گنبد علویان، قصیدهای آجری از روزگار سلجوقیان
در نخستین نگاه، عظمت خاموش این عمارت، نگاه هر رهگذری را میخکوب میکند ساختمانی چهارضلعی، استوار و سنگین که همچون دژی اسرارآمیز در میان شهر ایستاده است، آجرهای سرخرنگ بنا، زیر نور آفتاب همدان، رنگی از غروبهای کهن به خود میگیرند و در سرمای زمستان، حالوهوایی رازآلود پیدا میکنند چنانکه گویی روح تاریخ هنوز در میان دیوارهایش پرسه میزند. بنایی که امروز هیچ گنبدی بر فرازش دیده نمیشود، همچنان گنبد علویان نام دارد نامی که از گذشتهای باشکوه به یادگار مانده است.
بنایی برخاسته از ایمان و هنر
گنبد علویان در اواخر دوره سلجوقی و حدود قرن ششم هجری ساخته شد، دورانی که معماری ایرانی در اوج شکوفایی بود و هنرمندان ایرانی، آجر و گچ را به شعر تبدیل میکردند، خاندان علویان، که از بزرگان و چهرههای بانفوذ آن زمان بودند، این بنا را برای برگزاری مراسمهای مذهبی و آیینهای دینی بنا کردند و بعدها سردابی به آن افزوده شد و آرامگاه چند تن از بزرگان علوی در دل آن جای گرفت.
نام علویان نیز از همین پیوند مذهبی سرچشمه میگیرد چراکه مردم همدان از دیرباز ارادت ویژهای به خاندان اهلبیت و امام علی (ع) داشتهاند و این بنا، به سبب دفن دو تن از بزرگان علوی در آن، چنین نامی به خود گرفته است، این اثر سرانجام در سال 1310 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
معماری جایی که آجرها سخن میگویند
همانطور که گفته شد گنبد علویان از شاهکارهای معماری سلجوقی بهشمار میرود، معماریای که در آن، شکوه و ظرافت در کنار هم معنا پیدا میکنند، این بنا حدود یازده متر ارتفاع دارد و به شکل مکعبی چهارضلعی ساخته شده است، در هر گوشهی آن، ستونهایی استوانهای و تنومند قرار گرفته که بیش از 9 متر ارتفاع دارند و مانند چهار نگهبان خاموش، قرنهاست بر این عمارت دیدهبانی میکنند.
طاق عظیم شمالی بنا، یکی از باشکوهترین بخشهای آن است، این طاق بلند با ارتفاعی نزدیک به ده متر، چونان دروازهای به گذشته عمل میکند گویی هرکس از زیر آن عبور کند، وارد جهان دیگری میشود جهانی که در آن، هنر و معنویت در هم تنیدهاند.
آنچه بیش از هر چیز روح بیننده را تسخیر میکند، تزئینات بناست، آجرکاریهای پیچیده و هنرمندانهی دیوارها، چنان دقیق و ظریف اجرا شدهاند که باورش دشوار است این همه زیبایی با ابتداییترین ابزارها خلق شده باشد، نقوش هندسی، طرحهای اسلیمی و بافتهای متقارن آجرها، جلوهای کمنظیر به بنا بخشیدهاند.
در بخش جنوبغربی، محراب تاریخی بنا قرار دارد، شاهکاری از گچبری ایرانی که از زیباترین نمونههای هنر سلجوقی محسوب میشود، نقشونگارهای ظریف این محراب، همچون توری از نور و گچ، بر دیوار نشستهاند.
گنبد علویان نگین گردشگری همدان
امروز گنبد علویان یکی از مشهورترین دیدنیهای همدان بهشمار میرود و تقریباً در برنامهی تمام تورهای گردشگری این شهر جای دارد. قرار گرفتن بنا در نزدیکی امامزاده عبدالله و میدان القضات، دسترسی به آن را آسان کرده و فضای سبز اطرافش، جلوهای دلنشین به محیط بخشیده است، همچنین فصل بهار و تابستان، بهترین زمان بازدید از این اثر تاریخی هستند زمانی که نسیم خنک همدان در میان درختان اطراف بنا میپیچد و نور آفتاب، بر آجرهای سرخرنگ عمارت مینشیند البته زمستانهای همدان نیز حالوهوایی جادویی دارند وقتی برف بر دیوارهای کهن گنبد علویان مینشیند، بنا چنان مینماید که انگار از دل افسانهای برفی بیرون آمده است.
تماشای این عمارت در روز، فرصت دیدن ظرافت آجرکاریها و گچبریها را فراهم میکند اما شبهنگام، نورپردازی بنا جلوهای رؤیایی به آن میدهد در تاریکی شب، گنبد علویان همچون نگینی روشن در دل شهر میدرخشد و سکوت سنگینش، شکوه تاریخ را فریاد میزند.
مسیر دسترسی به گنبد علویان
این بنای تاریخی در چهارباغ علویان و نزدیک امامزاده عبدالله قرار دارد به طوریکه اگر از میدان امام خمینی همدان وارد خیابان باباطاهر شوید، با رسیدن به میدان امامزاده عبدالله و طی مسافتی کوتاه، گنبد علویان را در سمت راست میدان خواهید دید بنایی که از دور نیز ابهتش نگاه رهگذران را به خود جلب میکند.
گنبد علویان صرفا یک بنای تاریخی محسوب نمیشود و شاید بتوان گفت بخشی از حافظهی ایران است جایی که تاریخ، هنر، مذهب و معماری در کنار هم ایستادهاند تا روایتگر قرنهایی باشند که گذشتهاند اما هنوز در جان این دیوارها نفس میکشند از همینرو هرکس که قدم به این بنا میگذارد، تنها از یک اثر تاریخی بازدید نمیکند، بلکه وارد روایتی زنده از شکوه ایران میشود.