به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم دفتر جزایر خلیج فارس، قشم، جزیره‌ای که آفتاب، باد و کم‌آبی در شکل‌گیری شیوه زندگی مردم آن نقش داشته‌اند، میراثی در دل معماری روستاهای خود دارد که معنای آن فراتر از دیوارهای سنگی و گنبدهای گچی است؛ برکه‌هایی که روزگاری باران را در خود نگه می‌داشتند تا زندگی در اقلیم خشک جنوب تداوم پیدا کند. اکنون، هم‌زمان با فرارسیدن آبان و یادآوری جشن کهن آبانگان، باززنده‌سازی این سازه‌ها فرصتی برای بازخوانی رابطه دیرینه مردم جزیره با یکی از ارزشمندترین عناصر زندگی است.
آب در فرهنگ ایرانی تنها مایه حیات نبوده، بلکه جایگاهی آیینی و نمادین نیز داشته است. آبانگان از جمله جشن‌های کهن ایران است که با بزرگداشت آب پیوند دارد. در گاه‌شماری سنتی ایران، دهمین روز هر ماه «آبان» نامیده می‌شود و هم‌نامی این روز با نام ماه، مبنای برگزاری جشن آبانگان بوده است. این آیین، فارغ از تفاوت روایت‌ها درباره جزئیات تاریخی آن، یادآور جایگاه آب در فرهنگ ایرانی و اهمیت آن در زندگی مردمانی است که با خشکسالی و کمبود منابع آبی روبه‌رو بوده‌اند.
اما در قشم، احترام به آب تنها در روایت‌های تاریخی و آیین‌های تقویمی خلاصه نمی‌شود؛ این احترام در معماری، شیوه سکونت و همکاری اجتماعی مردم نیز شکل گرفته است. در سرزمینی که دسترسی به منابع آب شیرین همواره یکی از دشواری‌های زندگی بوده، ساخت برکه‌های باران پاسخی عملی به محدودیت‌های طبیعت به شمار می‌رفت. این سازه‌ها حاصل شناخت اقلیم، تجربه نسل‌ها و مشارکت مردمی بودند که می‌دانستند حفظ هر قطره آب می‌تواند به معنای تداوم زندگی باشد.
برکه‌ها؛ حافظه‌ای که نباید به گذشته سپرده شود
برکه‌های تاریخی قشم را نمی‌توان صرفاً بناهایی قدیمی دانست که باید از فرسودگی نجات پیدا کنند. هر برکه، روایتی از شیوه مواجهه مردم با کم‌آبی، سازمان‌یافتگی زندگی روستایی و ارزش همکاری برای تأمین یک نیاز مشترک است. در کنار این سازه‌ها، سنت نیکوکاری و مشارکت مردم در ساخت و نگهداری منابع آب نیز بخشی از میراث اجتماعی جزیره بوده است.
از همین منظر، باززنده‌سازی برکه‌ها زمانی معنای واقعی پیدا می‌کند که حفاظت از کالبد تاریخی آن‌ها با توجه به کارکرد، نگهداری مستمر و تقویت پیوند جامعه محلی با این میراث همراه باشد. مرمت یک برکه، اگر تنها به حفظ ظاهر بنا محدود بماند، بخشی از ظرفیت تاریخی آن را نادیده می‌گیرد؛ اما هنگامی که امکان بهره‌برداری ایمن، سامان‌دهی محیط پیرامونی و حضور مردم نیز در نظر گرفته شود، میراث از یک یادگار خاموش به بخشی از زندگی امروز تبدیل خواهد شد.
طرح باززنده‌سازی برکه‌های باران در روستای گربدان قشم، نمونه‌ای از تلاش برای نزدیک کردن این دو رویکرد است. در این طرح، ضمن حفظ ساختار سنتی و کارکرد اصلی برکه، فضایی با عنوان «دهلیز» برای تصفیه و برداشت آب در نظر گرفته شده است؛ رویکردی که می‌کوشد میان معماری بومی و نیازهای امروز ارتباط برقرار کند.
چنین طرح‌هایی زمانی می‌توانند به الگویی ماندگار تبدیل شوند که مرمت سازه‌ها با ارزیابی فنی، رعایت الزامات بهداشتی، تأمین منابع نگهداری و مشارکت واقعی مردم همراه باشد. در این صورت، احیای برکه صرفاً بازسازی یک بنای قدیمی نیست، بلکه تلاشی برای حفظ تجربه تاریخی مدیریت آب و استفاده سنجیده از ظرفیت‌های محلی خواهد بود.
از آیین پاسداشت آب تا مسئولیت امروز
آبانگان در معنای فرهنگی خود یادآور ارزش آب و ضرورت پاسداشت آن است؛ اما بزرگداشت چنین میراثی زمانی از سطح نماد فراتر می‌رود که به رفتار و تصمیم‌های امروز جامعه راه پیدا کند. برای جزیره‌ای مانند قشم، این معنا می‌تواند در حفاظت از سازه‌های سنتی، جلوگیری از هدررفت منابع، ارتقای کیفیت آب و مشارکت مردم در نگهداری زیرساخت‌های محلی نمود پیدا کند.
البته برکه‌های سنتی به‌تنهایی جایگزین شبکه پایدار تأمین آب نیستند و استفاده شرب از آب ذخیره‌شده نیز به ارزیابی کیفیت، تصفیه مناسب و نظارت بهداشتی نیاز دارد. اهمیت باززنده‌سازی این سازه‌ها در آن است که تجربه تاریخی مدیریت آب را با امکانات فنی امروز پیوند می‌دهد و می‌تواند ظرفیت‌های مکملی برای ذخیره و بهره‌برداری از منابع آب فراهم کند.
این پیوند در شرایطی اهمیت بیشتری دارد که نیازهای رو به افزایش جزیره، برنامه‌ریزی بلندمدت برای تأمین و توزیع آب را ضروری کرده است. در چنین شرایطی، حفاظت از میراث آبی نباید از برنامه‌های زیرساختی جدا بماند؛ همان‌طور که توسعه فناوری نیز نباید به فراموشی دانش و تجربه‌ای منجر شود که مردم جزیره طی نسل‌ها به دست آورده‌اند.
مدیریت منابع آب در مناطق خشک، تنها به احداث تأسیسات جدید وابسته نیست؛ شناخت ویژگی‌های اقلیمی، اصلاح الگوی مصرف، نگهداری زیرساخت‌ها و استفاده از ظرفیت‌های محلی نیز در این مسیر اهمیت دارد. برکه‌های تاریخی قشم می‌توانند بخشی از این نگاه جامع باشند؛ به شرط آنکه احیای آن‌ها بر پایه مطالعات کارشناسی انجام شود و حفاظت از میراث فرهنگی با ملاحظات زیست‌محیطی و نیازهای واقعی مردم هماهنگ باشد.
حرمت آب؛ میراثی برای نسل‌های آینده
در آستانه آبانگان، برکه‌های قشم را می‌توان فراتر از نشانه‌هایی از معماری گذشته دید؛ آن‌ها یادآور این واقعیت‌اند که سازگاری با کم‌آبی، پیش از آنکه مسئله‌ای صرفاً فنی باشد، به فرهنگ، مسئولیت‌پذیری و همکاری اجتماعی نیز وابسته است.
اگر روزگاری مردم جزیره با ساخت برکه و نگهداری آب باران برای روزهای کم‌آبی آماده می‌شدند، امروز نیز زنده نگه‌داشتن این میراث، در کنار توسعه تأسیسات نوین و مدیریت علمی منابع، می‌تواند بخشی از پاسخ به نیازهای آینده باشد. این سازه‌ها روایتگر دورانی هستند که حفظ آب به مشارکت جمعی نیاز داشت و بقای جامعه در گرو شناخت محدودیت‌های طبیعت بود؛ درسی که همچنان برای جزیره‌ای با اقلیم خشک و منابع محدود اهمیت دارد.
پاسداشت آبانگان زمانی معنایی فراتر از یادآوری یک جشن کهن پیدا می‌کند که احترام به آب در زندگی روزمره، سیاست‌گذاری و شیوه مدیریت منابع نیز جاری شود. در این نگاه، مرمت برکه‌ها نه بازگشت صرف به گذشته، بلکه بهره‌گیری از تجربه پیشینیان برای ساختن آینده‌ای آگاهانه‌تر است؛ آینده‌ای که در آن میراث فرهنگی، نیازهای امروز و مسئولیت در برابر نسل‌های بعد، در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
قشم برای زنده نگه‌داشتن این میراث، بیش از حفظ چند سازه تاریخی به نگاهی پیوسته نیاز دارد؛ نگاهی که آب را هم‌زمان بخشی از هویت فرهنگی، ضرورتی برای زندگی و سرمایه‌ای ارزشمند برای آینده بداند. برکه‌ها در چنین نگاهی، تنها محل ذخیره باران نیستند؛ روایت ماندگار مردمی‌اند که آموخته‌اند در سرزمین کم‌آب، هر قطره آب و هر نشانه همبستگی اجتماعی، ارزشی به‌اندازه زندگی دارد.
یادداشت از عبدالرحیم رضوانی فعال رسانه‌ای
نظرات
نظر شما ثبت شد؛ پس از بررسی، در صورت تأیید نمایش داده می‌شود.
هنوز نظری منتشر نشده است.