به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از سنندج، حفاظت از منابع طبیعی با اجرای طرح‌ها و پروژه‌های مدیریتی و حفاظتی محقق نمی‌شود؛ بلکه به همراهی و مشارکت آگاهانه مردم و بهره برداران محلی وابسته است که زندگی و معیشت آنان با جنگل‌ها، مراتع، خاک و منابع آب این سرزمین پیوند خورده است.
آموزش و ترویج نه یک فعالیت جانبی، بلکه یکی از ارکان اساسی مدیریت پایدار منابع طبیعی به شمار می‌رود. با این حال، اثربخشی برنامه‌های آموزشی زمانی افزایش می‌یابد که زمان، محتوا و شیوه اجرای آن‌ها با شرایط واقعی زندگی و فعالیت جوامع محلی هماهنگ باشد.
بررسی روند اجرای برنامه‌های آموزشی در استان‌های زاگرسی، از جمله کردستان، نشان می‌دهد که یکی از موضوعات قابل تأمل در برنامه‌ریزی ترویجی، تناسب نداشتن زمان برگزاری برخی دوره‌ها با تقویم فعالیت کشاورزان و بهره‌برداران محلی منابع طبیعی است. بخش قابل توجهی از این گروه‌ها در فصل فعالیت‌های زراعی و دامی، زمان زیادی را در مزارع، مراتع، ارتفاعات و مناطق ییلاقی سپری می‌کنند و حضور در کلاس‌های آموزشی ممکن است با مسئولیت‌های معیشتی آنان تداخل داشته باشد. بنابراین، کاهش حضور در برخی دوره‌ها را نمی‌توان بدون شناخت شرایط محلی، صرفاً به کمبود انگیزه یا مشارکت بهره‌برداران نسبت داد.
از این منظر، ماه‌های آبان تا اسفند، با توجه به کاهش نسبی فعالیت‌های زراعی و و دامی در بسیاری از مناطق، می‌توانند فرصت مناسبی برای توسعه برنامه‌های آموزشی و ترویجی باشند. البته این زمان‌بندی باید متناسب با شرایط اقلیمی، ارتفاع، وضعیت راه‌های دسترسی و الگوی فعالیت هر منطقه تنظیم شود. اصل اساسی آن است که تقویم آموزش منابع طبیعی بر مبنای تقویم واقعی زندگی و معیشت مردم طراحی شود، نه صرفاً بر اساس برنامه‌های اداری که در دستگاه‌های اجرایی و پشت میز و صندلی تنظیم شود.
یکی از الزامات برنامه‌ریزی آموزشی در حوزه منابع طبیعی، شناخت گروه‌های هدف و تفکیک نیازهای آموزشی آن‌هاست. کشاورزان، دامداران، محافظان افتخاری، جنگلبانان، اعضای تشکل‌های مردم‌نهاد و دانش‌آموزان، هرکدام جایگاه، مسئولیت و نوع ارتباط متفاوتی با منابع طبیعی دارند؛ ازاین‌رو، استفاده از محتوای یکسان و روش آموزشی مشابه برای همه این گروه‌ها نمی‌تواند اثربخشی مطلوبی داشته باشد.
برای کشاورزان و دامداران، موضوعاتی مانند ظرفیت و توان اکولوژیک مرتع، مدیریت چرا، زمان مناسب ورود و خروج دام، حفاظت از پوشش گیاهی، جلوگیری از تخریب خاک، کنترل فرسایش و بهره‌برداری اصولی از اراضی باید در اولویت قرار گیرد. در مناطق مرتفع زاگرس، شیب زمین، ویژگی‌های خاک، وضعیت پوشش گیاهی و الگوی بارش، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری سیلاب و رواناب و شدت فرسایش خاک دارند. انتقال این مفاهیم زمانی مؤثر خواهد بود که با مثال‌های واقعی و هر منطقه همراه شود.
در مقابل، آموزش محافظان افتخاری، جنگلبانان و اعضای تشکل‌های مردمی باید بیشتر بر شناسایی عوامل تهدیدکننده، پیشگیری از حریق، گزارش‌دهی به‌موقع، رعایت اصول ایمنی و هماهنگی با نیروهای مسئول و مدیران بحران‌های مربوطه متمرکز باشد. برای دانش‌آموزان نیز آموزش ارزش جنگل، مرتع، خاک و منابع آب و تقویت مسئولیت‌پذیری اجتماعی در قبال محیط طبیعی، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری فرهنگ حفاظت در نسل آینده باشد.
در مدیریت منابع طبیعی زاگرس، تجربه جوامع محلی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بهره‌بردارانی که سال‌ها در یک منطقه فعالیت کرده‌اند، تغییرات پوشش گیاهی، وضعیت چشمه‌ها، منابع آب، شرایط مراتع و نقاط مستعد فرسایش را از نزدیک مشاهده کرده‌اند. این دانش بومی، در کنار یافته‌های علمی و ارزیابی‌های کارشناسی، ظرفیت ارزشمندی برای شناسایی مسائل و انتخاب راهکارهای حفاظتی فراهم می‌کند.
با این توضیحات، آموزش نباید صرفاً به انتقال یک‌طرفه اطلاعات از کارشناس به بهره‌بردار محدود شود. مشارکت دادن مردم در شناسایی مشکلات، بررسی علل تخریب و انتخاب راهکارهای متناسب با شرایط بومی و محلی، موجب افزایش احساس مسئولیت و پذیرش اجتماعی برنامه‌های حفاظتی خواهد شد.
نشست دهم خردادماه با حضور 150 نفر از فعالان حفاظت از منابع طبیعی، محافظان افتخاری، اعضای انجمن‌ها و تشکل‌های مردم‌نهاد و جنگلبانان استان کردستان، با حضور دکتر اکبری، مدیرکل دفتر حفاظت و حمایت از منابع طبیعی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، نمونه‌ای از ظرفیت گردهمایی‌های تخصصی برای تبادل تجربه و ارتقای آگاهی فعالان این حوزه بود.
با این حال، ارزش واقعی چنین برنامه‌هایی زمانی آشکار می‌شود که ارتباط با شرکت‌کنندگان استمرار یابد و مباحث مطرح‌شده به آموزش‌های تکمیلی، اقدامات میدانی و همکاری‌های عملی در عرصه‌های طبیعی منجر شود.
بخش قابل توجهی از مسائل منابع طبیعی ماهیتی عملی دارند و صرف برگزاری کلاس‌های نظری برای انتقال کامل مفاهیم کافی نیست. مشاهده وضعیت پوشش گیاهی مرتع، بررسی آثار چرای نامتوازن دام، شناسایی کانون‌های فرسایش خاک، ارزیابی مسیر حرکت سیلاب و رواناب و آشنایی با عملکرد اقدامات آبخیزداری و آبخوانداری، از جمله موضوعاتی هستند که باید تا حد امکان در محیط واقعی آموزش داده شوند.
آموزش میدانی این امکان را فراهم می‌کند که بهره‌بردار پیامدهای شیوه‌های مختلف بهره‌برداری را مستقیماً مشاهده کند و در تعامل با کارشناس، راهکارهای جایگزین را مورد بررسی قرار دهد. البته نباید فراموش کرد که آگاهی به‌تنهایی برای تغییر رفتار کافی نیست.
محدودیت‌های اقتصادی، کمبود امکانات و نبود گزینه‌های جایگزین می‌توانند مانع اجرای آموخته‌ها شوند. ازاین‌رو، آموزش باید با حمایت فنی، مشاوره مستمر و همکاری دستگاه‌های مسئول همراه باشد.
همچنین، سنجش اثربخشی برنامه‌های آموزشی نباید صرفاً به تعداد کلاس‌ها، ساعات آموزش یا شمار شرکت‌کنندگان محدود شود. شاخص اصلی موفقیت، میزان افزایش مهارت، اصلاح شیوه بهره‌برداری، بهبود گزارش‌دهی، تقویت اقدامات پیشگیرانه و افزایش مشارکت مردم در حفاظت از عرصه‌های طبیعی است.
در همین زمینه، بر اساس گزارش اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کردستان، از ابتدای سال تا ششم مهرماه 1405، در مقایسه با مدت مشابه سال 1404، تعداد فقرات حریق 62 درصد و مساحت عرصه‌های دچار حریق 84 درصد کاهش داشته است. این آمار بیانگر بهبود وضعیت ثبت‌شده حریق در دوره مورد بررسی است؛ با این حال به این نکته توجه داشته باشید که این کاهش به فعالیت‌های آموزشی و ترویجی، موثری که انجام شد بسیار مرتبط خواهد بود. البته علی رغم اینکه بهار در بارشی داشتیم اقدامات پیشگیرانه، آمادگی نیروهای حفاظتی و میزان مشارکت جوامع محلی در کنار آموزش مداوم نیز در این روند نقش دارند.
با توجه به شرایط اقلیمی و معیشتی بهره برداران محلی در مناطق زاگرسی، بازنگری در تقویم آموزشی استان‌ها، به‌ویژه در کردستان، یک ضرورت اجرایی است. تمرکز بیشتر بر ماه‌های کم‌فعالیت بهره‌برداران، هماهنگی با دهیاران، شوراها و تشکل‌های محلی، انتخاب مکان‌های قابل دسترس، استفاده از ظرفیت کارشناسان و افراد باتجربه منطقه و طراحی دوره‌های متناسب با نیاز هر گروه، می‌تواند زمینه افزایش حضور و اثربخشی آموزش‌ها را فراهم کند.
در کنار این اقدامات، لازم است نظام ارزیابی و پایش برنامه‌های ترویجی نیز تقویت شود تا مشخص شود هر دوره آموزشی چه میزان به افزایش دانش، ارتقای مهارت و تغییر رفتار مخاطبان منجر شده است. استمرار ارتباط با بهره‌برداران پس از پایان دوره‌ها و پیگیری نتایج در عرصه‌های طبیعی، حلقه‌ای ضروری میان آموزش و اقدام اجرایی محسوب می‌شود.
واقعیت آن است که حفاظت از منابع طبیعی زاگرس، مسئولیتی فراتر از وظایف یک دستگاه اجرایی است و تحقق آن به هم‌افزایی دانش کارشناسی، تجربه بومی، ظرفیت تشکل‌های مردمی و مشارکت آگاهانه جوامع محلی نیاز دارد. در این مسیر، آموزش زمانی به یک ابزار مؤثر حفاظتی تبدیل می‌شود که از قالب برنامه‌های مقطعی و صرفاً آماری خارج شده و به فرایندی مستمر، هدفمند و متناسب با نیاز بهره‌برداران محلی تبدیل شود.
پایان سخن آنکه، در حفاظت از منابع طبیعی، کیفیت مشارکت مردم به اندازه کیفیت اقدامات فنی اهمیت دارد. اگر قرار است آموزش به تغییر رفتار و بهبود وضعیت عرصه‌های طبیعی منجر شود، باید از زمان مناسب و محتوای کاربردی آغاز کرد و با اعتمادسازی، تعامل مستمر و پیگیری میدانی ادامه داد. زاگرس برای پایداری به مشارکت مردمی آگاه و توانمند نیاز دارد؛ مشارکتی که با شناخت درست از شرایط زندگی مردم و پیوند دادن دانش علمی با تجربه محلی شکل می‌گیرد.
یادداشت از: پیمان فتاحی، کارشناس منابع طبیعی و آبخیزداری
نظرات
نظر شما ثبت شد؛ پس از بررسی، در صورت تأیید نمایش داده می‌شود.
هنوز نظری منتشر نشده است.