هشدار ال‌نینوی 2026: فرصت یا بحران در آذربایجان‌شرقی؟
تجربه سال‌های اخیر نشان داده که الگوهای دورپیوندی جو، به‌ویژه در زمستان، می‌توانند پیش‌بینی‌های خوش‌بینانه را با واقعیت‌های متفاوت در منطقه جایگزین کنند. تغییرات سریع دمایی در اقیانوس آرام، اگرچه سیگنالی قوی مخابره می‌کند، اما لزوماً به معنای تکرار الگوهای بارشی دهه‌های گذشته برای دشت‌های تشنه استان نیست.
مدیریت منابع آب و برنامه‌ریزی زراعی در استان، بیش از آنکه به مجموع بارندگی فصلی وابسته باشد، نیازمند پایش توزیع زمانی و مکانی بارش‌هاست. یک پاییز پربارش، در صورت همراهی با توزیع نامنظم، می‌تواند به جای پر کردن سفره‌های زیرزمینی، به سیلاب‌های مخرب و فرسایش خاک منجر شود.
اکنون زمان آن رسیده که متولیان امر، از رویکرد سنتی «مدیریت بحران» فاصله گرفته و به سمت «مدیریت ریسک اقلیمی» حرکت کنند. احمد بایبوردی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی آذربایجان‌شرقی در گفت‌وگوی پیش‌رو، این ال‌نینو را نه یک فرصت بی‌قید و شرط، بلکه آزمونی برای سنجش تاب‌آوری زیرساخت‌های استان می‌داند.
با یک ال‌نینوی قوی مواجهیم!
احمد بایبوردی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی آذربایجان‌شرقی در گفت‌وگو با تسنیم، با توجه به آخرین داده‌های منتشرشده، اظهار داشت: نکته مهم این است که با یک ال‌نینوی معمولی روبه‌رو نیستیم. NOAA احتمال تداوم ال‌نینو را در پاییز و زمستان پیش‌رو بسیار بالا می‌داند و احتمال بسیار قوی شدن آن را بیش از 90 درصد اعلام کرده است؛ برای اکتبر تا دسامبر حتی حدود 75٪ احتمال رخدادی در محدوده تاریخی مطرح شده است. IRI نیز در به‌روزرسانی 21 سپتامبر، شاخص Niño3.4 را در میانه سپتامبر حدود +3 درجه سانتی‌گراد گزارش کرده و همه 22 مدل آن، تداوم ال‌نینوی بسیار قوی تا زمستان 2026–27 را نشان می‌دهند.
وی افزود: اما یک اصل علمی را باید از ابتدا روشن کرد: ال‌نینوی قوی مساوی با پاییز یا زمستان پربارش قطعی در آذربایجان شرقی نیست. ENSO فقط یکی از محرک‌های سامانه اقلیمی منطقه است و اثر آن با نوسان مدیترانه، پرفشار سیبری، دوقطبی اقیانوس هند، MJO و آرایش جریان‌های غربی تعدیل می‌شود. مطالعات ایران نیز نشان داده‌اند که رابطه ENSO با بارش، هم مکانی و هم فصلی است و در زمستان پیچیده‌تر از پاییز می‌شود.
بایبوردی در پاسخ به این پرسش که آیا ال‌نینوی فعلی با دوره‌های گذشته تفاوت معناداری دارد، گفت: از نظر شدت، بله؛ از نظر پیامد منطقه‌ای هنوز نمی‌توان حکم قطعی داد. آنچه این دوره را برجسته می‌کند، سرعت تقویت و شدت بسیار زیاد گرم‌شدن اقیانوس آرام است. NOAA می‌گوید احتمال بسیار قوی شدن رخداد در پاییز و زمستان بیش از 90 درصد است و IRI نیز احتمال ال‌نینو را تا زمستان عملاً نزدیک به قطعیت مدل‌سازی کرده ااست. برای شمال‌غرب ایران، مطالعات تاریخی نشان داده‌اند که ارتباط ال‌نینو با بارش پاییزه نسبتاً معنی‌دارتر از زمستان است. یک مطالعه کلاسیک درباره ایران رابطه قابل توجهی میان ENSO و بارش پاییزی شمال‌غرب پیدا کرده است؛ با این حال، مطالعات دیگر نشان داده‌اند که در زمستان این رابطه می‌تواند حتی تغییر علامت دهد و پرفشار سیبری و سایر الگوهای دورپیوندی نقش مهمی پیدا کنند.
بارش‌ها در استان تا نیمه آذرماه بیش از نرمال خواهد بود
وی تأکید کرد: این نکته با پیش‌بینی فعلی استان نیز سازگار است. رئیس گروه تحقیقات هواشناسی کاربردی آذربایجان شرقی اخیراً اعلام کرده که برای نیمه مهر تا نیمه آذر 1405 بارش شمال‌غرب و استان متمایل به بیش از نرمال است. سازمان هواشناسی کشور نیز بارش پاییز را در مقیاس کشور بیش از نرمال ارزیابی کرده، ولی تأکید کرده است که این سیگنال با نزدیک شدن به زمستان ضعیف‌تر می‌شود. بنابراین جمع‌بندی من برای استان این است: سناریوی پاییز نسبتاً گرم همراه با بارش نرمال تا بیش از نرمال، اما با توزیع زمانی نامنظم محتمل‌تر از تصور یک پاییز سرد و پیوسته پربارش است. حتی ممکن است چند دوره خشک نسبتاً طولانی با چند رخداد بارشی سنگین جبران شود؛ بنابراین مجموع بارش فصلی خوب الزاماً به معنای توزیع مناسب بارش برای کشاورزی نیست.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان درباره اثر این پدیده بر تقویم زراعی و کشاورزی استان عنوان کرد: در آذربایجان شرقی مسئله اصلی فقط مقدار بارندگی نیست؛ زمان اولین بارش مؤثر، فاصله بین بارش‌ها، دمای خاک و وقوع یخبندان برای گندم و جو دیم تعیین‌کننده‌تر است. اگر بارندگی مؤثر پاییز مطابق پیش‌بینی از نیمه دوم مهر تقویت شود، برای کشت‌های پاییزه و به‌ویژه دیم یک فرصت مهم ایجاد می‌شود: افزایش رطوبت لایه بذر، سبزشدن یکنواخت‌تر و استقرار بهتر گیاه پیش از سرمای زمستان.
کشاورزان زمان دقیق کشت را رعایت کنند
وی افزود: همین نکته در توصیه اخیر هواشناسی کشاورزی استان نیز مورد تأکید قرار گرفته است. ولی یک خطر وجود دارد: کشاورز نباید صرفاً با شنیدن عبارت پاییز پربارش تاریخ کشت را جلو یا عقب ببرد. تصمیم کشت باید بر سه متغیر استوار باشد: بارش مؤثر واقعی، رطوبت پروفیل خاک و پیش‌بینی 7 تا 14 روزه دما و بارش. در گندم و جو دیم، بهتر است نهاده و زمین از قبل آماده باشد تا با تحقق بارش مؤثر، عملیات کاشت بدون تأخیر انجام شود. در مناطق سردسیر استان نیز نباید کاشت آن‌قدر به تأخیر بیفتد که گیاه بدون پنجه‌زنی و استقرار کافی وارد یخبندان شود. از سوی دیگر، اگر دما 1 تا 2 درجه بالاتر از نرمال باقی بماند، تبخیر و تعرق پاییزی کاهش مورد انتظار را به اندازه سال‌های معمول تجربه نمی‌کند.
بایبوردی گفت: در نتیجه ممکن است بارش بیشتر الزاماً به همان نسبت نیاز آبی خالص را کاهش ندهد. این موضوع برای باغات و کشت‌های آبی اهمیت ویژه دارد. برای کاهش ریسک، مجموعه اقدام عملی من شامل آماده‌سازی پیش از بارش، کشت بر اساس رطوبت واقعی خاک، استفاده از ارقام سازگار و متحمل به سرما و خشکی، حفظ بقایا و کاهش خاک‌ورزی در دیمزارها، کنترل رواناب در اراضی شیب‌دار، پاکسازی زهکش‌ها، اجتناب از ورود ماشین‌آلات به خاک اشباع و پایش کوتاه‌مدت سرمازدگی است. هواشناسی استان نیز مشخصاً نسبت به فشردگی خاک، رواناب، آب‌ماندگی و فرسایش در صورت بارش سنگین هشدار داده است. اگر این ال‌نینو واقعاً مطابق پیش‌بینی‌ها به یک رخداد بسیار قوی تبدیل شود، سال زراعی 1405–1406 می‌تواند یک آزمون مهم برای گذار آذربایجان شرقی از مدیریت بارندگی به مدیریت هوشمند ریسک اقلیمی باشد.
فرصت مشروط ال‌نینو برای دریاچه ارومیه
بایبوردی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به موضوع دریاچه ارومیه پرداخت و تصریح کرد: در اینجا باید میان بارش هواشناختی و منابع آب قابل استحصال تفکیک کنیم. ال‌نینوی قوی می‌تواند فرصت ایجاد کند. مطالعه تازه‌ای که در سال 2026 روی حوضه‌های ایران منتشر شده، نشان می‌دهد فاز ال‌نینو در بسیاری از حوضه‌های ایران با ناهنجاری مثبت بارش همراه بوده است؛ ولی شدت و توزیع منطقه‌ای آن یکسان نیست. اگر بارش‌های پاییز و زمستان در حوضه دریاچه ارومیه مناسب باشد، سه منفعت ممکن است ایجاد شود؛ افزایش رطوبت خاک و کاهش آبیاری پاییزه، تقویت جریان رودخانه‌ها و مخازن و در صورت بارش برف مناسب، افزایش ذخیره برفی ارتفاعات. اما یک ال‌نینوی گرم الزاماً بهترین سناریو برای دریاچه ارومیه نیست.
وی ادامه داد: اگر بخش بیشتری از بارش زمستانی به‌جای برف به باران تبدیل شود، یا برف زودتر ذوب شود، ذخیره طبیعی آب در ارتفاعات کاهش یافته و رواناب سریع‌تر وارد شبکه رودخانه‌ای می‌شود. نتیجه می‌تواند همزمان افزایش خطر سیلاب در کوتاه‌مدت و کاهش پایداری جریان در بهار و تابستان باشد. بنابراین از منظر مدیریت آب، مسئله اساسی این نیست که چند میلی‌متر بیشتر بارید؟ بلکه این است که چه مقدار بارید، کجا بارید، با چه شدتی بارید، چه مقدار به برف تبدیل شد، چه مقدار نفوذ کرد و چه میزان از آن واقعاً به جریان پایدار و حقابه محیط‌زیستی تبدیل شد؟ به همین دلیل من ال‌نینوی امسال را برای حوضه ارومیه یک فرصت مشروط می‌دانم، نه راه‌حل بحران آب.
برای بارش‌ها باید آماده باشیم
وی با اشاره به خطر رخدادهای حدی و تاب‌آوری زیرساخت‌های استان، بیان کرد: یکی از نگرانی‌های مهم این پاییز، نه صرفاً افزایش متوسط بارندگی، بلکه افزایش احتمال تمرکز بارش در دوره‌های کوتاه است. حتی رئیس سازمان هواشناسی کشور نیز در کنار پیش‌بینی پاییز متمایل به پربارش، بر آمادگی در برابر سیلاب تأکید کرده است. این موضوع برای آذربایجان شرقی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا توپوگرافی کوهستانی، شیب زیاد برخی حوضه‌ها، توسعه شهری، تغییر کاربری اراضی و کاهش نفوذپذیری خاک می‌تواند یک بارندگی شدید چندساعته را سریعاً به رواناب تبدیل کند. بنابراین حتی اگر مجموع بارندگی فصل برای کشاورزی مطلوب باشد، همان بارش می‌تواند در حوضه‌ای دیگر باعث سیلاب ناگهانی، فرسایش خاک، خسارت راه‌های روستایی، آب‌گرفتگی شهرها و تخریب اراضی کشاورزی شود. از این رو، «پربارش بودن» را نباید مترادف «سال خوب آبی» دانست.
رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی استان درباره سیاست‌گذاری‌های لازم در سطح استان گفت: به‌نظر من رویکرد مناسب، عبور از مدیریت بحران به مدیریت ریسک اقلیمی است. برای پاییز و زمستان 1405 باید یک «اتاق پایش اقلیم و کشاورزی استان» با مشارکت هواشناسی، جهاد کشاورزی، مرکز تحقیقات کشاورزی، آب منطقه‌ای، منابع طبیعی، مدیریت بحران، محیط‌زیست و دانشگاه‌ها فعال باشد. کار آن صرفاً صدور هشدار نباشد؛ بلکه هر 10 تا 15 روز یک نقشه تصمیم تولید کند: وضعیت رطوبت خاک، بارش مؤثر، ذخیره برفی، دمای خاک، خطر یخبندان، نیاز آبی، رواناب و وضعیت کشت‌های پاییزه شهرستان به شهرستان. در حوزه آب نیز هر بارش سنگین باید به‌عنوان یک منبع قابل مدیریت دیده شود؛ یعنی آبخیزداری و آبخوان‌داری، کنترل و پخش سیلاب، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، مدیریت سدها و هدایت حقابه زیست‌محیطی دریاچه ارومیه از قبل برنامه داشته باشند، نه اینکه بعد از وقوع بارش درباره آن تصمیم گرفته شود. در کشاورزی نیز تقویم ثابت باید به تدریج جای خود را به تقویم زراعی پویا و اقلیم‌محور بدهد. نسخه واحد برای مراغه، اهر، سراب، میانه، مرند، شبستر و تبریز از نظر علمی قابل دفاع نیست؛ ارتفاع، دما، بارش مؤثر و تاریخ اولین یخبندان این مناطق متفاوت است.
کشاورزان برای هر فرضیه‌ای آماده باشند
بایبوردی در پایان و جمع‌بندی نظرات کارشناسی خود خاطرنشان کرد: تصویر فعلی را می‌توان این‌گونه خلاصه کرد: ال‌نینوی 2026–27 بسیار قوی و از نظر شدت احتمالاً کم‌سابقه است، اما نباید از شدت ال‌نینو مستقیماً میزان بارش آذربایجان شرقی را نتیجه گرفت. برای آذربایجان شرقی، شواهد فعلی از افزایش احتمال بارش نرمال تا بیش از نرمال، به‌خصوص از نیمه مهر تا نیمه آذر، همراه با دمای متمایل به بالاتر از نرمال حمایت می‌کنند. با ورود به زمستان، عدم‌قطعیت بیشتر می‌شود.
وی افزود: این وضعیت برای کشاورزی دیم و تأمین رطوبت خاک یک فرصت جدی است، ولی اگر بارندگی به شکل رگباری و متمرکز رخ دهد می‌تواند همزمان فرسایش، سیلاب و آب‌ماندگی ایجاد کند. بنابراین مهم‌ترین توصیه من این است که نه کشاورزی و نه مدیریت آب استان نباید بر عدد بارش فصلی تکیه کنند؛ توزیع زمانی و مکانی بارش و دما تعیین‌کننده است. و درباره دریاچه ارومیه نیز باید از یک خطای مدیریتی مهم اجتناب کرد: یک پاییز یا زمستان پربارش نباید بهانه‌ای برای افزایش برداشت آب یا توسعه سطح زیرکشت شود. بارش احتمالی بیشتر باید فرصتی برای ترمیم ذخایر آب زیرزمینی، افزایش حقابه محیط‌زیستی و کاهش کسری انباشته منابع آب باشد؛ نه مجوز ایجاد تعهدات مصرفی جدید.
تشکیل قرارگاه «ال‌نینو» برای مقابله با بحران‌های جوی در شیراز