به گزارش بخش سیاسی وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم_ محمدعلی سافلی: دیپلماسی فرهنگی در جهان امروز به یکی از ابزارهای مهم کشورها برای تقویت روابط دوجانبه، اصلاح برداشت‌های متقابل و معرفی ظرفیت‌های تمدنی و فرهنگی تبدیل شده است؛ ابزاری که گاه می‌تواند فراتر از مناسبات رسمی سیاسی، زمینه شناخت عمیق‌تر ملت‌ها از یکدیگر را فراهم کند. در این میان، روسیه به دلیل پیشینه تاریخی روابط با ایران و برخورداری از ظرفیت‌های گسترده علمی، ادبی و هنری، یکی از مهم‌ترین عرصه‌ها برای گسترش دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود.
بنیاد ابن‌سینا در مسکو طی نزدیک به دو دهه فعالیت، با انتشار بیش از 450 عنوان کتاب، ترجمه آثار ادبی و علمی، تولید مستندهای فرهنگی و علمی و همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی روسیه، نقش قابل توجهی در معرفی فرهنگ، تمدن و اندیشه ایرانی و اسلامی به جامعه روسیه ایفا کرده است. در حاشیه هفته فرهنگی ایران در روسیه، خبرنگار تسنیم با دکتر حمید هادوی مدیر این بنیاد درباره دستاوردهای این مجموعه، بازتاب فرهنگ و ادبیات معاصر ایران در روسیه، تغییر نگاه افکار عمومی و نخبگان روس به ایران پس از تحولات اخیر و همچنین فرصت‌ها و ضرورت‌های توسعه همکاری‌های فرهنگی و هنری میان دو کشور گفتگو کرد که مشروح آن به شرح زیر است.
تسنیم: بسم‌الله الرحمن الرحیم. آقای دکتر هادوی، بسیار خوشحالیم که امروز در محل بنیاد ابن‌سینا در شهر مسکو در خدمت شما هستیم. برای دوستانی که با فضای فرهنگی ایران در روسیه آشنا هستند، فعالیت‌های بنیاد شما کاملاً شناخته‌شده است. برای عموم مخاطبان ما، پیش از ورود به بحث، بفرمایید این بنیاد دقیقاً چه فعالیت‌هایی انجام می‌دهد و در سال‌های فعالیت خود که نزدیک به دو دهه از آن می‌گذرد، تا چه اندازه توانسته در رشد و گسترش فرهنگ و ادبیات ایران در روسیه تأثیرگذار باشد؟
دکتر هادوی: بسم‌الله الرحمن الرحیم. با تشکر از شما، باید عرض کنم بنیاد ابن‌سینا، همان‌طور که اشاره کردید، نزدیک به دو دهه است که در اینجا فعالیت می‌کند. این بنیاد به‌عنوان یک نهاد روسی در روسیه ثبت شده و در قالب همکاری‌های علمی و فرهنگی با مراکز ایرانی و روسی، مجموعه‌ای از پروژه‌ها را پیش برده است. تا این لحظه، بیش از 450 عنوان کتاب منتشر کرده‌ایم. در کنار تولید کتاب و شرکت در نمایشگاه‌های کتاب و معرفی آثار، توانسته‌ایم در عرصه تولید ویدئو و مستندهای علمی نیز فعالیت داشته باشیم. همچنین بخش آموزش را دنبال می‌کنیم.
هدف کلی ما این است که تصویر درستی از ایران و اسلام به زبان روسی و در فضای آکادمیک روسیه ارائه کنیم تا مخاطب روس بتواند به شناخت مناسبی از این حوزه دست پیدا کند.
** شناخت روس‌ها از ادبیات کلاسیک ایران؛ از شاهنامه فردوسی تا بوستان سعدی و اشعار نظامی گنجوی و عطار
تسنیم: ادبیات روسیه تا حد زیادی در کشور ما شناخته‌شده است که این مسئله به کیفیت ادبیات روسیه و آثار نویسندگان بزرگی که این کشور دارد، بازمی‌گردد. اما شاید ادبیات ایران به دلایل و مسائل مختلف، در کشورهای غربی و حتی کشورهای شرقی به اندازه کافی شناخته‌شده نباشد. در این سال‌ها فعالیت‌های شما تا چه اندازه تأثیرگذار بوده است تا آثار نویسندگان ایرانی، چه در فضای عمومی و چه در فضای آکادمیک روسیه، جایگاه پیدا کنند؟ بازخوردهایی که در این سال‌ها دریافت کرده‌اید چه روندی داشته و آیا مخاطبان به آثار نویسندگان ایرانی در حوزه‌های مختلف، از جمله رمان، شعر، تاریخ و دفاع مقدس، علاقه‌مند بوده‌اند؟
دکتر هادوی: برای پاسخ به این سؤال، به نظرم باید بحث را در دو بخش مطرح کنیم. یک بخش، ادبیات کلاسیک ایرانی است. ادبیات کلاسیک ایران تقریباً در اینجا شناخته‌شده است. به‌غیر از خیام که مترجمان بسیار فراوانی به زبان روسی دارد، شاهنامه فردوسی، بوستان و گلستان سعدی و همچنین اشعار شاعرانی مانند نظامی گنجوی و عطار نیز تقریباً شناخته‌شده هستند. کارهای علمی خوبی روی این آثار انجام شده و مورد توجه قرار گرفته‌اند و همچنان نیز درباره آن‌ها کار می‌شود. در ایران هم جریان پژوهش و کار روی آثار کلاسیک ادامه دارد.
بخش دیگر، ادبیات معاصر ایران است. وقتی از ادبیات معاصر ایران صحبت می‌کنیم، منظورمان تقریباً 100 سال اخیر، یعنی دوره پس از تحولات مشروطه به بعد است. این بخش به‌طور طبیعی کمتر شناخته شده است؛ به دلیل شرایط خاص دوران شوروی که فضایی نسبتاً ایزوله داشت و اجازه انتشار هر نوع محتوایی در آن داده نمی‌شد اما اکنون یکی از تلاش‌های ما با همکاری مراکز روسی این است که ادبیات معاصر ایران نیز مورد شناخت و توجه قرار بگیرد و خوانده شود. به همین دلیل، مجموعه داستان‌ها و رمان‌هایی را با همکاری دانشگاه‌های مختلف منتشر می‌کنیم.
به‌عنوان نمونه، مجموعه‌ای از داستان‌های ایرانی را با همکاری دانشگاه سن‌پترزبورگ منتشر کردیم که عنوان انتخابی ما برای آن «روح بدون مرز» بود. در این مجموعه تلاش کردیم نمونه‌هایی از ادبیات معاصر ایران را به مخاطب روس معرفی کنیم. بخش دیگری از ادبیات ما، به‌ویژه در دوران معاصر و خصوصاً پس از انقلاب اسلامی، ادبیات مقاومت و پایداری است.
** «سلول 14»؛ خاطرات رهبر انقلاب به زبان روسی
تسنیم: ادبیات مقاومت و پایداری در فرهنگ روسیه نیز ریشه‌دار است. از جمله فعالیت‌هایی که شما انجام داده‌اید، ترجمه کتاب «خون دلی که لعل شد» و انتشار کتاب «سلول 14» درباره خاطرات رهبر شهید انقلاب اسلامی و همچنین کتابی درباره شهید سلیمانی بوده است. ادبیات پایداری و مقاومت ایران تا چه اندازه برای مخاطبان روس جذاب است و به آن علاقه دارند؟ آیا این بخش از ادبیات در میان استادان و فضای دانشگاهی روسیه نیز مورد توجه و بررسی قرار می‌گیرد؟
دکتر هادوی: ادبیات مقاومت یا ادبیات جنگ، همان‌طور که عرض کردم، در اینجا کمتر شناخته‌شده بود. ما تلاش کردیم این حوزه نیز مورد توجه مخاطب روس قرار بگیرد؛ بر همین اساس، نزدیک به 15 اثر از حوزه دفاع مقدس را که در قالب رمان، خاطره و شکل‌های مختلف ادبی بودند، با همکاری مراکز مختلف روسی منتشر کردیم که استقبال خوبی از آن‌ها صورت گرفته است. البته نمی‌خواهم بگویم استقبال بسیار عالی بوده است؛ چون طبیعتاً نویسندگان و شخصیت‌های این حوزه هنوز شناخته‌شده نیستند. با این حال، این آثار گامی در جهت معرفی و شناخته شدن این حوزه هستند.
در کنار آن، موضوع رهبر شهید نیز طبیعتاً مورد توجه خاص قرار دارد، به‌ویژه در شرایط کنونی. ما توانستیم کتاب «سلول 14» را که درباره خاطرات رهبر شهید است و با دو عنوان «سلول 14» و «خون دلی که لعل شد» منتشر شده، در اینجا با همکاری بزرگ‌ترین ناشر روسیه منتشر کنیم. خود آن ناشر نیز معتقد بود که این اثر می‌تواند مورد استقبال قرار بگیرد. آخرین خبری که ما داشتیم، این بود که در همان مرحله نخست، تقریباً بیش از 30 درصد تیراژ کتاب به فروش رفته است.
کتاب سلول 14؛ ترجمه کتاب «خون دلی که لعل شد» خاطرات رهبر شهید انقلاب
تسنیم: با توجه به تحولات اخیر، شاید بتوان تاریخ ایران را به دو بخش پیش و پس از جنگ 40 روزه تقسیم کرد. تحولاتی رخ داد و ایران توانست در برابر یکی از بزرگ‌ترین ارتش‌های دنیا قرار بگیرد و پیروزی خود را در این جنگ تثبیت کند. به نظر می‌رسد نگاه به ایران در جهان در حال تغییر است. شما به‌عنوان کسی که سال‌ها در حوزه فرهنگی در کشور بزرگ روسیه فعالیت کرده‌اید، این تفاوت نگاه به ایران و جمهوری اسلامی را در ماه‌های اخیر چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا استقبال از شناخت بیشتر ایران و آشنایی با ابعاد مختلف کشور ما افزایش پیدا کرده است؟
دکتر هادوی: از جهت میدانی، به نظر می‌رسد اتفاقات و جنگ اخیر باعث شده است افراد مختلف در روسیه، چه اشخاص دانشگاهی و چه افراد عمومی که فعالیت تخصصی آن‌ها ارتباطی با حوزه ایران، اسلام یا موضوعات مشابه ندارد، توجه بیشتری به ایران پیدا کنند و بخواهند اطلاعات بیشتری درباره کشور ما به دست بیاورند. در برخوردهای شخصی که خود من به‌طور مکرر در جاهای مختلف و شهرهای گوناگون داشته‌ام، با نوعی ابراز حمایت و برخورد مثبت مواجه شده‌ام. بسیاری از افراد معتقدند ایرانی‌ها عملکرد خوبی داشته‌اند و کارشان موفق بوده است.
حتی در رسانه‌های روسی و میان بلاگرهای روس نیز می‌بینیم که به دولت خود توصیه می‌کنند که ایران را الگو قرار دهد و می‌گویند باید مانند ایران، محکم و مقاوم در برابر غرب و ناتو ایستادگی کنیم و بتوانیم مسیر خود را پیش ببریم؛ بنابراین، در مجموع، توجه، استقبال و تمایل به کسب اطلاعات بیشتر درباره ایران وجود دارد و این مسئله در مشاهدات میدانی قابل مشاهده است.
تسنیم: در حوزه روابط بین‌الملل و روابط دوجانبه نیز شاهد صراحت بیشتری از سوی روسیه در حمایت از ایران بوده‌ایم. روسیه یکی از کشورهایی بود که در جنگ به‌صراحت از جمهوری اسلامی ایران دفاع کرد و قطعنامه سازمان ملل را وتو کرد. این مسئله شاید زمینه‌ای برای گسترش روابط دوجانبه دو کشور باشد. در شرایطی که در جهان چندجانبه‌گرایی مطرح است، به نظر می‌رسد در حوزه‌های سیاسی و اقتصادی نیز مسیرهایی برای گسترش روابط ایجاد شده است. در حوزه فرهنگی چقدر می‌توانیم میان دو کشور پیوند برقرار کنیم؟ به‌ویژه اینکه هفته فرهنگی ایران در روسیه نیز به‌عنوان یک رویداد بزرگ در حال برگزاری است. آیا می‌توان از طریق این ارتباطات فرهنگی، برای اقتصاد فرهنگ و اقتصاد هنر کشورمان، به‌خصوص در شرایط تحریمی، گشایش ایجاد کرد؟ نظر شما در این زمینه چیست؟
دکتر هادوی: آنچه از وضعیت کنونی به نظر می‌رسد، این است که زمینه‌های توسعه روابط و همکاری میان ایران و روسیه در همه حوزه‌ها گسترش پیدا کرده است. به‌ویژه پس از آغاز جنگ اوکراین، این زمینه‌ها توسعه پیدا کرد و اکنون نیز بیش از گذشته در حال گسترش است. حوزه فرهنگی نیز یکی از مواردی است که به‌وضوح این ظرفیت در آن دیده می‌شود. این وضعیت می‌طلبد که طرف ایرانی و مراکز ایرانی بتوانند بسیار گسترده‌تر و فعال‌تر وارد همکاری‌ها شوند.
اما نکته مهم این است که ما گاهی مشکل را در این می‌بینیم که به‌جای ورود به همکاری‌ها با پروژه‌های مشخص، با یک دیدگاه کلی وارد می‌شویم. درحالی‌که اگر می‌خواهیم به نتیجه برسیم، باید پروژه‌های مشخصی را روی میز بگذاریم و با طرف مقابل اجرای آن‌ها را آغاز کنیم؛ اینکه بگوییم ما با هم مشترکات داریم و به یکدیگر علاقه‌مند هستیم، موضوعی روشن است که هر دو طرف آن را قبول دارند و درباره آن بحثی وجود ندارد. اما باید سراغ طراحی و اجرای پروژه‌های مشخص و عملیاتی بر اساس توانمندی‌های خودمان برویم؛ چه در حوزه فرهنگی و چه در حوزه‌های دیگر.
اگر وارد حوزه فرهنگی شوید، خود شما حتماً مراسم هفته فرهنگی و استقبال طرف روس از فرهنگ ایرانی را مشاهده کرده‌اید. این استقبال فقط در مسکو نیست؛ در سن‌پترزبورگ و کازان نیز آن را می‌بینید و حتی در بعضی مناطق شدت آن بیشتر است. برای مثال، در کازان به دلیل حضور گسترده‌تر جامعه مسلمان، توجه بیشتری وجود دارد و حتی علاقه‌مندی خود را برای تماشای بیشتر فیلم‌های ایرانی ابراز می‌کنند. با این حال، در عمل می‌بینیم که در ارائه پروژه‌های عملی و مشخص و رساندن آن‌ها به نتیجه، سرعت عمل ما تا حدی پایین است.
تسنیم: وقتی از پروژه‌های عملی و مشخص صحبت می‌کنید، دقیقاً چه حوزه‌هایی را مدنظر دارید؟
دکتر هادوی: به نظرم در همه حوزه‌ها امکان همکاری وجود دارد و تفاوتی نمی‌کند. برای مثال، در حوزه فیلم و سریال می‌توانیم با طرف روس همکاری خوبی داشته باشیم؛ البته اکنون تفاهم‌نامه‌ای برای تولید فیلم مشترک امضا شده است، اما عرض من این است که تفاهم‌نامه صرفاً یک چارچوب کلی برای همکاری است. منظور من از پروژه مشترک مشخص این است که وارد مرحله اجرا شویم؛ مثلاً یک سریال ایرانی در روسیه و یک سریال روسی در ایران به نمایش دربیاید و فعالیتی متقابل شکل بگیرد.
فعالیت فرهنگی باید متقابل باشد. برای مثال، در حوزه نسخ خطی، اکنون چند ده هزار نسخه خطی فارسی در روسیه وجود دارد که بسیاری از آن‌ها نسخه‌های نفیسی هستند، اما طرف ایرانی به‌صورت گسترده در این زمینه فعالیت نمی‌کند. البته فعالیت‌هایی انجام می‌شود. برای نمونه، بنیاد ما اکنون در زمینه تهیه کاتالوگ با کتابخانه دولتی مسکو همکاری می‌کند و در حال تدوین کاتالوگ حدود 180 نسخه خطی فارسی هستیم که نسخه‌های بسیار نفیسی نیز در میان آن‌ها وجود دارد. البته این تنها یک نمونه از فعالیت‌های محدود بنیاد ما در این حوزه است.
حوزه دیگر، هنر اسلامی است که واقعاً فضای گسترده‌ای برای همکاری با روسیه دارد. شما می‌دانید که روس‌ها به مباحث هنری علاقه زیادی دارند. تقریباً بدون اغراق می‌توانم بگویم معمولاً وقتی با افراد مختلف، به‌ویژه افراد دانشگاهی، برخورد می‌کنیم، می‌بینیم که هرکدام در یک حوزه هنری یا یک شاخه هنری فعالیت و تلاش‌هایی دارند. ممکن است نقاشی باشد، موسیقی باشد یا حوزه دیگری از هنر؛ به هر حال علاقه‌مند هستند.
شما می‌دانید که روس‌ها از دوران کودکی به موزه می‌روند و موزه‌گردی بخشی از زندگی آن‌هاست. برای بازدید از موزه هزینه می‌کنند؛ درحالی‌که در ایران شاید این فرهنگ به این گستردگی وجود نداشته باشد؛ بنابراین، حوزه فرهنگی و به‌ویژه هنر، عرصه‌ای است که می‌توان در آن فعالیت‌های مشترک فراوانی ایجاد کرد. ما از زبان هنر می‌توانیم فرهنگ و تمدن ایرانی و غنای آن را به جامعه روسیه نشان دهیم. البته روس‌ها تا حدی با هنرهای سنتی و قدیمی ما آشنا هستند، به‌خصوص قشر دانشگاهی اما در مجموع، آشنایی عمومی آن‌ها با این حوزه بسیار محدود است.
منظورم از پروژه‌های عملی مشخص دقیقاً همین است؛ اینکه روی یک موضوع مشخص دست بگذاریم و کار را آغاز کنیم. برای مثال، در حوزه کتاب تلاش‌هایی در گذشته انجام شده، اما متأسفانه استمرار پیدا نکرده است. ما باید ارتباطی مستمر میان نویسندگان معاصر ایران و روسیه و همچنین ناشران دو کشور ایجاد کنیم؛ این ارتباط نباید صرفاً در حد شرکت در نمایشگاه‌های کتاب باشد. شرکت در نمایشگاه بسیار عالی و مفید است، اما باید آغازگر یک ارتباط مستمر باشد؛ نوعی تبادل فکر و اندیشه که میان نویسندگان و ناشران دو کشور شکل بگیرد.
در حوزه دانشگاهی نیز فضای بسیار گسترده‌ای برای همکاری میان دانشگاهیان ایران و روسیه وجود دارد، اما می‌بینیم که این همکاری‌ها در مرحله اجرا تا حدی ضعیف است. البته نمی‌گویم وجود ندارد؛ تلاش‌های زیادی از سوی مراکز مختلف انجام می‌شود، اما باید این فعالیت‌ها گسترش پیدا کند.
سری کتاب‌های ادبیات دفاع مقدس که توسط انتشارات صدرا و موسسه ابن سینا در مسکو به چاپ رسیده است
تسنیم: شما به هر حال سال‌ها در روسیه فعالیت داشته‌اید و فعالیت‌هایتان نیز در فضای آکادمیک این کشور چشمگیر بوده است. می‌خواهم کمی مصداقی‌تر درباره نگاه نخبگان روسیه به ایران پس از جنگ صحبت کنیم. آیا از سوی اشخاص دانشگاهی و نخبگان روس بازخوردهایی دریافت کرده‌اید که جالب توجه باشد؟ پیش‌تر به واکنش اینفلوئنسرها اشاره کردید؛ در فضای نخبگانی روسیه چه نظراتی دریافت کرده‌اید و آیا این نظرات نشان‌دهنده تفاوت دیدگاه نسبت به ایران و انقلاب اسلامی است؟
دکتر هادوی: من می‌توانم بر اساس مشاهدات خودم این بحث را مطرح کنم. استادان دانشگاهی که با ایران و فرهنگ ایرانی آشنایی داشته‌اند، اکنون به این نکته توجه می‌کنند که در فرهنگ، تفکر و تمدن ایرانی عناصری وجود دارد که در طول تاریخ به شکل‌های مختلف خود را نشان داده‌اند. مقاومت ایرانی‌ها، استقلال‌طلبی آن‌ها و پافشاری‌شان بر عقیده و فرهنگ خود، بخشی از این مجموعه عناصر است که بر اساس ریشه‌های تاریخی و فرهنگی شکل گرفته است.
آن‌ها اکنون به این موضوع توجه می‌کنند و حتی در بحث‌های خود مطرح می‌کنند که چه عناصری می‌تواند در شکل‌گیری این ویژگی‌ها تأثیرگذار باشد. این مسئله برای ما بسیار جالب است که می‌بینیم چنین موضوعی مورد توجه آن‌ها قرار گرفته است.
** مسلمانان در روسیه سابقه‌ای بیش از هزار و 100 سال در پذیرش رسمی اسلام در منطقه و مرکز روسیه دارند
تسنیم: جوامع مسلمان در نقاط مختلف روسیه، مانند تاتارستان، داغستان و چچن و همچنین در خود مسکو حضور دارند. در فعالیت‌های شما، گرایش به سمت اسلام و آشنایی با اسلام از دریچه نگاه ایرانی و قرائت کشور ما چگونه بوده است؟ ترجمه آثاری که انجام داده‌اید تا چه اندازه در آشنایی مردم روسیه با فرهنگ اسلامی و دین اسلام از منظر ایرانی نقش داشته و آیا این رویکرد برای آن‌ها جذاب بوده است؟ به‌ویژه در مقایسه با قرائت‌های تکفیری که در سال‌های گذشته از سوی جریان‌های مختلف تبلیغ شده‌اند.
دکتر هادوی: اجازه بدهید ابتدا مقدمه‌ای عرض کنم. مسلمانان در روسیه، برخلاف مسلمانان در اروپا، بومی هستند. در اروپا مسلمانان عمدتاً مهاجرند، اما در روسیه مسلمانان بومی هستند و از گذشته در کنار اقوام دیگر در این سرزمین حضور داشته‌اند؛ مسلمانان در روسیه سابقه‌ای بیش از هزار و 100 سال در پذیرش رسمی اسلام در منطقه و مرکز روسیه دارند. این سابقه در منطقه تاتارستان وجود دارد و آن را جشن می‌گیرند. سابقه شهر کازان با سابقه شهر مسکو تفاوت چندانی ندارد. هر دو شهر قدیمی هستند و پیشینه‌ای دیرینه دارند.
در طول این سال‌ها، میان مسلمانان و اقوام روس که عمدتاً مسیحی شده‌اند و مسیحیت ارتدوکس را پذیرفته‌اند، روابط متغیری وجود داشته است. این روابط فراز و نشیب‌هایی داشته؛ در مقاطعی همراه و همگام بوده‌اند و در برخی مقاطع نیز درگیری‌هایی طبیعی در بستر تاریخ میان آن‌ها رخ داده است اما در حال حاضر، شرایط به این شکل است که دولت روسیه فضای بازی برای فعالیت مسلمانان ایجاد کرده و مسلمانان به‌راحتی فعالیت‌های خود را انجام می‌دهند.
اکنون در هر مغازه‌ای که وارد می‌شوید، بخش محصولات حلال به‌طور مشخص وجود دارد. این موضوع شناخته‌شده و پذیرفته شده است و با مخالفت مواجه نمی‌شود؛ حتی در مراکز پزشکی، دانشگاه‌ها و مراکز مختلف نیز می‌بینید که افراد مسلمان فعالیت می‌کنند. افرادی که می‌خواهند با حجاب فعالیت داشته باشند، می‌توانند این کار را انجام دهند و فضای همکاری فراهم است.
این مقدمه را از این جهت عرض کردم که روس‌ها از گذشته با اسلام و مسلمانان ارتباط داشته‌اند؛ هم در سطح اجتماعی و هم در سطح آکادمیک. شما می‌دانید که شرق‌شناسی در روسیه بیش از 200 سال سابقه دارد و یکی از بخش‌های مهم آن، شناخت اسلام بوده است. شناخت ایران نیز جزئی از این جریان شرق‌شناسی است که سابقه بسیار دیرینه‌ای دارد. بنابراین، ارتباط و شناختی از اسلام وجود داشته است. آنچه ما در فعالیت‌های خود دنبال می‌کنیم، این است که نشان دهیم اسلام برداشت‌های مختلفی دارد؛ همان‌طور که مسیحیت نیز برداشت‌های مختلفی داشته و دارد.
برداشتی که ما از آن سخن می‌گوییم، برداشتی عقلانی، مطابق با فطرت و مبتنی بر اخلاق است. تلاش می‌کنیم این برداشت را به مخاطب روس معرفی کنیم تا مورد توجه قرار بگیرد. این نگاه در کنار برداشت‌ها و فهم‌های دیگری که از اسلام وجود دارد، مورد توجه قرار گرفته است. اکنون آن‌ها به این نکته توجه کرده‌اند که دیدگاهی که در ایران مورد توجه است، با دیدگاه‌های دیگری که ممکن است حتی در اینجا نسبت به آن‌ها نگاه منفی وجود داشته باشد، تفاوت دارد.
این تفاوت مورد توجه قرار گرفته و درباره آن مطالعه می‌شود. اتفاقاً آنچه در مشاهدات میدانی خود می‌بینیم، این است که بیشترین خریداران کتاب‌های ما افراد غیرمسلمان هستند؛ زیرا شاید توجه این افراد به مطالعه بیشتر درباره اسلام و آشنایی با قرائت‌های مختلف آن، بیشتر از افرادی باشد که خود مسلمان هستند و معمولاً به یک حوزه خاص از اسلام تعلق دارند و ممکن است فقط بخواهند در همان زمینه مطالعاتی داشته باشند. البته مسلمانان هم از ما خرید می‌کنند و نمی‌خواهم بگویم این‌طور نیست، اما از نظر آماری و بر اساس مشاهدات میدانی ما، خریداران غیرمسلمان بیشتر هستند.
تسنیم: با توجه به اینکه شما یک نهاد غیردولتی و غیرانتفاعی هستید، میزان استقبال از فروش محصولات و آثار شما چگونه بوده است؟ آیا می‌توان گفت به تراز قابل قبولی رسیده‌اید؟ در سایر فعالیت‌ها، مانند کلاس‌هایی که برگزار می‌کنید، استقبال چگونه است؟ آیا در این بخش‌ها نیز به سطح قابل قبولی رسیده‌اید؟
دکتر هادوی: یکی از موضوعاتی که از ابتدا مورد توجه ما بوده، این است که بتوانیم هر محتوایی را که تولید می‌کنیم، به‌خوبی عرضه کنیم و در دسترس مخاطب قرار دهیم. یعنی فعالیت ما صرفاً تولید محتوا نیست، بلکه عرضه و معرفی آن نیز برای ما اهمیت بسیار زیادی دارد.
بر همین اساس، تلاش کردیم آثارمان در روسیه توزیع شود و روی این موضوع کار کردیم. الحمدلله با لطف خدا توانسته‌ایم حضور خوبی در بازار روسیه داشته باشیم؛ البته در جایگاه خودمان. طبیعی است که توقع نداریم کتاب‌هایی که ما تولید می‌کنیم، آثاری باشند که هر فردی در خیابان به مطالعه آن‌ها علاقه‌مند باشد. این مسئله برای ما روشن است. اما تلاش می‌کنیم این آثار در دسترس باشند تا افرادی که علاقه‌مند هستند، بتوانند آن‌ها را تهیه کنند.
حتی اکنون مراکز متعدد روسی، چه مراکز دانشگاهی و چه مراکز اسلامی، یکی از موفقیت‌های ما را این می‌دانند که آثارمان در نقاط مختلف در دسترس است. افراد مختلفی این موضوع را به من گفته‌اند. برای مثال، یکی از استادان دانشگاه به من می‌گفت که به سن‌پترزبورگ رفته و کتاب‌های ما را در کتاب‌فروشی‌ها دیده است. در کازان نیز آثار ما را مشاهده کرده و همین‌طور در مخاچ‌قلعه و شهرهای دیگر؛ بنابراین، آثار ما در بازار کتاب، کتاب‌فروشی‌ها و پلتفرم‌های مختلف عرضه کتاب در دسترس هستند. این مسئله مورد توجه مراکز مختلف قرار گرفته است و تلاش ما از ابتدا بر این بوده که آثارمان در دسترس جامعه روسیه باشد.
** آثار ابن عربی و هنر اسلامی جزو پرفروش‌ترین‌ها در جامعه دانشگاهی روسیه
تسنیم: جامعه روسیه در این سال‌ها بیشتر به آثار کدام نویسندگان و سینماگران ایرانی توجه نشان داده است؟ بازخوردهای قابل توجه مخاطبان روس درباره آثار ایرانی بیشتر مربوط به چه نوع کتاب‌ها و چه نویسندگانی بوده است؟ به‌طور کلی، مردم روسیه چه نوع آثاری را می‌پسندند؟
دکتر هادوی: من عرض کردم که مخاطب اصلی ما طبیعتاً جامعه دانشگاهی است. درباره مخاطبان دانشگاهی می‌توانم نکاتی را عرض کنم، اما در حوزه مخاطبان عمومی که شامل رمان و حتی داستان‌های کودک می‌شود، این بخش حدود 30 درصد از آثار تولیدی ما را تشکیل می‌دهد؛ بیش از 70 درصد آثار تولیدی ما در حوزه دانشگاهی قرار دارد. در این حوزه مشاهده می‌کنیم که آثار مربوط به عرفان اسلامی، به شکل‌های مختلف، مورد توجه هستند. منظورم این است که این آثار با هر قالبی که منتشر شده باشند، مورد استقبال قرار گرفته‌اند.
برای مثال، ما دو جلد از مجموعه منتخب آثار ابن‌عربی را منتشر کرده‌ایم که یکی از کتاب‌های پرفروش ما بوده است؛ البته در حوزه دانشگاهی عرض می‌کنم. همچنین در حوزه هنر اسلامی نیز استقبال خوبی از آثار و موضوعات مختلف صورت گرفته است. در حوزه رمان و کتاب کودک، نمی‌خواهم با اجازه شما نام نویسنده خاصی را ببرم؛ چون ممکن است این مسئله به‌گونه‌ای تعبیر شود که بر اساس آن بخواهم قضاوتی کلی داشته باشم.
اما بعضی از آثار با استقبال خوبی مواجه شدند. در مقابل، شاید برخی آثاری که انتظار داشتیم استقبال بیشتری از آن‌ها صورت بگیرد، چندان مورد توجه قرار نگرفتند و بعضی آثار دیگر که انتظارمان از آن‌ها کمتر بود، بیش از حد تصور ما مورد استقبال قرار گرفتند. این مسئله نشان می‌دهد که ذائقه مخاطب روس باید خودش انتخاب کند.
نکته مهمی که همیشه به دوستان می‌گویم، این است که وقتی وارد جامعه روسیه می‌شویم، باید توجه داشته باشیم که ذهنیت روسی با ذهنیت ایرانی تفاوت دارد. ما در ایران بر اساس ذهنیت ایرانی آثار خود را تولید می‌کنیم؛ به‌ویژه آثاری مانند رمان و داستان؛ اما این آثار باید بتوانند با ذهنیت روسی ارتباط برقرار کنند. گاهی منطق، اولویت‌ها و نوع فهم مخاطب روس با ما متفاوت است. البته مشترکاتی وجود دارد، اما تفاوت‌هایی نیز دیده می‌شود که به ساختار فرهنگی آن‌ها بازمی‌گردد. خود روس‌ها از این مسئله با عنوان «منتالیتت» یا ذهنیت فرهنگی یاد می‌کنند.
تسنیم: برای مثال، من دیده‌ام که آثار آقای امیرخانی، با وجود پیچیدگی‌هایی که دارند، مورد استقبال خوبی قرار گرفته‌اند. همچنین آثار آقای مجیدی در میان مخاطبان روس در گذشته بسیار مورد توجه بوده است. فیلم «محمد رسول‌الله» نیز به‌ویژه در اینجا اکران شد و مورد استقبال قرار گرفت. با توجه به این نکته، درباره بازخورد آثار نویسندگان و سینماگران ایرانی، به‌ویژه نمونه‌هایی مانند آثار آقای امیرخانی و فیلم‌های آقای مجیدی، بیشتر برای ما بگویید.
دکتر هادوی: من می‌توانم بر اساس تجربه عینی خودم عرض کنم که بعضی از آثار، مانند کتاب‌های آقای امیرخانی و به‌ویژه کتاب «منِ او» که ما در اینجا ترجمه کردیم، توانستند چند بار تجدید چاپ شوند و در بازار مورد توجه قرار بگیرند؛ همچنین آثاری از حبیب احمدزاده داشتیم که منتشر شدند و مورد توجه قرار گرفتند. نویسندگان دیگری هم داشته‌ایم که آثارشان با استقبال مواجه شده است. البته باید این مقدمه را در نظر بگیریم که نویسندگان ما در اینجا شناخته‌شده نیستند؛ آن‌ها مانند تولستوی و داستایفسکی شخصیت‌های جهانی و شناخته‌شده‌ای در روسیه نیستند.
بنابراین، با توجه به اینکه این نویسندگان از قبل در روسیه شناخته‌شده نبوده‌اند، اینکه آثارشان مورد توجه قرار گرفته، به فروش رسیده و به چاپ بعدی رسیده است، نشان می‌دهد فضای مناسبی برای برقراری ارتباط وجود دارد و این حوزه از ظرفیت بالایی برخوردار است. در حوزه سینما نیز سینماگران ایرانی توانسته‌اند در اینجا بسیار بدرخشند. افراد متعددی از سینماگران ایرانی در جشنواره‌های روسیه و در بخش‌های مختلف سینمای هنری و مستند شرکت کرده‌اند و جوایز زیادی نیز دریافت کرده‌اند.
برای مثال، آثار مختلف آقای مجید مجیدی در جشنواره‌های مختلف مورد توجه قرار گرفته است. هفته سینمایی آثار ایشان نیز در اینجا برگزار شده و فیلم‌های مختلفی از ایشان در سینماهای مختلف به نمایش درآمده است؛ به‌ویژه فیلم «محمد رسول‌الله» که با موضوع پیامبر اسلام ساخته شده، بسیار مورد توجه قرار گرفت. حتی در نمایش این فیلم در مسکو، بعضی از استادان برجسته دانشگاهی که مسلمان هم نبودند، حضور داشتند و پس از تماشای فیلم می‌گفتند که این اثر بسیار تأثیرگذار بوده است. یکی از آن‌ها تعبیر می‌کرد که هنگام تماشای فیلم اشک‌هایش جاری شده است. بنابراین، این فیلم تا این اندازه توانسته بود بر مخاطبان تأثیر بگذارد و مورد توجه قرار بگیرد.
همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، این حوزه ظرفیت بالایی دارد و یکی از پروژه‌های عملی مهمی که می‌توانیم دنبال کنیم، حوزه سینماست. واقعاً فضای مناسبی برای برقراری ارتباط و همکاری وجود دارد. البته این ارتباط وجود دارد و نمی‌گویم هیچ فعالیتی انجام نشده است، اما باید آن را گسترش دهیم.
جایزه بزرگ جشنواره بین‌المللی کازان به فیلم ایرانی «سرزمین فرشته‌ها» اثر مجید مجیدی رسید
تسنیم: در کشور ما نیز گاهی وقتی بحث روسیه مطرح می‌شود، برخی با نگاه غربی و با عینک منابع غربی این کشور را تحلیل می‌کنند و به‌جای بررسی مستقیم جامعه روسیه، از منابع غربی برای روسیه‌شناسی استفاده می‌کنند. به نظر می‌رسد چنین مسئله‌ای درباره شناخت ایران در روسیه نیز وجود داشته باشد و برخی بخواهند با نگاه غربی به ایران نگاه کنند. فعالیت‌های شما، از جمله برگزاری نشست‌های شرق‌شناسی و ایران‌شناسی و فعالیت‌های مستقیم علمی و فرهنگی، تا چه اندازه در شناخت بدون واسطه ایران تأثیرگذار است؟ آیا این فعالیت‌ها کمک می‌کند مخاطبان و به‌ویژه جامعه دانشگاهی روسیه، ایران را بدون عینک و واسطه‌های غربی بشناسند؟
دکتر هادوی: طبیعتاً در فضای دانشگاهی و رسانه‌ای روسیه نیز شرایطی مشابه آنچه در ایران وجود دارد، مشاهده می‌شود. فضایی وجود دارد که بیشتر تحت تأثیر منابع غربی است؛ چراکه افراد به آن منابع توجه داشته‌اند یا از طریق زبان‌هایی مانند انگلیسی و آلمانی با آن‌ها ارتباط برقرار کرده‌اند. به دلیل این ارتباطات و سوابق مطالعاتی، اطلاعات بیشتری از آن منابع دریافت کرده‌اند و طبیعتاً این مسئله در نگرش آن‌ها تأثیر گذاشته است.
در مقابل، گروهی نیز هستند که تلاش کرده‌اند شناختی مستقیم‌تر و بی‌واسطه‌تر از ایران داشته باشند. فعالیت ما و نهادهای ایرانی مختلفی که در اینجا حضور دارند، باید بر این اساس باشد که منابع معتبر و قابل اتکایی از تصویر ایران در اختیار جامعه روسیه قرار دهیم. هدف این است که مخاطب روس فرصت داشته باشد از منابع مختلف استفاده کند. ما نمی‌گوییم فقط از منبع ما استفاده کنند؛ بلکه می‌خواهیم این منابع نیز در اختیار مخاطب روس قرار بگیرند تا بتواند شناخت جامع‌تری از فضای ایران به دست آورد و صرفاً به دیدگاهی که از کانال منابع و فضای غربی درباره ایران ارائه می‌شود، محدود نباشد. تلاش ما نیز در همین راستا بوده است.
تسنیم: بسیار ممنون. در پایان اگر نکته‌ای دارید که بخواهید به بحث اضافه کنید، خوشحال می‌شویم بشنویم.
دکتر هادوی: همان‌طور که عرض کردم، فعالیت ما بیشتر با جامعه دانشگاهی و در فضای آکادمیک انجام می‌شود. کار ما به این شکل است که از یک سو از پروژه‌های دانشگاهی در روسیه حمایت می‌کنیم و از سوی دیگر، مجموعه‌ای از پروژه‌ها را با همکاری دانشگاه‌های روسیه تعریف می‌کنیم و به نتیجه می‌رسانیم؛ یعنی تلاش می‌کنیم از یک طرف به دانشگاهیان روسی که در حوزه ایران و اسلام فعالیت می‌کنند کمک کنیم تا فعالیت‌هایشان گسترش پیدا کند، توسعه یابد و بیشتر دیده شود.
از طرف دیگر نیز تلاش می‌کنیم محتواهایی را که به نظرمان برای جامعه مخاطب روس و به‌ویژه جامعه دانشگاهی این کشور مفید است، ترجمه و منتشر کنیم. ما این محتواها را از زبان‌های مختلف، از جمله فارسی، عربی، انگلیسی، فرانسه و آلمانی ترجمه می‌کنیم. در حال حاضر از همه این زبان‌ها آثاری برای ترجمه داریم و با کمک خود دانشگاهیان و مراکز علمی روسیه، آن‌ها را در فضای علمی این کشور منتشر می‌کنیم.
هدف ما این است که یک پلتفرم و زمینه پایگاهی ایجاد کنیم که در آن محتواهای مختلف درباره ایران، اسلام و فرهنگ ایرانی در دسترس مخاطبان و جامعه دانشگاهی روسیه قرار بگیرد.
نظرات
نظر شما ثبت شد؛ پس از بررسی، در صورت تأیید نمایش داده می‌شود.
هنوز نظری منتشر نشده است.