حضور یک استراتژیست اسرائیلی در ارمنستان و پیشنهاد او برای اتصال همکاری‌های دفاعی سه جانبه تل‌آویو، آتن و نیکوزیا به ایروان، زنگ خطر را برای ایران به صدا درآورده است. این تحرکات می‌تواند موازنه امنیتی در شمال ایران را تحت تأثیر قرار دهد.

به گزارش بخش بین‌الملل وبانگاه بر اساس داده های خبری منتشر شده در خبرگزاری مهر، حضور شای گال، استراتژیست اسرائیلی و معاون سابق روابط خارجی صنایع هوافضای اسرائیل، در آکادمی نظامی وازگن سارگسیان ارمنستان و برگزاری کارگاه آموزشی برای افسران این کشور، نشانه‌ای قابل تأمل از تلاش برخی محافل راهبردی تل‌آویو برای توسعه مناسبات امنیتی با ایروان است. گال پیش از این ایده اتصال همکاری‌های دفاعی اسرائیل، یونان و قبرس به چارچوب همکاری نظامی ارمنستان، یونان و قبرس را مطرح کرده و خواهان ایجاد یک ساختار منطقه‌ای با مشارکت مستقیم اسرائیل و ارمنستان شده است؛ ساختاری که در نگاه او می‌تواند با حضور جمهوری آذربایجان و گرجستان به قفقاز و دریای سیاه نیز گسترش یابد.

این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که ایران به‌دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی استان سیونیک ارمنستان، حساسیت ویژه‌ای نسبت به حضور بازیگران فرامنطقه‌ای مانند ناتو و رژیم صهیونیستی در مجاورت مرزهای شمالی خود دارد. سفر گال را نمی‌توان صرفاً یک دیدار دانشگاهی یا تبادل نظر معمول درباره مسائل نظامی تلقی کرد. این رویداد نشانه آغاز تلاش رژیم صهیونیستی برای شکل دادن به توافق‌های دفاعی میان اسرائیل و ارمنستان است؛ امری که ۳۰ سال قبل در سایه غفلت ایران در باکو رخ داد و حالا به شکلی دیگر در ارمنستان تکرار می‌شود. محتوای اظهارات گال نشان می‌دهد که او در پی فراهم کردن زمینه‌های یک همکاری راهبردی گسترده‌تر با ارمنستان است؛ همکاری‌ای که در صورت تحقق می‌تواند بر محاسبات امنیتی ایران اثر منفی بگذارد.

شای گال در ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶ در صفحه شخصی خود در فیس بوک اعلام کرد که برای نخستین بار به ارمنستان سفر کرده و در آکادمی نظامی وازگن سارگسیان در ایروان حضور یافته است. او در کنفرانسی با عنوان «ارتش جمهوری ارمنستان و جامعه: گفت‌وگو برای امنیت» شرکت کرد و سپس کارگاهی برای افسران ارمنی با عنوان «چه کسی مالک آمادگی نظامی است؟ نظارت غیرنظامی پس از خرید تسلیحات» برگزار کرد. اهمیت این کارگاه صرفاً در عنوان آن خلاصه نمی‌شود، بلکه موضوعاتی مانند مسئولیت تعمیر و نگهداری تسلیحات، کنترل اطلاعات فنی، تأمین مجدد ذخایر و تضمین پشتیبانی از سامانه‌های خریداری‌شده مورد توجه قرار داشته است. گال پیش از این معاون روابط خارجی شرکت صنایع هوافضای اسرائیل (IAI) بوده و در ژوئیه ۲۰۲۶ نیز شرکت مشاوره راهبردی Line of State را تأسیس کرده است. بنابراین، حضور او در محیط آموزش نظامی ارمنستان از منظر انتقال تجربه مدیریتی و دفاعی اسرائیل قابل توجه بوده و وی در این سفر نماینده غیررسمی دولت یا ارتش اسرائیل برای امکان‌سنجی گسترش همکاری‌ها با ارمنستان بوده است.

مهم‌ترین بخش فعالیت‌های گال در ارتباط با ارمنستان، پیشنهاد ایجاد ارتباط میان دو چارچوب همکاری منطقه‌ای است: چارچوب نخست شامل اسرائیل، یونان و قبرس است و چارچوب دوم، همکاری سه‌جانبه ارمنستان، یونان و قبرس. این همکاری‌ها صرفاً در سطح اظهارنظرهای سیاسی باقی نمانده‌اند؛ وزارت دفاع ارمنستان اعلام کرده است که در ۲۲ آوریل ۲۰۲۶ نشست رایزنی‌های دفاعی دوجانبه با قبرس و سه‌جانبه با مشارکت یونان برگزار شد و طرف‌ها برنامه‌های سالانه همکاری دفاعی خود را امضا کردند. در سوی دیگر، وزارت دفاع اسرائیل نیز در ۵ نوامبر ۲۰۲۶ از برگزاری نشست سه‌جانبه با یونان و قبرس در آتن خبر داد. گال در مقاله‌ای که ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ در روزنامه صهیونیستی «اسرائیل هیوم» منتشر کرد، ارمنستان را حلقه مفقوده معماری امنیتی شرق مدیترانه نامید. استدلال او این بود که اتصال دو ساختار همکاری راهبردی اسرائیل، یونان و قبرس و ارمنستان، یونان و قبرس از طریق همکاری مستقیم تل‌آویو و ایروان می‌تواند یک چارچوب گسترده‌تر از شرق مدیترانه تا قفقاز ایجاد کند. این پیشنهاد به معنای شکل‌گیری یک پیمان نظامی جدید نیست، اما نشان می‌دهد که گال به دنبال تبدیل همکاری‌های پراکنده موجود به یک شبکه منسجم‌تر است.

بخش دیگری از اظهارات گال در سفر به ارمنستان، به روابط جمهوری آذربایجان و ترکیه و مسئله ارتباط سرزمینی نخجوان با بخش اصلی جمهوری آذربایجان مربوط می‌شود. او تأکید کرده است که باکو خواهان عبور از جنوب ارمنستان برای اتصال نخجوان است، اما در مقابل باید آنکارا دسترسی ارمنستان به غرب از طریق خاک ترکیه را تضمین کند. البته او تصریح کرده بابت همکاری اسرائیل با باکو در سال ۲۰۲۰ برای تسخیر منطقه قره‌باغ و اخراج ارامنه از آن هیچ عذرخواهی از ارمنستان نمی‌کند. این مواضع گال اهمیت سیاسی دارد؛ وی در واقع می‌گوید اسرائیل باید از متحد خود، جمهوری آذربایجان، بخواهد که در ترتیبات ارتباطی منطقه به حقوق متقابل ارمنستان نیز توجه کند. گال همچنین معتقد است ترکیه نباید بتواند از روابط نزدیک خود با جمهوری آذربایجان برای اعمال نفوذ بر تصمیمات مستقل باکو استفاده کند. در نتیجه، گال هم‌زمان دو هدف را دنبال می‌کند؛ از یک سو خواهان گسترش روابط مستقیم اسرائیل با ارمنستان است و از سوی دیگر نمی‌خواهد این تحول به قطع مناسبات تل‌آویو و باکو منجر شود. هدف مورد نظر او الزاماً کنار گذاشتن جمهوری آذربایجان یا جایگزین کردن ارمنستان با این کشور نیست، بلکه ایجاد شبکه‌ای است که اسرائیل بتواند در هر دو سوی قفقاز جنوبی شریک داشته باشد و در عین حال، نفوذ ترکیه را در معادلات منطقه محدود کند.

نخستین و مهم‌ترین نگرانی ایران، احتمال شکل‌گیری حضور پایدار دفاعی و امنیتی اسرائیل در نزدیکی مرزهای شمالی کشور است. آموزش نظامی، انتقال تجربه سازمانی، همکاری صنایع دفاعی و توسعه ارتباطات فنی می‌تواند در صورت تداوم، زمینه‌ساز روابط نهادی و بلندمدت شود. گسترش حضور کارشناسان، مربیان نظامی، مشاوران فنی و شرکت‌های دفاعی می‌تواند دسترسی مستمر اسرائیل به محیط دفاعی و زیرساختی ارمنستان را افزایش دهد. در صورت پیوند خوردن این همکاری‌ها با حوزه‌هایی مانند مخابرات، سامانه‌های نظارتی، مدیریت اطلاعات، امنیت سایبری و زیرساخت‌های حیاتی، حساسیت موضوع برای ایران بیشتر خواهد شد. دومین نگرانی، امکان تبدیل استان سیونیک و منطقه مرزی مغری به بخشی از یک شبکه گسترده‌تر رقابت ژئوپلیتیکی است. این منطقه نقطه اتصال مرز ایران و ارمنستان با مسیرهای ارتباطی جمهوری آذربایجان، نخجوان و ترکیه است. اهمیت آن به‌ویژه زمانی افزایش می‌یابد که طرح TRIPP و پیشنهاد گال برای اتصال ساختار دفاعی اسرائیل به قفقاز در کنار یکدیگر قرار گیرند.

سومین مسئله، تداوم همکاری اسرائیل و جمهوری آذربایجان در کنار توسعه رابطه تل‌آویو با ارمنستان است. گال به اهمیت همکاری‌های دفاعی، انرژی و دسترسی به حوزه خزر و آسیای مرکزی برای تل‌آویو اشاره کرده و نزدیکی جغرافیایی آذربایجان به ایران را نیز از عوامل مؤثر در محاسبات اسرائیل دانسته است. اگر اسرائیل بتواند هم‌زمان در جمهوری آذربایجان و ارمنستان روابط دفاعی و فنی برقرار کند، امکان دسترسی و تأثیرگذاری آن بر معادلات دو سوی مرزهای شمالی ایران افزایش می‌یابد. چهارمین چالش، کاهش اهمیت ژئوپلیتیکی ایران در برخی طرح‌های ارتباطی و اقتصادی منطقه است. اگر شبکه پیشنهادی گال از شرق مدیترانه به قفقاز، گرجستان و دریای سیاه گسترش پیدا کند، ممکن است مسیرهای جدیدی برای انتقال کالا، انرژی، فناوری و سرمایه ایجاد شود. چنین شبکه‌ای می‌تواند با ظرفیت‌های ترانزیتی ایران رقابت کند و نقش ایران را به‌عنوان مسیر ارتباطی میان خلیج فارس، قفقاز و اروپا محدودتر سازد.

در مواجهه با این تحولات، اتخاذ رویکرد صرفاً هشداردهنده یا اعتراض به گسترش روابط خارجی ارمنستان نمی‌تواند منافع ایران را تأمین کند. ایروان به‌دنبال تنوع‌بخشی به شرکای امنیتی و اقتصادی خود و کاهش وابستگی به روسیه است. نخستین ضرورت برای تهران، توسعه گفت‌وگوی امنیتی منظم و شفاف با ارمنستان است. ایران باید ضمن تأکید بر حق ایروان برای توسعه روابط خارجی، خطوط قرمز خود را درباره استقرار زیرساخت‌های اطلاعاتی، نظارتی یا نظامی کشورهای متخاصم در نزدیکی مرزهایش مشخص کند. دومین ضرورت، تبدیل مناسبات اقتصادی ایران و ارمنستان به یک رابطه راهبردی و دارای منافع متقابل است. سومین اقدام، مشارکت فعال در ترتیبات جدید ترانزیتی قفقاز است. تهران باید تلاش کند رفع انسداد مسیرهای ارتباطی به فرصتی برای اتصال بیشتر ایران به ارمنستان، گرجستان و بازارهای اروپایی تبدیل شود. چهارمین مساله حیاتی، رصد دقیق همکاری‌های دفاعی میان اسرائیل و ارمنستان است.

سفر شای گال به ارمنستان و حضور او در آکادمی نظامی وازگن سارگسیان را باید نشانه‌ای از شکل‌گیری یک بحث راهبردی در بخشی از محافل اسرائیلی درباره جایگاه آینده ارمنستان در معادلات امنیتی قفقاز و شرق مدیترانه دانست. ایده اتصال همکاری‌های دفاعی اسرائیل، یونان و قبرس به چارچوب همکاری ارمنستان با آتن و نیکوزیا، در صورت تبدیل شدن به برنامه‌های عملی، می‌تواند حضور امنیتی و صنعتی اسرائیل را در منطقه گسترش دهد. برای ایران، مسئله اصلی صرفاً ارتباط دوجانبه تل‌آویو و ایروان نیست؛ بلکه احتمال شکل‌گیری شبکه‌ای از همکاری‌های نظامی، فناورانه و ترانزیتی است که در مجاورت مرزهای شمالی ایران قرار می‌گیرد و می‌تواند بر موازنه منطقه‌ای اثر بگذارد. اهمیت راهبردی این تحرک برای ایران در آن است که پیش از تبدیل شدن چنین پیشنهادهایی به همکاری‌های نهادی و پایدار، با تقویت مناسبات اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی خود با ارمنستان، مانع از شکل‌گیری خلأیی شود که دیگر بازیگران بتوانند آن را به زیان منافع تهران پر کنند.

©‌ خبرگزاری مهر