اصلاح استانداردهای درجه‌بندی قارچ در ایالات متحده آمریکا، پرسش‌هایی را درباره میزان هماهنگی معیارهای فعلی صنعت قارچ ایران با واقعیت‌های تولید، بسته‌بندی، توزیع و تجارت این محصول مطرح کرده است.

تغییر نیاز خریداران و فاصله برخی معیارهای درجه‌بندی با شیوه‌های رایج تولید و عرضه، صنعت قارچ آمریکا را به سمت اصلاح استانداردهای رسمی سوق داد. این درخواست که در سال ۲۰۲۰ از سوی انجمن قارچ آمریکا مطرح شد، پس از طی فرایندی کارشناسی و اداری، به اجرای استاندارد جدید وزارت کشاورزی این کشور در سپتامبر ۲۰۲۶ انجامید. این تجربه اهمیت مشارکت فعالان بازار در بازنگری معیارهای صنعتی را نشان می‌دهد.

یکی از چالش‌های مهم در معاملات محصولات کشاورزی، تفاوت برداشت تولیدکننده و خریدار از مفهوم کیفیت محصول است، به‌ویژه در مورد محصولات تازه که به شرایط برداشت، بسته‌بندی، نگهداری و حمل‌ونقل حساس هستند. در بازار قارچ، ویژگی‌هایی مانند اندازه کلاهک، میزان بلوغ، وضعیت ظاهری و عیوب قابل‌قبول، نقش تعیین‌کننده‌ای در مشخصات کالای مورد معامله دارند. عدم تعریف صحیح این معیارها یا هماهنگی نداشتن آنها با نیازهای جدید بازار، احتمال بروز اختلاف میان حلقه‌های مختلف زنجیره تأمین را افزایش می‌دهد.

اسناد رسمی وزارت کشاورزی آمریکا نشان می‌دهد که انجمن قارچ آمریکا معتقد بود بخشی از معیارهای پیشین دیگر هماهنگی کافی با رویه‌های جاری صنعت ندارند و برای برخی محصولات مانند قارچ پورتوبلو، درجه اختصاصی متناسب با ویژگی‌های طبیعی و تجاری آنها تعریف نشده بود. این موضوع حاکی از آن است که استانداردی که در مقطعی پاسخگوی نیازهای تولید و تجارت بوده، ممکن است با تغییر شرایط بازار و شیوه‌های عرضه، به بازنگری و اصلاح نیاز پیدا کند.

براساس اسناد رسمی، انجمن قارچ آمریکا در دوم آوریل ۲۰۲۰ درخواست بازنگری استاندارد را به سازمان خدمات بازاریابی کشاورزی وزارت کشاورزی آمریکا ارائه کرد. این درخواست صرفاً به اصلاح نام درجات کیفی محدود نبود؛ بلکه انجمن خواستار هماهنگی بیشتر استاندارد با شیوه‌های جاری صنعت، تعریف درجه مستقل برای قارچ پورتوبلو و تعیین معیارهای دقیق‌تر برای برخی عیوب محصول شده بود. مسیری که این درخواست صنفی طی کرد تا به تصمیمی رسمی تبدیل شود، از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ به همکاری انجمن قارچ آمریکا و سازمان خدمات بازاریابی کشاورزی منجر شد. در نهایت، وزارت کشاورزی آمریکا در آوریل ۲۰۲۶ متن پیشنهادی اصلاحات را برای دریافت نظرات عمومی منتشر کرد و پس از ثبت ۹ نظر حمایتی، اطلاعیه نهایی در ۲۵ اوت ۲۰۲۶ منتشر شد و استاندارد بازنگری‌شده از ۲۴ سپتامبر همان سال به اجرا درآمد.

استاندارد جدید آمریکا اصلاحات مهمی در معیارهای درجه‌بندی قارچ ایجاد کرده است. از جمله این تغییرات می‌توان به تعریف درجه مستقل **U.S. No. 1 Portabella** برای قارچ پورتوبلو، جدا کردن اندازه قارچ از تعریف درجات کیفی و قرار گرفتن آن در بخش مستقل، و بازنگری حدود مجاز عیوب و تعاریف مربوط به آنها اشاره کرد. همچنین، شرایط مشخصی برای بسته‌های ترکیبی قارچ سفید و قهوه‌ای در نظر گرفته شده است. این تغییرات مربوط به قارچ‌های تازه از گونه Agaricus bisporus است و هدف اصلی، ایجاد معیارهایی روشن‌تر و متناسب‌تر با نیازهای تجاری و واقعیت‌های روز صنعت بوده است.

تجربه آمریکا می‌تواند فرصتی برای بررسی وضعیت استانداردهای مرتبط با قارچ تازه در ایران فراهم کند. در کشور ما نیز استانداردهای ملی مانند استاندارد شماره ۱۶۲۷ تدوین شده‌اند، اما پرسش مهم‌تر این است که معیارهای موجود تا چه اندازه با نیازهای روز تولید، بسته‌بندی، توزیع و معاملات قارچ هماهنگی دارند. بررسی این موضوع مستلزم مطالعه آخرین نسخه‌های معتبر استانداردهای ملی، رویه‌های واقعی خریدوفروش و ارزیابی دیدگاه تولیدکنندگان، خریداران، کارشناسان و مسئولان استانداردگذاری است. نمی‌توان صرفاً با مقایسه استاندارد آمریکا و ایران درباره کارآمدی یا ناکارآمدی معیارهای داخلی نتیجه‌گیری کرد؛ بلکه ابتدا باید میزان انطباق این معیارها با شرایط واقعی تولید و تجارت در کشور مورد بررسی قرار گیرد.

یکی از نکات قابل‌توجه در تجربه آمریکا، همکاری میان انجمن صنفی و مرجع رسمی استانداردگذاری است. این تجربه نشان می‌دهد تشکل‌های تخصصی می‌توانند با شناسایی مسائل مشترک تولیدکنندگان و فعالان بازار، زمینه ارائه پیشنهادهای مستند و کارشناسی برای اصلاح معیارهای موجود را فراهم کنند. در ایران نیز بهره‌گیری از ظرفیت انجمن‌های صنفی، کارشناسان کنترل کیفیت، تولیدکنندگان، واحدهای بسته‌بندی، فعالان حوزه توزیع و نهادهای مسئول می‌تواند به‌عنوان یکی از راهکارهای قابل بررسی برای افزایش هماهنگی استانداردها با نیازهای صنعت مورد توجه قرار گیرد.

آنچه می‌تواند بیش از معیارهای فنی مورد توجه قرار گیرد، خود فرایند بازنگری استانداردهاست؛ فرایندی که از شناسایی مسئله و جمع‌آوری شواهد آغاز می‌شود و با مشارکت ذی‌نفعان، بررسی کارشناسی و تصمیم‌گیری در چارچوب مراجع مسئول ادامه پیدا می‌کند. اصلاح استاندارد درجه‌بندی قارچ آمریکا در سال ۲۰۲۶، نمونه‌ای از پاسخ نهادی به درخواست فعالان صنعت برای هماهنگی بیشتر معیارهای کیفی با واقعیت‌های تولید و بازار بوده است. این اتفاق بار دیگر نشان می‌دهد استانداردها اسنادی تغییرناپذیر نیستند و کارآمدی آنها باید متناسب با تحولات فناوری، شیوه‌های تولید، نیاز خریداران و شرایط تجارت در دوره‌های مختلف مورد ارزیابی قرار گیرد.

برای صنعت قارچ ایران نیز مطالعه چنین تجربه‌ای می‌تواند فرصتی برای گفت‌وگوی کارشناسی درباره معیارهای موجود، کیفیت اجرای آنها و سازوکار مشارکت فعالان بازار در بازنگری‌های احتمالی فراهم کند. پرسش اساسی این است که هنگامی که شرایط تولید و نیازهای بازار قارچ تغییر می‌کند، چه سازوکاری می‌تواند اطمینان دهد معیارهای ارزیابی محصول نیز متناسب با این تحولات بررسی و در صورت لزوم اصلاح می‌شوند؟ پاسخ به این پرسش، بیش از آنکه نیازمند مقایسه شتاب‌زده استانداردهای کشورهای مختلف باشد، به مطالعه مستند وضعیت صنعت قارچ ایران و همکاری سازنده میان فعالان زنجیره تأمین و مراجع تخصصی نیاز دارد.

©‌ وبانگاه، باشگاه خبرنگاران جوان