کرفتو؛ میراثی در انتظار جهان، نه مراسم‌های پرهزینه و گذرا
کرفتو از آن ظرفیت‌هایی است که اگر درست معرفی و مدیریت شود، می‌تواند نام کردستان را در عرصه گردشگری تاریخی و فرهنگی پررنگ‌تر کند. پرسش اساسی اینجاست: چرا باید چنین میراث ارزشمندی همچنان در انتظار معرفی شایسته و بهره‌برداری پایدار بماند، درحالی‌که دستگاه‌های مسئول می‌توانند با یک برنامه هدفمند، آن را به فرصتی برای توسعه فرهنگی، اقتصادی و گردشگری منطقه تبدیل کنند؟
غار کرفتو در شهرستان دیواندره، یکی از آثار شاخص تاریخی و طبیعی کردستان است؛ مجموعه‌ای که ارزش آن تنها به ساختار غار محدود نمی‌شود و معماری دست‌کند و شواهد حضور انسان در دوره‌های مختلف، اهمیت تاریخی آن را دوچندان می‌کند. این مجموعه می‌تواند برای پژوهشگران، علاقه‌مندان تاریخ، گردشگران داخلی و خارجی و فعالان حوزه میراث فرهنگی جذاب باشد. چنین ظرفیتی، نگاه راهبردی می‌خواهد؛ نه برخوردی مقطعی و مناسبتی.
ثبت جهانی یک اثر تاریخی، صرفاً افزودن نامی به فهرست‌های بین‌المللی نیست. این فرایند می‌تواند به افزایش شناخت جهانی، جلب توجه پژوهشگران، تقویت جایگاه فرهنگی منطقه و فراهم شدن زمینه توسعه گردشگری کمک کند؛ البته به شرط آنکه الزامات حفاظت، مدیریت، مستندسازی و معرفی اثر به‌درستی رعایت شود. بنابراین، اگر ثبت جهانی کرفتو در دستور کار مسئولان قرار دارد، باید درباره مسیر طی‌شده، موانع موجود، اقدامات انجام‌شده و برنامه زمانی آن توضیح روشن ارائه شود.
انتظار از مدیران میراث فرهنگی استان این است که به‌جای اکتفا به بیان اهمیت کرفتو، گزارشی روشن از وضعیت پرونده ثبت جهانی، مطالعات انجام‌شده، نیازهای حفاظتی و اقدامات پیش‌رو ارائه کنند. آیا نقشه راه مشخصی برای ارتقای جایگاه بین‌المللی این اثر وجود دارد؟ چه موانعی در مسیر ثبت جهانی مطرح است؟ چه اقداماتی باید در سطح استان و کشور انجام شود؟ پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند بحث را از سطح وعده و شعار به میدان اقدام و نتیجه منتقل کند.
بر اساس اطلاعات رسمی مرکز میراث جهانی یونسکو، مجموعه طبیعی‌ـ‌تاریخی غار کرفتو در 2 فوریه 2017 در فهرست موقت میراث جهانی ثبت شده است؛ اما حضور در این فهرست به معنای ثبت نهایی در فهرست میراث جهانی نیست. همین فاصله میان معرفی اولیه و ثبت نهایی بعد از گذشت چندین سال، ضرورت پیگیری جدی‌تر و پاسخ‌گویی درباره اقدامات انجام‌شده را برجسته می‌کند.
وقتی یک اثر تاریخی از سال‌ها قبل در فهرست موقت قرار گرفته، انتظار طبیعی این است که مسئولان مربوطه گزارشی از پیشرفت پرونده، مطالعات تکمیلی، موانع حقوقی و حفاظتی و برنامه‌های آینده ارائه دهند. اگر موانعی وجود دارد، باید مشخص شود؛ اگر اعتبار و امکانات لازم فراهم نیست، باید برای تأمین آن اقدام کرد؛ و اگر پرونده نیازمند تکمیل مطالعات است، باید زمان‌بندی و مسئولیت هر بخش روشن باشد. سکوت و کلی‌گویی، مسیر ثبت جهانی را هموار نمی‌کند.
یکی از آسیب‌های مدیریت فرهنگی، جایگزین شدن «برگزاری برنامه» به‌جای «تحقق نتیجه» است. همایش، جشنواره، بازدید مسئولان، سخنرانی و برنامه‌های مناسبتی می‌توانند در جای خود مفید باشند؛ اما ارزش آن‌ها زمانی مشخص می‌شود که به حفاظت بهتر، معرفی گسترده‌تر، افزایش بازدید هدفمند، رونق اقتصادی منطقه و پیشرفت پرونده ثبت جهانی منجر شوند. اگر برنامه‌ای برگزار شود و پس از پایان آن، وضعیت اثر و زندگی مردم پیرامون آن تغییری نکند، باید درباره میزان اثربخشی آن پرسید.
در شرایطی که منابع عمومی محدود است، هر هزینه فرهنگی باید با هدف، خروجی و شاخص ارزیابی مشخص همراه باشد. مطالبه این نیست که هیچ مراسمی برگزار نشود؛ مطالبه این است که هزینه‌کردها اولویت‌بندی شوند و سهم حفاظت و معرفی پایدار آثار تاریخی در حاشیه برنامه‌های کوتاه‌مدت قرار نگیرد. مسئولان میراث فرهنگی باید بتوانند توضیح دهند چه میزان از منابع صرف حفاظت، پژوهش، زیرساخت، تبلیغات هدفمند و پیگیری ثبت جهانی می‌شود و چه دستاورد قابل سنجشی از این هزینه‌ها به دست آمده است.
غار کرفتو قابلیت آن را دارد که در برنامه‌های معرفی گردشگری ایران جایگاهی فراتر از محدوده جغرافیایی کردستان پیدا کند. اما شناخته شدن یک مقصد، با انتشار چند تصویر در مناسبت‌ها یا بازدید یک گروه رسمی اتفاق نمی‌افتد. تولید محتوای حرفه‌ای، روایت مستند تاریخ اثر، معرفی ظرفیت‌های طبیعی و معماری آن، حضور در نمایشگاه‌های معتبر گردشگری و ارتباط هدفمند با رسانه‌های ملی و بین‌المللی، از جمله اقداماتی است که باید در برنامه‌ای پیوسته دنبال شود.
کرفتو برای شناساندن خود به جهان، به روایتی مستند، دقیق و جذاب نیاز دارد؛ روایتی که ارزش معماری دست‌کند، ویژگی‌های طبیعی، شواهد تاریخی و جایگاه فرهنگی مجموعه را با زبان قابل فهم برای مخاطب جهانی بیان کند. این روایت باید بر پایه پژوهش‌های معتبر و نظر کارشناسان میراث فرهنگی شکل بگیرد، نه بر ادعاهای اغراق‌آمیز یا داستان‌پردازی‌های فاقد پشتوانه. اعتبار جهانی یک اثر، از دقت در معرفی آن آغاز می‌شود.
توسعه گردشگری در کرفتو نباید به بهای آسیب دیدن خود اثر تمام شود. هر برنامه افزایش بازدید باید با ظرفیت‌سنجی، حفاظت از ساختار تاریخی، مدیریت پسماند، سامان‌دهی مسیرهای دسترسی و نظارت تخصصی همراه باشد. افزایش تعداد گردشگران به‌تنهایی شاخص موفقیت نیست؛ اگر بازدید بیشتر به تخریب یا فرسایش اثر منجر شود، توسعه گردشگری از هدف اصلی خود فاصله گرفته است. اصل باید حفظ میراث برای نسل‌های آینده باشد.
یکی از معیارهای مهم موفقیت در مدیریت میراث، میزان بهره‌مندی جامعه محلی از فرصت‌های ایجادشده است. گردشگری کرفتو باید بتواند برای راهنمایان محلی، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، تولیدکنندگان صنایع‌دستی، فعالان خدمات گردشگری و کسب‌وکارهای کوچک منطقه فرصت ایجاد کند. اگر گردشگر وارد منطقه شود، بازدید کند و بدون ارتباط اقتصادی با جامعه محلی بازگردد، بخش مهمی از ظرفیت توسعه‌ای این میراث نادیده گرفته شده است.
ساکنان پیرامون غار کرفتو، بخشی از سرمایه اجتماعی حفاظت از این اثر هستند. شنیدن دیدگاه‌های آنان درباره مشکلات دسترسی، خدمات، فرصت‌های اقتصادی و موانع توسعه گردشگری می‌تواند به طراحی برنامه‌هایی واقع‌بینانه‌تر کمک کند. مشارکت مردم در حفاظت و معرفی اثر، زمانی شکل می‌گیرد که منافع، مسئولیت‌ها و محدودیت‌ها شفاف باشد و جامعه محلی خود را در تصمیم‌ها سهیم بداند.
حفاظت و معرفی غار کرفتو نباید صرفاً مسئولیت یک اداره تلقی شود. میراث فرهنگی، استانداری، فرمانداری دیواندره، دستگاه‌های مرتبط با گردشگری، محیط‌زیست، راه و خدمات عمومی و بخش خصوصی، هرکدام می‌توانند در چارچوب وظایف قانونی خود نقش داشته باشند. آنچه اهمیت دارد، وجود برنامه‌ای مشخص با مسئولیت‌های روشن، منابع مالی قابل پیگیری و زمان‌بندی اجرایی است؛ برنامه‌ای که در آن، همه دستگاه‌ها بدانند چه وظیفه‌ای دارند و چه زمانی باید پاسخ‌گو باشند.
جاده و دسترسی ایمن، علائم راهنمای استاندارد، اطلاعات دقیق برای گردشگران، خدمات بهداشتی مناسب، مدیریت پارکینگ و امکانات ضروری، بخشی از تجربه بازدید را تشکیل می‌دهند. البته توسعه زیرساخت در محوطه‌های تاریخی باید با نظر کارشناسان و بدون آسیب به اصالت و منظر اثر انجام شود. معرفی جهانی یک میراث، تنها با تبلیغات ممکن نیست؛ بازدیدکننده باید در عمل نیز با مجموعه‌ای حفاظت‌شده و خدماتی متناسب با ارزش آن مواجه شود.
مدیریت میراث فرهنگی باید به‌صورت دوره‌ای اطلاعات روشن و قابل ارزیابی درباره وضعیت آثار شاخص استان منتشر کند. در مورد کرفتو، اعلام آخرین وضعیت پرونده ثبت جهانی، اقدامات حفاظتی، اعتبارات مصوب و هزینه‌شده، طرح‌های اجراشده، موانع موجود و برنامه سال آینده می‌تواند مبنای قضاوت حرفه‌ای رسانه‌ها و مردم باشد.
نقد عملکرد، ابزار تخریب یا تقابل با مدیران نیست؛ فرصتی برای مشخص شدن دستاوردها، شناسایی کاستی‌ها و اصلاح مسیر است.
هر وعده درباره ثبت جهانی کرفتو باید با توضیح دقیق درباره مرحله فعلی پرونده همراه باشد. قرار گرفتن در فهرست موقت، تدوین پرونده نامزدی و ثبت نهایی در فهرست میراث جهانی، مراحل متفاوتی هستند و نباید در اطلاع‌رسانی با یکدیگر اشتباه گرفته شوند. انتظار می‌رود مسئولان میراث فرهنگی استان، وضعیت کنونی پرونده را به‌روشنی بیان کنند و مشخص سازند که برای عبور از مرحله فعلی، چه اقداماتی انجام شده و چه کارهایی همچنان باقی مانده است.
رسانه‌های استان نیز در قبال چنین ظرفیتی مسئولیت دارند. پوشش افتتاحیه‌ها و بازدیدها، بخشی از وظایف خبری است؛ اما مأموریت رسانه به بازتاب برنامه‌های رسمی محدود نمی‌شود. پیگیری سرنوشت وعده‌ها، پرسش درباره اعتبارات، بررسی وضعیت حفاظت و مطالبه انتشار گزارش عملکرد، می‌تواند به تغییر اولویت‌ها و افزایش پاسخ‌گویی کمک کند. کرفتو به روایت مستمر نیاز دارد؛ روایتی که فقط هنگام حضور مسئولان یا برگزاری یک مناسبت به یاد آن نیفتیم.
تعداد جلسات، بازدیدها، نشست‌ها و مراسم‌ها به‌تنهایی نشان‌دهنده موفقیت مدیریت میراث نیست. شاخص‌های مهم‌تر عبارت‌اند از پیشرفت مستند پرونده ثبت جهانی، بهبود وضعیت حفاظت، کیفیت معرفی اثر، افزایش دسترسی مسئولانه گردشگران و سهم جامعه محلی از منافع اقتصادی. اگر این شاخص‌ها تعریف شوند و گزارش عملکرد بر اساس آن‌ها منتشر شود، هم امکان ارزیابی مدیران فراهم می‌شود و هم نقاط ضعف و نیازهای واقعی مجموعه بهتر شناسایی خواهد شد.
اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کردستان و مسئولان مرتبط، به‌صورت شفاف به چند پرسش پاسخ دهند: آخرین وضعیت پرونده کرفتو در مسیر ثبت جهانی چیست؟ مهم‌ترین موانع موجود کدام‌اند؟ چه برنامه زمان‌بندی‌شده‌ای برای تکمیل اقدامات لازم تدوین شده است؟ اعتبارات حفاظت و معرفی اثر چگونه هزینه می‌شود؟ و چه برنامه‌ای برای مشارکت مردم منطقه و توسعه گردشگری پایدار وجود دارد؟ پاسخ روشن به این پرسش‌ها، مطالبه‌ای منطقی و در راستای صیانت از یک سرمایه عمومی است.
غار کرفتو ظرفیت نهفته‌ای است که می‌تواند به بخشی از هویت گردشگری و فرهنگی کردستان در سطح ملی و بین‌المللی تبدیل شود؛ اما این اتفاق با تکرار سخنان زیبا و برگزاری مراسم‌های پرهزینه محقق نمی‌شود. آنچه لازم است، مدیریت علمی، حفاظت مستمر، معرفی حرفه‌ای، برنامه‌ریزی اقتصادی و پیگیری جدی پرونده ثبت جهانی است. اگر مراسمی برگزار می‌شود، باید دستاورد آن در میدان قابل مشاهده باشد؛ اگر اعتباری هزینه می‌شود، باید نتیجه آن قابل ارزیابی باشد؛ و اگر وعده‌ای داده می‌شود، باید زمان تحقق آن روشن شود.
کرفتو بیش از آنکه به یک مراسم دیگر نیاز داشته باشد، به تصمیمی جدی، برنامه‌ای شفاف و پیگیری بی‌وقفه نیاز دارد. میراث تاریخی کردستان نباید در هیاهوی برنامه‌های مقطعی فراموش شود؛ این سرمایه متعلق به مردم امروز و نسل‌های فرداست و مسئولیت حفاظت و معرفی شایسته آن، با هیچ مراسم و سخنرانی به پایان نمی‌رسد.
غار کرفتو؛ گنج پنهان کردستان در آستانه درخشش جهانی+فیلم
کرفتو در سایه مهرگان؛ وعده ثبت جهانی، آزمون توسعه گردشگری کردستان