با آغاز فصل پاییز و برداشت محصول، بازار خرید برنج ایرانی مرغوب داغ می‌شود. در این میان، برنج هاشمی به دلیل کیفیت بالا همواره مورد توجه است، اما اختلاف قیمت‌های فاحش در بازار، نگرانی‌ها از تقلب و اختلاط را افزایش داده است.

با فرارسیدن فصل پاییز و تثبیت بازار پس از برداشت شالیزارها، انبارها پر از محصول تازه شده و تقاضا برای خرید برنج ایرانی مرغوب به اوج خود می‌رسد. در میان تمام ارقام خوش‌نام کشور، نام یک محصول همواره بالاتر از دیگران می‌درخشد: برنج هاشمی. رقمی بومی و اصیل که به دلیل قدکشیدگی، نرمی ماندگار و عطر بی‌نظیرش، سال‌هاست ستون فقرات سفره‌های اصیل ایرانی محسوب می‌شود.

اما در روزهایی که مصرف‌کنندگان به دنبال تأمین برنج یک‌ساله خود هستند، تناقض بزرگی در بازار نمایان می‌شود: اختلاف قیمت‌های چند ده هزار تومانی برای کیسه‌هایی با برچسب یکسان! این تفاوت‌های چشمگیر در قیمت برنج هاشمی ۱۰ کیلویی در فروشگاه‌های مختلف، این سوال را مطرح می‌کند که دلیل این پراکندگی چیست؟

کارشناسان بازار، پاسخ را در تلفیق، اختلاط و تقلب‌های نامحسوس کارگاهی می‌دانند؛ واقعیتی نگران‌کننده که تشخیص برنج خالص هاشمی را به چالش می‌کشد.

برای رهایی از تله‌های بازار برنج و شناسایی برنج هاشمی خالص، در این راهنمای تخصصی به بررسی معیارهای دقیق کارشناسی و پشت‌صحنه بازار شالی‌کوبی‌ها و بورس برنج می‌پردازیم.

پیش از ورود به مباحث تخصصی، برند شالی گستر عطرآگین، یکی از تولیدکنندگان برنج ایرانی در غرب گیلان، سه نکته اساسی را برای خرید برنج ایرانی توصیه می‌کند:

۱. خرید مستقیم از کشاورز و تولیدی‌ها؛ ۲. خرید نمونه و تست محصول پیش از خریدهای عمده؛ ۳. خرید از فروشگاهی با مرجوعیت بی‌قید و شرط. رعایت این سه نکته، رضایت پس از خرید را تضمین کرده و فروشنده را ملزم به ارائه بهترین محصول می‌کند. توصیه می‌شود پیش از خرید عمده، نمونه‌ای از محصول را تهیه کرده و با خرید اصلی تطبیق دهید و در صورت نارضایتی، بلافاصله کالا را مرجوع کنید.

۱. شناخت مورفولوژی؛ دانه‌شناسی برنج هاشمی اصل: اولین گام برای تشخیص برنج اصیل، شناخت فیزیک و ساختار ظاهری دانه است. برنج هاشمی شناسنامه ظاهری منحصربه‌فردی دارد که با کمی دقت قابل تفکیک است:

رنگ دانه: دانه هاشمی خالص، سفید گچی نیست و شفاف و شیشه‌ای مانند برنج‌های پلاستیکی یا وارداتی هم به نظر نمی‌رسد. رنگ آن کرم مایل به شیری (کدر ملایم) است. فرم و هندسه: دانه‌ها فرم قلمی، باریک و کشیده دارند. طول دانه خام معمولاً بین ۷ تا ۷.۵ میلی‌متر است. نکته کلیدی در یکدستی شکل دانه‌هاست؛ وجود دانه‌های چاق و شکم‌دار در کنار دانه‌های قلمی نشان‌دهنده برنج ترکیبی است. نوک دانه: در برنج هاشمی باکیفیت و خالص، نوک دانه زاویه‌ای ملایم دارد و بریدگی‌های تند ناشی از تنظیم نادرست دستگاه‌های سفیدکننده کمتر دیده می‌شود.

۲. روش‌های رایج تقلب در بازار؛ برنج چگونه «مخلوط» می‌شود؟ تقلب در برنج معمولاً به معنای عرضه برنج پلاستیکی نیست، بلکه ترفند اصلی، اختلاط ارقام ارزان‌قیمت با برنج هاشمی اصل است به طوری که در ظاهر و کیسه‌بندی مشخص نباشد:

مخلوط با ارقام پرمحصول خوش‌قد (مانند شیرودی یا فجر): این ارقام قد کشیده اما بدون عطر هستند و پس از سرد شدن، سریعاً سفت و لاستیکی می‌شوند. مخلوط کردن ۳۰ تا ۵۰ درصد از این برنج‌ها با برنج هاشمی، سود سرشاری برای دلالان ایجاد می‌کند، در حالی که در ظاهر کیسه، همه دانه‌ها قلمی به نظر می‌رسند. قاطی کردن برنج خارجی مشابه: برخی بسته‌بندی‌ها درصدی از برنج خارجی را با برنج هاشمی مخلوط می‌کنند. عطرسازی مصنوعی: نگران‌کننده‌ترین روش، اسپری کردن اسانس‌های شیمیایی یا عبور دادن برنج‌های بی‌کیفیت از بخار اسانس است. بوی شدید و تندی که با باز کردن کیسه به مشام می‌رسد اما پس از یک‌بار شست‌وشو یا چند روز ماندن کاملاً از بین می‌رود، نشانه قطعی اسانس است.

۳. تست‌های تخصصی و کاربردی در منزل و هنگام خرید: اگر قصد خرید برنج ایرانی دارید، این تست‌های ساده اما بسیار دقیق و تجربی را انجام دهید:

الف) تست «ها کردن» و سایش کف دست: مقداری دانه خام (حدود ۲۰ دانه) را کف دست ریخته و با دست دیگر به مدت ۱۰ ثانیه به آرامی به هم بمالید تا گرمای اصطکاک ایجاد شود؛ سپس سریعاً آن را بو کنید یا روی آن «ها» کنید. عطر برنج هاشمی اصل، ملایم، طبیعی و یادآور شالیزار و شیرینی ملایم ساقه برنج است. اگر اصلاً عطری حس نشد، پای رقم پرمحصول در میان است؛ و اگر بوی عطر تند و شیمیایی شبیه عطر گلاب یا صابون حس کردید، محصول اسانس خورده است.

ب) آزمون مقاومت در برابر فشار و جویدن: یک دانه خام را زیر دندان‌های آسیاب فشار دهید. برنج کهنه یا درست خشک‌شده هاشمی به سختی می‌شکند و صدای خرد شدن خشک (تق) می‌دهد. اگر دانه به سادگی پودر شد یا در دهان حالت گچی و نرم پیدا کرد، یا رطوبت بالایی دارد و کپک خواهد زد، یا از ارقام کم‌تراکم و بی‌کیفیت است.

ج) آزمون طلایی: «رفتار بعد از سرد شدن»: بزرگ‌ترین مزیت کیفی برنج هاشمی، مقاومت ژنتیکی آن در برابر بیات شدن است. هاشمی اصل حتی تا وعده بعدی (شام یا فردای پخت) با یک گرم‌کردن ملایم، درست مثل لحظه اول پخت، نرم، سبک و خوش‌خوراک باقی می‌ماند. اگر برنجی در لحظه پخت ری زیادی داشت اما ۲ ساعت بعد از کشیدن در دیس سفت، خشک و تکه‌تکه شد، بدون شک برنج مخلوط یا پرمحصول بوده است.

©‌ وبانگاه، باشگاه خبرنگاران جوان، راهنمای تخصصی بازار