اصفهان را نمی‌توان بدون زاینده‌رود تصورکردهمان‌طورکه نمی‌توان از شکوه سی‌وسه‌پل ومیدان نقش جهان سخن گفت.

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم ، اصفهان را نمی‌توان بدون زاینده‌رود تصور کرد؛ همان‌طور که نمی‌توان از شکوه سی‌وسه‌پل، پل خواجو و میدان نقش جهان سخن گفت، اما نقش آب را در شکل‌گیری و ماندگاری این هویت نادیده گرفت. اصفهان شهری است که معماری‌اش با آب معنا پیدا کرده، اما امروز درست در همان نقطه‌ای که باید نشانه‌های حیات جریان داشته باشد، با بحران بی‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند.
زاینده‌رود سال‌هاست دیگر آن جریان پیوسته و قابل اتکای گذشته را ندارد. رودخانه‌ای که روزگاری شریان حیاتی شهر بود، اکنون در دوره‌هایی از سال به بستری خشک تبدیل می‌شود و این خشکی تنها به منظره‌ای غم‌انگیز برای شهروندان و گردشگران محدود نمی‌ماند. پیامدهای بحران آب به لایه‌های زیرین زمین رسیده و اکنون یکی از نگرانی‌های جدی برای آینده اصفهان، تاثیر افت منابع آب زیرزمینی و فرونشست زمین بر بافت تاریخی این شهر است.

وقتی زمین زیر پای تاریخ خالی می‌شود

فرونشست زمین، برخلاف بسیاری از حوادث طبیعی، همیشه با نشانه‌هایی ناگهانی و پرسرعت همراه نیست. گاهی آرام و بی‌صدا پیش می‌رود؛ اما آثار آن می‌تواند سال‌ها بعد در قالب ترک‌های سازه‌ای، آسیب به زیرساخت‌ها و کاهش پایداری ساختمان‌ها آشکار شود.

اصفهان از جمله مناطقی است که با این تهدید جدی روبه‌روست. افت سطح آب‌های زیرزمینی، برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها و کاهش منابع آب سطحی، مجموعه عواملی هستند که شرایط را برای تشدید فرونشست فراهم کرده‌اند. گزارش‌های رسمی استان نیز از افت سالانه سطح آب زیرزمینی در 29 دشت اصفهان حکایت دارد؛ وضعیتی که ضرورت توجه به آثار احتمالی آن بر بناهای تاریخی را دوچندان می‌کند.

در چنین شرایطی، نگرانی درباره آینده بناهایی مانند سی‌وسه‌پل، پل خواجو، میدان نقش جهان و عمارت عالی‌قاپو دیگر صرفا یک دغدغه فرهنگی نیست؛ بلکه مسئله‌ای مرتبط با امنیت میراث تاریخی و مسئولیت نسل امروز در قبال نسل‌های آینده است.

البته نباید هر ترک یا آسیب در یک بنای تاریخی را بدون بررسی کارشناسی به فرونشست یا خشکی زاینده‌رود نسبت داد. آنچه اهمیت دارد، ضرورت پایش مستمر و علمی این سازه‌ها و شناسایی دقیق عوامل تهدیدکننده آنهاست.

میراثی که فقط با مرمت حفظ نمی‌شود

یکی از خطاهای احتمالی در مواجهه با بحران میراث تاریخی اصفهان، محدود کردن مسئله به مرمت و بازسازی ظاهری بناهاست. مرمت یک ترک، جایگزین حل عاملی نیست که ممکن است زمینه ایجاد آن را فراهم کرده باشد.

پل‌های تاریخی اصفهان در پیوند با بستر طبیعی زاینده‌رود شکل گرفته‌اند. کارشناسان مرمت درباره تاثیر تغییرات رطوبتی و چرخه‌های خشک و تر شدن بر مصالح و سازه این پل‌ها هشدار داده‌اند. بنابراین حفاظت از آنها نیازمند نگاهی فراتر از تعمیرات مقطعی و اقدامات نمایشی است.

در کنار آن، باید به بافت تاریخی شهر نیز توجه کرد. خانه‌های قدیمی، محله‌های تاریخی و بناهایی که با مصالح و شیوه‌های معماری سنتی ساخته شده‌اند، در برابر تغییرات محیطی و ناپایداری زمین نیازمند مراقبت و ارزیابی تخصصی هستند.

نجات میراث اصفهان از مسیر نجات آب می‌گذرد

نمی‌توان از حفاظت میراث تاریخی اصفهان سخن گفت، اما درباره آینده منابع آبی این منطقه سکوت کرد. زاینده‌رود تنها یک رودخانه نیست؛ بخشی از نظام طبیعی، فرهنگی و اجتماعی اصفهان است و حیات تاریخی شهر در پیوند با آن شکل گرفته است.

البته احیای زاینده‌رود با یک تصمیم مقطعی یا بازگشایی کوتاه‌مدت جریان آب محقق نمی‌شود. مدیریت یکپارچه منابع آب، کنترل برداشت از آبخوان‌ها، اصلاح الگوی مصرف، توجه به حقابه‌های قانونی و محیط‌زیستی و هماهنگی میان استان‌های حوضه آبریز، از جمله اقداماتی است که باید در یک برنامه پایدار دنبال شود.

در حوزه میراث فرهنگی نیز لازم است برنامه‌ای مشخص برای پایش وضعیت سازه‌های تاریخی تدوین شود. نصب تجهیزات سنجش و سامانه‌های پایش تغییرات سازه‌ای، تهیه نقشه دقیق پهنه‌های پرخطر، بررسی دوره‌ای پایه‌ها و شناسایی آسیب‌های احتمالی، نباید به اقدامات پراکنده و محدود وابسته بماند.

اصفهان برای حفاظت از میراث خود به همکاری دستگاه‌های مسئول در حوزه آب، محیط‌زیست، مدیریت بحران، شهرسازی و میراث فرهنگی نیاز دارد. هر یک از این دستگاه‌ها بخشی از مسئله را در اختیار دارند، اما حفاظت از این شهر تنها با نگاه یکپارچه امکان‌پذیر است.

اصفهان را نمی‌توان با خاطراتش زنده نگه داشت

شاید نسل‌های گذشته اصفهان را با تصویر زاینده‌رودی پرآب، پل‌هایی که انعکاسشان در آب دیده می‌شد و باغ‌هایی که در امتداد رودخانه جان می‌گرفتند به خاطر بیاورند. اما نسل امروز نباید تنها وارث عکس‌ها و خاطرات آن روزها باشد.
میراث تاریخی یک شهر، دارایی متعلق به یک دوره یا یک نسل نیست. این میراث از گذشته به امروز رسیده تا به آینده منتقل شود. اگر امروز برای حفاظت از بستر طبیعی، منابع آب و سازه‌

های تاریخی اصفهان تصمیم‌های موثر و ماندگار گرفته نشود، ممکن است هزینه بی‌توجهی به بحران آب را نه فقط شهروندان امروز، بلکه نسل‌هایی بپردازند که دیگر فرصت دیدن اصفهان زنده و باشکوه را نخواهند داشت.
اصفهان برای ماندن در حافظه جهان، به تکرار عنوان نصف جهان نیاز ندارد؛ به زنده ماندن زاینده‌رود، پایداری زمین و حفاظت واقعی از میراثی نیاز دارد که قرن‌ها برای ساختنش زمان صرف شده است.

یادداشت| اصفهان؛ میراثی که قربانی بی‌آبی می‌شود

یادداشت از حجت عابدی اصل، خبرنگار و فعال رسانه

©‌ وبانگاه، خبرگزاری تسنیم