاریهای علمی در حوزه فناوری و نوآوری، بهویژه در زمینههای میانرشتهای مانند انرژی و محیطزیست، پزشکی و زیستفناوری، غذا و کشاورزی، هوش مصنوعی و کلانداده و همچنین علوم مواد و فیزیک نیاز دارد.
همکاری کشورهای بریکس در این حوزهها بر پایه تفاهمنامه همکاری در زمینه علم، فناوری و نوآوری مصوب سال ۲۰۱۵، برنامه چارچوب بریکس برای علم، فناوری و نوآوری و همچنین بیانیههای سالانه سران و نشستهای تخصصی وزیران دنبال میشود.
همکاری در انرژی و محیطزیست
کشورهای بریکس توجه ویژهای به همکاری علمی در حوزه محیطزیست و انرژی دارند. پیشرفت در این زمینهها علاوه بر تأثیر مستقیم بر کیفیت زندگی و امنیت غذایی، با توسعه هوش مصنوعی و کلانداده نیز ارتباط دارد؛ حوزههایی که به منابع قابل توجه انرژی نیاز دارند.
کشورهای بریکس در نشست وزیران که اوت ۲۰۲۶ در دهلینو برگزار شد، اولویتهای همکاری زیستمحیطی را تصویب کردند. احیای جنگلها، مقابله با آتشسوزیهای جنگلی، حرکت به سمت اقتصاد چرخشی، حفظ تابآوری اکوسیستمها و سازگاری با تغییرات اقلیمی از جمله این اولویتهاست.
در این نشست همچنین بر حرکت به سمت اقدامات عملی در چارچوب پلتفرم فناوریهای زیستمحیطی بریکس (BEST) تأکید شد. این ابتکار امکان تبادل تجربه در زمینه اجرای نوآوریهای سبز و اشتراکگذاری فناوریهای سازگار با محیطزیست را فراهم میکند و ایجاد یک وبگاه اختصاصی برای همکاریهای زیستمحیطی نیز در همین چارچوب دنبال میشود.
پلتفرم تحقیقات انرژی بریکس نیز از سال ۲۰۱۵ بهعنوان بستری برای گفتوگو درباره انرژیهای تجدیدپذیر، هیدروژن و گاز فعالیت میکند. امارات متحده عربی سرمایهگذاری گستردهای در انرژی خورشیدی و هیدروژن انجام داده و پارک خورشیدی محمد بن راشد آل مکتوم در دبی یکی از بزرگترین پارکهای خورشیدی جهان است. اندونزی نیز موضوع مدیریت جنگلهای گرمسیری را در دستور کار همکاریهای بریکس قرار داده است.
همزمان کشورهای عضو از مرحله تبادل تجربه و ایجاد پلتفرمها به سمت اجرای پروژههای مشترک در حوزه انرژی و محیطزیست حرکت کردهاند.
نیکلای دولگیخ، مدیرعامل شرکت «تکنولوژیکال کپیتال» و مدرس دانشگاه اقتصادی پلخانف روسیه، میگوید روسیه و چین بهصورت مشترک وضعیت منابع آبی را پایش و دادهها را با یکدیگر مبادله میکنند که اطلاعات مربوط به حوضه رود آمور را نیز شامل میشود.
چین و برزیل نیز همکاریهای گستردهای در حوزه محیطزیست و انرژی سبز دارند. شرکتهای چینی در حال ساخت نیروگاههای بادی و خورشیدی در برزیل هستند. پروژه نیروگاه بادی تانکه نوو در ایالت باهیا که از سال ۲۰۲۳ فعال است، برق مورد نیاز ۴۳۰ هزار خانوار را تأمین میکند و سالانه از انتشار ۶۵۰ هزار تن دیاکسید کربن جلوگیری میکند.
چین و برزیل همچنین با استفاده از مجموعه ماهوارههای سنجش منابع زمین CBERS، پایش مشترک فضایی جنگلهای آمازون را انجام میدهند.
دولگیخ گفت: در بخش انرژی، پروژههای روسیه و چین در زمینه فناوریهای کمکربن بهویژه هیدروژن را مهم میدانم. در این حوزه دیگر فقط درباره فناوری تولید صحبت نمیشود و استفاده و صادرات محصولات حاصل از آن نیز مورد توجه قرار گرفته است.
به گفته کارشناسان، شرکتهای روسی در حال توسعه پروژههای انتقال هیدروژن و برنامهریزی برای ساخت تأسیساتی در ساخالین با هدف تأمین بازار چین هستند.
پزشکی و زیستفناوری
همکاری بریکس در زمینه پزشکی و زیستفناوری با هدف ایجاد یک پایگاه تحقیقاتی مشترک، مقابله با همهگیریها و توسعه داروهای نوآورانه دنبال میشود. مرکز تحقیقات و توسعه واکسن بریکس و نشستهای منظم گروههای کاری تخصصی از جمله سازوکارهای اصلی این همکاری هستند.
در سال ۲۰۲۳ گروه کاری ویژه بریکس برای توسعه و تولید داروهای نوآورانه تشکیل شد. کشورهای عضو همچنین درباره ایجاد کنسرسیومی برای توسعه داروهای نسل جدید متناسب با ویژگیهای ژنتیکی و متابولیکی جمعیت کشورهای عضو گفتوگو کردهاند.
در حوزه پزشکی هستهای نیز برنامههای مشترکی برای تولید رادیوایزوتوپهای مورد استفاده در تشخیص و درمان سرطان در حال اجراست.
کارشناسان در زمینه محصولات مشخص، به جای واکسنهای آماده بر ایجاد زیرساختهای علمی برای توسعه جایگزینهای ایمن و تأییدشده داروهای زیستی با قیمت مناسبتر تأکید دارند.
مارگاریتا ایساکووا، رئیس بخش بینالملل اداره توسعه بینالمللی دانشگاه ملی تحقیقات پزشکی پیروگوف روسیه، به تیوی بریکس گفت روسیه و هند همکاری خود را در زمینه تولید داروهای زیستمشابه آنتیبادیهای مونوکلونال که برای درمان بیماریهایی مانند آرتریت روماتوئید و اماس استفاده میشوند، توسعه میدهند.
به گفته وی، انتظار میرود هزینه این داروها در آینده نزدیک چندین برابر کاهش یابد و امکان دسترسی طیف گستردهتری از مردم به درمان فراهم شود.
ایساکووا مهمترین دستاورد همکاری بریکس در حوزه پزشکی و زیستفناوری را تغییر در ساختارهای همکاری میداند. به گفته او، سازوکارهایی برای شناسایی سریعتر متقابل دادههای بالینی در حال شکلگیری است، روشهای تهیه پروندههای ثبت دارو توسعه یافته و روندهای بازرسی از مراکز تولید نیز در حال ایجاد است؛ فرآیندی که پیشتر ممکن بود چند دهه زمان ببرد.
هوش مصنوعی و کلانداده
یکی دیگر از محورهای مهم همکاری فناوری در بریکس، استفاده حداکثری از ظرفیتهای هوش مصنوعی است. در اجلاس بریکس در کازان در سال ۲۰۲۴، برنامه چارچوب همکاری کشورهای عضو در حوزه هوش مصنوعی تصویب شد.
این برنامه چند پروژه در زمینه فناوریهای زبانی بریکس، کشاورزی هوشمند و پیشبینی تغییرات اقلیمی را دربر میگیرد. همچنین در چارچوب ابتکار «کریدور ابری دیجیتال بریکس» ایجاد یک شبکه مشترک برای ذخیرهسازی داده و محاسبات با عملکرد بالا برنامهریزی شده است.
در ژوئیه ۲۰۲۵ نیز در مجمع رسانهای و اندیشکدههای بریکس در ریودوژانیرو، ابتکاری برای استفاده مشترک از هوش مصنوعی در تولید اخبار و فعالیتهای پژوهشی مراکز تحلیلی ارائه شد.
در نوامبر ۲۰۲۵ کشورهای بریکس پلاس نیز مرکزی را راهاندازی کردند که ۸۰ نمونه تأییدشده از کاربردهای هوش مصنوعی در ۳۰ کشور را دربر میگیرد.
کارشناسانی که با تیوی بریکس گفتوگو کردهاند، در بررسی چشمانداز همکاری علمی بریکس در زمینه کلانداده و شبکههای عصبی، بر ظرفیت گسترده و ضرورت حرکت در این مسیر تأکید دارند.
سمیون تنایف، بنیانگذار یک شبکه اجتماعی تجاری روسی در حوزه محتوای تخصصی و کارشناس فناوری اطلاعات و کسبوکار، گفت: کشورها با چالشهای مشابهی مواجه هستند؛ سرزمینهای گسترده، جوامع چندزبانه و بخشهای پیچیدهای مانند پزشکی و کشاورزی. بنابراین به اشتراک گذاشتن تجربه، دستاوردها و تخصص منطقی است. بدون همکاری بهویژه در پژوهش، امنیت و زیرساخت، این مسیر برای همه دشوارتر و پرهزینهتر خواهد بود.
دیگر حوزههای همکاری فناوری در بریکس
کشورهای بریکس در حوزههای فیزیک، نجوم، علوم مواد، مهندسی مکانیک، شیمی، زیستشناسی و کشاورزی نیز همکاری میکنند.
دانشمندان تأکید دارند که تربیت نیروی انسانی متخصص برای توسعه فناوری به اندازه ایجاد و اشتراکگذاری فناوری اهمیت دارد و دیپلماسی علمی مؤثر نیز به یکی از عوامل مهم پیشرفت تبدیل شده است.
دولگیخ گفت: در بریکس گروههای علمی تخصصی فعالیت میکنند و مسابقات پژوهشی مشترک، تبادل دانشمندان و برنامههایی برای پژوهشگران جوان برگزار میشود. در ۱۰ سال گذشته، در چارچوب سازوکار همکاری موجود، شش مسابقه پژوهشی مشترک، ۹ مجمع دانشمندان جوان و هفت جایزه نوآوران جوان برگزار شده است.
وی تأکید کرد که طرحها و پروژههای مشترک نباید صرفاً روی کاغذ باقی بمانند و باید در کشورهای عضو بریکس به کاربرد عملی برسند.
در همین راستا، برنامه اقدام بریکس برای توسعه بنگاههای کوچک و متوسط از سال ۲۰۲۵ فعال شده است. این برنامه بر نوآوری، اقتصاد دیجیتال و همکاری فناوری تمرکز دارد و مشارکت شرکتهای کوچک و متوسط در مجامع و نمایشگاههای بینالمللی را برای یافتن شرکای مناسب جهت صدور مجوز فناوریها و ایجاد پایگاه داده مشترک از ظرفیتهای فناورانه دنبال میکند.
دولگیخ معتقد است: این دقیقاً همان گذری است که برای مدت طولانی وجود نداشته است؛ گذار از کار علمی مشترک به مرحلهای که دستاوردها به کسبوکار و بازار برسند.
با این حال، کارشناسان چند چالش را نیز مانع توسعه پروژههای علمی بریکس و انتقال فناوری میدانند. تفاوت در نظامهای مقرراتی، سازوکارهای تأمین مالی، استانداردها و رویههای حفاظت از مالکیت فکری از جمله این موانع است.
در کنار این موارد، مشکلات عملی مانند موانع زبانی، دشواری یافتن شرکای مناسب، تفاوت در الزامات فناوری و اختلاف در زمانبندی ورود محصولات به بازار نیز وجود دارد.
مجموع این عوامل اغلب میان دستاوردهای علمی و محصولات تجاری فاصله ایجاد میکند. همین شکاف یکی از دلایل اصلی آن است که بسیاری از دستاوردهای علمی با وجود اعلام عمومی، به مرحله اجرا نمیرسند یا تبدیل آنها به کاربرد عملی دههها طول میکشد.
از این رو، کارشناسان بر ضرورت ایجاد «زنجیرههای فناوری» در بریکس تأکید میکنند؛ زنجیرههایی که در آنها مشخص باشد مالک فناوری چه کسی است، چه نهادی توسعه آن را ادامه میدهد، تأمین مالی برای گسترش فناوری بر عهده چه طرفی است و محصول نهایی در کجا به کار گرفته خواهد شد.
دولگیخ در جمعبندی این روند گفت: «سطح بعدی همکاری بریکس در علم و فناوری، گذار از مدل «با هم پژوهش میکنیم» به مدل «با هم ایجاد میکنیم، به کار میگیریم و توسعه میدهیم» است. بیشترین ظرفیت در همین مسیر نهفته است».
به گفته کارشناسان، ایجاد شبکه مراکز انتقال فناوری بریکس و برگزاری رقابتهای مشترک فناوری میتواند به رفع این چالشها کمک کند. استفاده فعالتر از پلتفرمهای دیجیتال موجود برای یافتن دستاوردهای علمی و شرکای مناسب در میان کشورهای عضو نیز از دیگر الزامات توسعه این همکاریهاست.