عصای سفید در خراسان جنوبی؛ نابینایان خواهان حق برابر هستند
عصای سفید برای افراد نابینا تنها وسیله‌ای برای حرکت و شناسایی موانع نیست، بلکه نمادی از استقلال، توانمندی و حق حضور برابر در جامعه به شمار می‌رود. این روز یادآور ضرورتی اجتماعی است؛ اینکه افراد دارای آسیب بینایی، بیش از نگاه ترحم‌آمیز، به فرصت‌های برابر و محیطی متناسب با نیازهای خود احتیاج دارند.
در خراسان جنوبی، استانی با گستره جغرافیایی وسیع و پراکندگی جمعیت، فراهم کردن شرایط مناسب برای زندگی مستقل افراد دارای آسیب بینایی اهمیت ویژه‌ای دارد. دسترسی به خدمات عمومی، امکان رفت‌وآمد ایمن، برخورداری از فرصت‌های شغلی و استفاده از فناوری‌های نوین، از جمله موضوعاتی است که بر کیفیت زندگی این افراد تأثیر مستقیم دارد.
بیش از 3500 فرد دارای آسیب بینایی زیر پوشش بهزیستی
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی بهزیستی خراسان جنوبی در سال 1404، سه هزار و 554 فرد دارای آسیب بینایی در استان تحت پوشش این سازمان قرار دارند که بخشی از آنان خدمات حمایتی و مستمری دریافت می‌کنند. این آمار، بیانگر ضرورت توجه مستمر به نیازهای جامعه نابینایان در حوزه‌های مختلف است؛ نیازهایی که تنها با پرداخت کمک‌های حمایتی برطرف نمی‌شود و تحقق زندگی مستقل را مستلزم برنامه‌ریزی در زمینه دسترس‌پذیری محیط، آموزش، اشتغال و مشارکت اجتماعی می‌کند.
برای بسیاری از افراد دارای آسیب بینایی، انجام امور روزمره به شرایط محیطی وابسته است. مسیرهای پیاده‌روی ایمن، علائم قابل شناسایی، ساختمان‌های عمومی دسترس‌پذیر و خدماتی که بدون وابستگی به دیگران قابل استفاده باشند، می‌توانند نقش مهمی در افزایش استقلال فردی داشته باشند. از این منظر، حمایت از نابینایان نباید صرفاً به خدمات حمایتی محدود شود، بلکه باید زمینه حضور مؤثر آنان در عرصه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نیز فراهم شود.
مناسب‌سازی شهری؛ مطالبه‌ای فراتر از نصب چند مسیر ویژه
یکی از مهم‌ترین چالش‌های افراد دارای آسیب بینایی، دسترسی ایمن به محیط‌های عمومی است. پیاده‌روهای نامناسب، موانع فیزیکی، نبود مسیرهای هدایت‌کننده استاندارد، ساختمان‌های اداری غیرقابل دسترس و محدودیت امکانات حمل‌ونقل، از جمله موانعی هستند که می‌توانند رفت‌وآمد مستقل این افراد را دشوار کنند.
مناسب‌سازی شهری زمانی به نتیجه می‌رسد که در طراحی و اجرای معابر، ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی، مراکز درمانی، ادارات و سایر فضاهای پرتردد، نیازهای افراد دارای معلولیت مورد توجه قرار گیرد. وجود مسیرهای ویژه نابینایان به‌تنهایی کافی نیست؛ این مسیرها باید پیوسته، استاندارد و عاری از موانعی باشند که حرکت ایمن را مختل می‌کنند. همچنین نگهداری مناسب از مسیرهای هدایت‌کننده و جلوگیری از اشغال آنها با وسایل مختلف، از الزامات دسترس‌پذیری واقعی است.
یک شهر دسترس‌پذیر، شهری است که شهروند نابینا نیز بتواند برای خرید، مراجعه به اداره، استفاده از خدمات درمانی یا حضور در فعالیت‌های اجتماعی، با استقلال و امنیت بیشتری تردد کند. در خراسان جنوبی نیز توجه به این موضوع، به‌ویژه در مراکز شهری و مسیرهای پرتردد، می‌تواند زمینه مشارکت بیشتر افراد دارای آسیب بینایی در زندگی روزمره را فراهم کند.
اشتغال؛ حلقه مهم استقلال اقتصادی نابینایان
اشتغال یکی دیگر از مطالبات جدی جامعه نابینایان است. افراد دارای آسیب بینایی، مانند سایر شهروندان، از توانایی‌ها، استعدادها و مهارت‌های متفاوتی برخوردارند و فراهم شدن فرصت مناسب برای حضور آنان در بازار کار می‌تواند به استقلال اقتصادی و افزایش مشارکت اجتماعی‌شان کمک کند.
با این حال، ورود به بازار کار ممکن است برای برخی از این افراد با موانعی همچون دسترس‌پذیر نبودن محیط‌های کاری، محدودیت در استفاده از نرم‌افزارهای سازمانی، تصورات نادرست درباره توانایی‌های افراد نابینا و کمبود فرصت‌های شغلی متناسب با مهارت‌های آنان همراه باشد.
رفع این موانع، نیازمند توجه هم‌زمان دستگاه‌های اجرایی، کارفرمایان و نهادهای حمایتی است. ایجاد فرصت‌های شغلی متناسب، توسعه آموزش‌های مهارتی، حمایت از کارآفرینی و فراهم کردن ابزارهای موردنیاز در محیط کار، می‌تواند زمینه بهره‌گیری بهتر از ظرفیت‌های جامعه نابینایان را فراهم کند.
استقلال اقتصادی تنها به معنای کسب درآمد نیست؛ اشتغال می‌تواند به افزایش اعتمادبه‌نفس، گسترش ارتباطات اجتماعی و تقویت احساس مشارکت در جامعه نیز کمک کند. ازاین‌رو، نگاه به اشتغال افراد دارای آسیب بینایی باید از رویکرد حمایتی صرف فراتر برود و بر شایستگی، مهارت و فراهم کردن فرصت برابر برای رقابت حرفه‌ای متمرکز شود.
فناوری؛ فرصتی برای عبور از موانع دسترسی
پیشرفت فناوری‌های دیجیتال، امکانات تازه‌ای برای افراد نابینا فراهم کرده است. نرم‌افزارهای صفحه‌خوان، فناوری تبدیل متن به گفتار، تلفن‌های هوشمند و ابزارهای کمک‌توانبخشی، دسترسی به اطلاعات و انجام بسیاری از فعالیت‌های روزمره را آسان‌تر کرده‌اند. این ابزارها می‌توانند در زمینه آموزش، مطالعه، ارتباطات، فعالیت‌های شغلی و استفاده از خدمات عمومی نقش مؤثری ایفا کنند؛ با این حال، بهره‌مندی از آنها به دسترس‌پذیر بودن سامانه‌ها و خدمات دیجیتال نیز وابسته است.
سامانه‌های بانکی، اداری و خدماتی زمانی می‌توانند پاسخگوی همه شهروندان باشند که افراد نابینا نیز امکان استفاده مستقل از آنها را داشته باشند. طراحی نامناسب صفحات اینترنتی، تصاویر فاقد توضیحات متنی، فرم‌های غیرقابل استفاده با صفحه‌خوان و فرایندهای احراز هویت ناسازگار با فناوری‌های کمکی، می‌توانند دسترسی این افراد را محدود کنند.
بنابراین، توسعه خدمات الکترونیکی باید با رعایت اصول دسترس‌پذیری همراه باشد تا استفاده از فناوری به جای ایجاد مانع جدید، زمینه افزایش استقلال افراد دارای آسیب بینایی را فراهم کند. در کنار این موضوع، دسترسی به ابزارهای کمک‌توانبخشی و آموزش نحوه استفاده از آنها نیز اهمیت دارد؛ زیرا فناوری زمانی اثرگذار خواهد بود که افراد بتوانند متناسب با نیازهای خود از امکانات آن بهره ببرند.
از حمایت مالی تا توانمندسازی اجتماعی
حمایت از افراد دارای آسیب بینایی، یکی از مسئولیت‌های مهم نهادهای حمایتی و دستگاه‌های اجرایی است؛ اما این حمایت زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که در کنار کمک‌های مالی و خدمات توانبخشی، بر توانمندسازی و فراهم کردن فرصت‌های برابر نیز تمرکز داشته باشد. آموزش مهارت‌های زندگی مستقل، دسترسی به خدمات مشاوره‌ای، فراهم کردن فرصت‌های آموزشی، حمایت از اشتغال و ایجاد بستر مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی، از جمله زمینه‌هایی است که می‌تواند به افزایش استقلال افراد نابینا کمک کند.
همچنین آگاهی‌بخشی عمومی درباره حقوق افراد دارای معلولیت، نقش مهمی در اصلاح نگرش‌های اجتماعی دارد. نگاه ترحم‌آمیز، حتی اگر با نیت خیرخواهانه همراه باشد، نباید جایگزین احترام به استقلال، انتخاب و توانایی‌های فردی شود. افراد دارای آسیب بینایی پیش از هر چیز شهروندانی هستند که حق دارند از امکانات شهری، فرصت‌های آموزشی، خدمات عمومی و موقعیت‌های شغلی برخوردار باشند. فراهم کردن این شرایط، نه امتیازی ویژه، بلکه بخشی از تحقق حقوق شهروندی و عدالت اجتماعی است.
روز جهانی عصای سفید؛ یادآور حق حضور برابر
روز جهانی عصای سفید فرصتی است تا مطالبات جامعه نابینایان بار دیگر در کانون توجه قرار گیرد؛ مطالباتی که از دسترس‌پذیری معابر و ساختمان‌ها تا اشتغال، آموزش، فناوری و حضور مستقل در جامعه امتداد دارد. در خراسان جنوبی، سه هزار و 554 فرد دارای آسیب بینایی تحت پوشش بهزیستی قرار دارند و توجه به نیازهای آنان، مستلزم همکاری نهادهای حمایتی، دستگاه‌های اجرایی، کارفرمایان و جامعه مدنی است.
توسعه شهری زمانی فراگیر خواهد بود که در طراحی فضاهای عمومی، ارائه خدمات و برنامه‌ریزی‌های اجتماعی، نیازهای همه شهروندان دیده شود. همچنین حمایت از اشتغال و توانمندسازی نابینایان زمانی به نتیجه می‌رسد که فرصت حضور و فعالیت آنان بر اساس توانایی‌ها و شایستگی‌هایشان فراهم شود.
عصای سفید نماد استقلال و حرکت است؛ نمادی که یادآوری می‌کند عبور از موانع زندگی، تنها به اراده فردی وابسته نیست و جامعه نیز باید با رفع موانع فیزیکی، اداری و نگرشی، مسیر حضور برابر شهروندان را هموار کند. روز جهانی عصای سفید، در نهایت، دعوتی برای تغییر نگاه است؛ عبور از ترحم به احترام، از حمایت صرف به توانمندسازی و از وعده دسترس‌پذیری به فراهم کردن فرصت‌های واقعی برای زندگی مستقل و مشارکت برابر افراد دارای آسیب بینایی.
نسرین کاری: خبرنگار و فعال رسانه ای