از ایران اشغال‌شده تا ایرانِ صاحب حق وتوی ژئوپلیتیک چه تفاوت‌هایی وجود دارد؟

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از ساری، تاریخ معاصر ایران بیانگر وقایع تلخی است که قدرت‌های بزرگ برای آن تصمیم می‌گرفتند اما امروز جغرافیایی است که تصمیم‌های قدرت‌های بزرگ را محدود می‌کند.

سخنگوی وزارت امور خارجه، در واکنش به نشست پیش‌روی رؤسای جمهور آمریکا، روسیه و چین در شنژن چین ، جمله‌ای قابل تأمل بیان کرد: «اینکه سه قدرت جهانی بخواهند درباره یک قدرت جهانی دیگر گفت‌وگو کنند، امر عجیبی نیست.» اشاره او به ایران بود؛ کشوری که موضوع گفت‌وگوی سه رهبر قدرتمند جهان در نشست 28 آبان 1405 بود.

این جمله، اگرچه در چارچوب ادبیات دیپلماتیک بیان شده، فرصتی برای تأملی تاریخی و راهبردی فراهم می‌کند؛ چه تفاوتی میان ایران سال 1322 و ایران سال 1405 وجود دارد؟ چگونه‌ در فاصله بیش از هشتاد سال، موقعیت ایران در معادلات قدرت جهانی تا این اندازه تغییر کرده است؟

از اشغال چند روز تا ماه‌ها ایستادگی

در سوم شهریور 1320، ایران هدف حمله نظامی بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی قرار گرفت. ساختار سیاسی و نظامی کشور در برابر این تهاجم، در فاصله چند روز دچار فروپاشی شد. رضاشاه به جزیره موریس تبعید شد و ایران، با وجود اعلام بی‌طرفی، اشغال شد و میلیون‌ها ایرانی از قحطی و بیماری‌ جان باختند.

در آذر 1322، تهران میزبان کنفرانسی شد که در آن روزولت، چرچیل و استالین درباره سرنوشت جنگ جهانی دوم و نظم پس از آن گفت‌وگو کردند. ایران در آن زمان عملاً در اختیار نیروهای اشغالگر بود و سه رهبر درباره آینده جهان در پایتخت کشوری برای کنفرانس گردهم آمده بودند که آن کشور، از استقلال عملی و قدرت تصمیم‌گیری برخوردار نبود.

اما بعد از حدود 80 سال ایران در جنگ تحمیلی سوم، با وجود برتری تسلیحاتی و فناوری آمریکا، به میدان تسلیم تبدیل نشد. مقاومت نیروهای مسلح، ظرفیت‌های دفاعی، موقعیت جغرافیایی و همراهی مردم، معادله‌ای متفاوت پدید آورد. مسئله فقط دوام آوردن در برابر حمله نیست؛ مسئله این است که کشوری بتواند هزینه و پیامدهای اقدام نظامی علیه خود را به محاسبات راهبردی طرف مقابل تحمیل کند.

البته مقایسه این دو دوره به معنای یکسان دانستن شرایط تاریخی یا ماهیت جنگ‌ها نیست؛ تفاوت اصلی در میزان توانایی ایران برای اثرگذاری بر معادلات و جلوگیری از تحمیل اراده خارجی است.

میراث راهبردی؛ دفاعی که از سال‌ها پیش برای آن برنامه‌ریزی شده بود

توان دفاعی امروز ایران را نمی‌توان صرفاً محصول تصمیم‌های روزهای جنگ دانست. آنچه در این سال‌ها شکل گرفت، حاصل یک مسیر راهبردی و برنامه‌ریزی بلندمدت برای ارتقای قدرت دفاعی کشور بود؛ مسیری که در دوران زعامت رهبر شهید انقلاب، آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، با تأکید مستمر بر خودکفایی، توسعه صنایع دفاعی، تقویت توان موشکی و پهپادی، ارتقای ظرفیت‌های دریایی و اتکا به دانش و نیروی انسانی متخصص داخلی دنبال شد.

در نگاه ایشان، امنیت ملی نباید به خرید تسلیحات از خارج یا تضمین‌های قدرت‌های دیگر وابسته باشد. تجربه جنگ تحمیلی و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها نشان داده بود که کشوری می‌تواند در شرایط بحرانی از خود دفاع کند که دانش، فناوری، نیروی انسانی متخصص و زیرساخت تولید تجهیزات دفاعی را در داخل توسعه داده باشد.

این رویکرد در تأکیدات مکرر ایشان بر ضرورت تقویت توان دفاعی و مخالفت با محدودسازی ظرفیت‌های دفاعی کشور آشکار بود. تقویت توان موشکی، توسعه صنایع دفاعی بومی، پیشرفت در حوزه پهپادها و توجه به ظرفیت‌های راهبردی کشور، بخشی از مسیری بود که طی سال‌ها دنبال شد.

اهمیت این نگاه در جنگ اخیر بیش از گذشته آشکار شده است. توان موشکی، توسعه پهپادها، ظرفیت‌های دریایی، صنایع دفاعی بومی و تربیت نیروی انسانی متخصص، یک‌شبه ایجاد نشده‌اند. این‌ها اجزای مسیری هستند که برای شکل‌گیری آن سال‌ها برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری و تلاش صورت گرفته است.

اگر امروز ایران توانسته است در برابر قدرت‌های برخوردار از فناوری و تجهیزات پیشرفته مقاومت کند و هزینه‌های اقدام نظامی علیه خود را افزایش دهد، باید در کنار نقش نیروهای مسلح، دانشمندان، متخصصان و مردم، به نقش هدایت راهبردی رهبر شهید و تأکید مستمر ایشان بر ساخت قدرت دفاعی مستقل نیز توجه کرد.

قدرت دفاعی امروز ایران، فقط محصول روزهای جنگ نیست؛ حاصل سال‌هایی است که برای نرسیدن به روزهای بی‌دفاعی، برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری شد.

از قدرت دفاعی تا قدرت منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای

اما تفاوت ایران امروز با ایران سال 1322 تنها در توان دفاعی و نظامی خلاصه نمی‌شود. تحول مهم‌تر، تبدیل ظرفیت‌های دفاعی، جغرافیایی، اقتصادی و سیاسی کشور به قدرت اثرگذاری بر معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی است.

ایران امروز صرفاً کشوری نیست که در محدوده مرزهای خود از امنیتش دفاع کند؛ بلکه به دلیل موقعیت جغرافیایی، برخورداری از منابع و مسیرهای مهم انرژی، دسترسی به آبراه‌های راهبردی، ظرفیت‌های نظامی و پیوندهای سیاسی و منطقه‌ای، یکی از بازیگران مؤثر در معادلات جهانی است چنانچه هیچ طرح جدی برای امنیت خلیج فارس، غرب آسیا، مسیرهای انتقال انرژی و حتی بخشی از ترتیبات امنیتی بین‌المللی را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن نقش ایران ارزیابی کرد. اهمیت تنگه هرمز برای اقتصاد جهانی، نقش ایران در امنیت انرژی، تأثیر تحولات منطقه بر بازارهای بین‌المللی و ضرورت محاسبه موضع تهران در تصمیمات قدرت‌های بزرگ، نشان می‌دهد که قدرت ایران دیگر صرفاً یک موضوع منطقه‌ای نیست.

جغرافیای قدرت؛ از پایگاه‌های آسیب‌پذیر تا حق وتوی تنگه هرمز

یکی از مهم‌ترین تحولات جنگ اخیر، آشکار شدن آسیب‌پذیری شبکه نظامی آمریکا در منطقه است. گزارش‌ها از هدف قرار گرفتن دست‌کم 20 سایت نظامی آمریکا در خاورمیانه و آسیب‌دیدن زیرساخت‌ها و تجهیزات در شماری از این تأسیسات حکایت دارند؛ به‌گونه‌ای که کارکرد عملیاتی برخی پایگاه‌ها، با اختلال مواجه شد. در همین شرایط، تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز به‌شدت کاهش یافته‌ است. شاید معنادارترین توصیف از این تحول را باراک اوباما، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا بیان کرده باشد؛ آنجا که از «حق وتوی ایران بر تنگه هرمز» سخن گفت.

این حق وتو به معنای مالکیت حقوقی ایران بر این آبراه نیست؛ بلکه اشاره به یک واقعیت ژئوپلیتیک دارد: موقعیت جغرافیایی ایران، سواحل شمالی خلیج فارس، نزدیکی به تنگه هرمز و ظرفیت‌های دفاعی کشور، به ایران امکان می‌دهد بر امنیت و تردد این آبراه اثر بگذارد و گزینه‌های نظامی و اقتصادی قدرت‌های بزرگ را محدود یا پرهزینه کند.

به این معنا، جغرافیای ایران از یک موقعیت طبیعی به یک ابزار اثرگذاری راهبردی تبدیل شده است.

از تهران تا شنژن؛ آیا تاریخ دوباره تکرار می‌شود؟

اکنون شاهد برگزاری نشست سه‌جانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ در شنژن هستیم؛ نشستی که 28 آبان 1405 برگزار شد و البته نباید کنفرانس تهران در آذر 1322 و نشست شنژن در آبان 1405 را از نظر ماهیت و شرایط تاریخی یکسان دانست.

در تهران، سه قدرت پیروز جنگ جهانی در سرزمینی اشغال‌شده گرد هم آمده بودند تا درباره‌ آینده‌ای تصمیم بگیرند که ایران یکی از «موضوعات» آن بود؛ کشوری که اراده‌ای برای تعیین سرنوشت خود نداشت و تنها پذیرای تصمیمات دیگران بود.

اما در نشست شنژن، معادلات تغییر کرده است. اگرچه ایران همچنان در مرکز توجهِ این سه قدرت قرار دارد، اما این بار نه به عنوان یک «موضوعِ منفعل»، بلکه به عنوان یک «متغیرِ فعال» و تأثیرگذار است.

تفاوت بنیادین در این است که در سال 1322، جهان درباره‌ ایران تصمیم می‌گرفت، اما در سال 1405، جهان باید درباره‌ی «پیامدهای نادیده گرفتن ایران» تصمیم بگیرد.

این یعنی گذار از «موقعیتِ اشغال‌شده» به «موقعیتِ تأثیرگذار». گذار از کشوری که در حاشیه تاریخ قرار داشت، به کشوری که اکنون می‌تواند با ظرفیت‌های دفاعی، موقعیت جغرافیایی و دیپلماسی خود، هزینه‌ی هرگونه تصمیم‌گیریِ بدون حضور خود را افزایش دهد.

استقلال، محصول ایستادگی است

تاریخ به ما نشان داده است که قدرت‌های بزرگ، هرگز به طور رایگان، حقِ تعیینِ سرنوشتِ ملت‌ها را به آن‌ها واگذار نمی‌کنند. ایران با گذشت هشتاد سال، از پایتختی که شاهدِ تصمیماتِ تحمیلی بود، به عصر جدیدی رسیده است که در آن، استقلال، نه یک هدیه، بلکه حاصلِ سال‌ها برنامه‌ریزی دفاعی، خودکفایی فناورانه و ایستادگیِ سیاسی است.

در نشست شنژن، وقتی از ایران سخن گفته می‌شود، در واقع از کشوری سخن می‌گویند که دیگر نمی‌توان آن را در معادلات امنیتی و اقتصادی جهان، بدون محاسبه‌ «هزینه و پیامدهای حضور ایران»، به کلام آورد. ایران امروز دیگر فقط یک «جغرافیا» نیست؛ ایران، یک «اراده» است که در میان مرزهای جغرافیایی و معادلات ژئوپلیتیک، به دنبال اثباتِ حقِ خود برای تعیین آینده‌ی خویش است.

استقلال واقعی، محصول سال‌هایی است که ملتی برای آن برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری و ایستادگی کرده است.

یادداشت از: محمدعلی فتح اللهی سیدآبادی، کارشناس رسانه و استاد دانشگاه

©‌ وبانگاه، خبرگزاری تسنیم