تحول در مأموریت دانشگاه‌ها و پیوند مؤثر علم با صنعت، ضرورتی برای ارتقای کارآمدی آموزش عالی و توسعه کشور است.

به گزارش خبرگزارس تسنیم از گلستان، نظام آموزش عالی کشور در شرایطی قرار گرفته است که ادامه فعالیت با الگوهای سنتی دیگر پاسخگوی نیازهای جامعه و تحولات سریع فناوری نیست. گسترش هوش مصنوعی، دسترسی گسترده به منابع علمی و تغییر نیازهای بازار کار، مأموریت دانشگاه‌ها را دستخوش تحول کرده است. امروز دانشگاه صرفاً محل انتقال دانش و تربیت نیروی متخصص نیست، بلکه باید در حل مسائل جامعه، توسعه فناوری و تربیت نیروی انسانی خلاق و توانمند نقش‌آفرینی کند.

در گذشته، دانشگاه‌ها عمدتاً وظیفه تأمین نیروی انسانی مورد نیاز دستگاه‌های اجرایی و صنایع را بر عهده داشتند؛ اما اکنون با گسترش ابزارهای هوشمند، انتقال اطلاعات به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی نیاز دانشجویان باشد. دانشگاه‌های امروز باید علاوه بر آموزش تخصصی، مهارت‌هایی مانند تفکر انتقادی، خلاقیت، حل مسئله و توانایی استفاده از فناوری‌های نوین را در دانشجویان تقویت کنند.

یکی از مهم‌ترین چالش‌های آموزش عالی ایران، فاصله میان دانشگاه و صنعت است. با وجود تأکیدهای فراوان بر ضرورت ارتباط این دو بخش، همچنان بخش قابل توجهی از فعالیت‌های پژوهشی دانشگاه‌ها با نیازهای واقعی صنایع و مسائل اقتصادی کشور ارتباط مؤثری ندارد. در بسیاری از موارد، انتشار مقاله به هدف اصلی پژوهش تبدیل شده، در حالی که انتظار می‌رود دستاوردهای علمی به تولید فناوری، حل مشکلات صنعتی و ایجاد فرصت‌های شغلی منجر شوند.

از سوی دیگر، تغییرات جمعیتی و کاهش تقاضا برای برخی رشته‌ها، ضرورت بازنگری در ظرفیت‌ها و مأموریت دانشگاه‌ها را بیش از گذشته آشکار کرده است. توسعه کمی مراکز دانشگاهی در سال‌های گذشته، در برخی موارد بدون توجه کافی به نیازهای منطقه‌ای و بازار کار انجام شده و اکنون تعدادی از این مراکز با ظرفیت خالی و مشکلات اقتصادی مواجه هستند.

برای اصلاح این وضعیت، باید مأموریت دانشگاه‌ها متناسب با ظرفیت‌ها و نیازهای کشور تعریف شود. دانشگاه‌های بزرگ می‌توانند بر توسعه دانش و تحقیقات پیشرفته تمرکز کنند و دانشگاه‌های منطقه‌ای نیز با توجه به ظرفیت‌های اقتصادی، صنعتی، کشاورزی و اجتماعی استان خود، در تربیت نیروی متخصص و حل مسائل محلی نقش مؤثرتری داشته باشند.

موضوع مهم دیگر، ضرورت اصلاح نظام ارزیابی و ارتقای اعضای هیئت علمی است. تعداد مقالات علمی نباید تنها معیار سنجش عملکرد دانشگاهیان باشد، بلکه شاخص‌هایی مانند ثبت اختراعات کاربردی، همکاری با صنعت، انتقال فناوری، تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی و ایجاد شرکت‌های دانش‌بنیان نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

در همین راستا، حمایت مالی از پژوهش‌های کاربردی اهمیت ویژه‌ای دارد. دولت و بخش خصوصی باید با ایجاد فرصت‌های سرمایه‌گذاری و حمایت از طرح‌های فناورانه، زمینه تبدیل ایده‌های دانشگاهی به محصولات و خدمات قابل استفاده را فراهم کنند. دانشگاه زمانی می‌تواند در توسعه اقتصادی نقش‌آفرین باشد که ارتباط آن با بخش تولید و نیازهای جامعه واقعی و مستمر باشد.

از سوی دیگر، هوش مصنوعی را نباید صرفاً تهدیدی برای آموزش دانشگاهی دانست. دانشگاه‌ها باید شیوه استفاده صحیح، مسئولانه و نقادانه از این فناوری را به دانشجویان آموزش دهند. سواد هوش مصنوعی، اخلاق فناوری و مهارت استفاده از ابزارهای هوشمند باید در برنامه‌های آموزشی رشته‌های مختلف جایگاه مشخصی داشته باشد. همچنین محتوای درسی باید متناسب با تحولات فناوری و نیازهای بازار کار به‌روزرسانی شود.

بدون تردید، ادامه فعالیت دانشگاه‌ها با ساختارهای سنتی و روش‌های گذشته، فاصله میان آموزش عالی و نیازهای جامعه را افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، نبود فرصت‌های مناسب برای فعالیت تخصصی و تبدیل دانش به فناوری و اشتغال، می‌تواند انگیزه نخبگان برای فعالیت در داخل کشور را کاهش دهد.

آموزش عالی ایران امروز به تحول در نگرش و ساختار نیاز دارد. بازنگری در مأموریت دانشگاه‌ها، تقویت ارتباط با صنعت، اصلاح نظام ارزیابی علمی، استفاده هدفمند از هوش مصنوعی و توجه به مهارت‌آموزی، از الزامات حرکت به سمت دانشگاه نسل چهارم است.

دانشگاه آینده باید فراتر از آموزش و تولید مقاله عمل کند و بتواند دانش را به فناوری، پژوهش را به حل مسئله و استعدادهای انسانی را به سرمایه‌ای برای توسعه کشور تبدیل کند. این تحول نه‌تنها ضرورتی برای افزایش کارآمدی نظام آموزش عالی، بلکه گامی اساسی برای حفظ نخبگان و پاسخگویی به نیازهای آینده جامعه است.

یادداشت از: علی قزلسفلو، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه آموزش عالی و فناوری

©‌ وبانگاه، خبرگزاری تسنیم