جهاد صرفهجویی؛ نسخه نجات خراسان جنوبی در عصر کمآبی و ناترازی انرژی
از همین رو طی ماههای اخیر، مدیران حوزههای آب، برق، گاز و مدیریت استان در نشستهای مختلف بر یک محور مشترک تأکید کردهاند؛ «جهاد صرفهجویی». مفهومی که فراتر از کاهش مصرف، به معنای تغییر نگرش، اصلاح الگوی بهرهبرداری از منابع و مشارکت همگانی برای حفظ سرمایههای حیاتی استان است.
کمآبی؛ بحران خاموشی که سالهاست ادامه دارد
شاید هیچ موضوعی به اندازه آب، آینده خراسان جنوبی را تحت تأثیر قرار ندهد. استانی که میانگین بارندگی آن حدود 100 میلیمتر در سال است و در زمره خشکترین مناطق کشور قرار دارد.
آمارها نشان میدهد طی سه دهه گذشته بیش از 4.3 میلیارد مترمکعب کسری تجمعی در مخازن آب زیرزمینی استان ایجاد شده است. این رقم بهخوبی نشان میدهد برداشت از منابع آب سالهاست از میزان تغذیه طبیعی سفرهها پیشی گرفته و نتیجه آن افت سطح آب، خشک شدن قنوات، کاهش کیفیت منابع و افزایش هزینههای تأمین آب بوده است.
وضعیت زمانی نگرانکنندهتر میشود که بدانیم از مجموع 42 دشت استان، 35 دشت در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند؛ شرایطی که ادامه برداشتهای بیرویه را غیرممکن ساخته و ضرورت اجرای سیاستهای سختگیرانه مدیریت مصرف را دوچندان کرده است.
کارشناسان معتقدند اگرچه توسعه منابع جدید آبی همچنان اهمیت دارد، اما آینده استان بیش از هر چیز به موفقیت برنامههای مدیریت مصرف وابسته است؛ برنامههایی که میتواند روند کاهش منابع را کند کرده و فرصت احیای نسبی سفرههای زیرزمینی را فراهم آورد.
هدررفت آب؛ زخمی پنهان بر پیکر منابع حیاتی
در کنار کمبود منابع، مسئله هدررفت آب نیز از مهمترین چالشهای استان محسوب میشود. بر اساس آمارهای شرکت آب و فاضلاب، شاخص آب بدون درآمد در خراسان جنوبی حدود 38 درصد است.این بدان معناست که بخش قابل توجهی از آب تولید و توزیع شده، پیش از رسیدن به مصرفکننده یا بدون ثبت درآمد از چرخه مصرف خارج میشود. فرسودگی خطوط انتقال، شکستگی شبکهها، نشتیهای پنهان و برخی انشعابات غیرمجاز از مهمترین عوامل این هدررفت به شمار میروند.
در سالهای اخیر پروژههای متعددی برای اصلاح شبکههای فرسوده، نصب تجهیزات هوشمند، مدیریت فشار و نشتیابی اجرا شده است. با این حال گستردگی شبکههای آبرسانی و پراکندگی روستاها موجب شده همچنان بخشی از منابع ارزشمند آبی در مسیر انتقال از دست برود.متخصصان حوزه آب تأکید دارند هر مترمکعب آبی که از طریق کاهش هدررفت ذخیره میشود، ارزشی معادل احداث منابع جدید تأمین آب دارد؛ با این تفاوت که هزینه آن بسیار کمتر و آثار زیستمحیطی آن به مراتب مطلوبتر است.
نقش مردم در مدیریت مصرف آب
هرچند اجرای پروژههای عمرانی اهمیت فراوانی دارد، اما بخش قابل توجهی از موفقیت برنامههای سازگاری با کمآبی به رفتار مصرفکنندگان وابسته است.بررسیها نشان میدهد بسیاری از مصارف غیرضروری در منازل، ادارات و فضاهای عمومی همچنان ادامه دارد. آبیاری فضای سبز با آب شرب، بیتوجهی به نشتیهای داخلی ساختمانها، استفاده غیراصولی از کولرهای آبی و الگوهای نادرست مصرف از جمله مواردی است که فشار مضاعفی بر شبکه وارد میکند.در همین راستا شرکت آب و فاضلاب استان با اجرای طرحهای پایش مصرف در دستگاههای اجرایی تلاش کرده است الگوی مناسبی برای جامعه ایجاد کند. هشدار به ادارات پرمصرف، شناسایی نشتیها و الزام دستگاهها به رعایت استانداردهای مصرف بخشی از این اقدامات بوده است.
پساب؛ منبعی که دیگر نباید هدر برود
در جهان امروز، پساب دیگر یک پسماند تلقی نمیشود؛ بلکه منبعی ارزشمند برای توسعه پایدار است.خراسان جنوبی نیز در سالهای اخیر گامهای مهمی در این زمینه برداشته است. بهرهبرداری از تصفیهخانه فاضلاب بیرجند با ظرفیت بیش از 9 میلیون مترمکعب در سال، زمینه استفاده مجدد از آب را برای بخشهای صنعتی و فضای سبز فراهم کرده است.استاندار خراسان جنوبی نیز بر ضرورت جداسازی آب شرب از فضای سبز تأکید کرده و استفاده از پساب را یکی از مهمترین راهکارهای عبور از بحران آب دانسته است.کارشناسان معتقدند اگر استفاده از پساب در تمامی شهرهای استان توسعه یابد، بخش قابل توجهی از نیاز فضای سبز و برخی صنایع بدون مصرف حتی یک قطره آب شرب تأمین خواهد شد.
جهاد صرفهجویی در بخش گاز؛ الگویی ملی از خراسان جنوبی
یکی از موفقترین نمونههای مدیریت منابع در استان، اجرای طرح «استان بدون نشر گاز» است.بر اساس گزارشهای فنی، بیش از 36 هزار مورد نشتی در شبکه گاز استان شناسایی و رفع شده که نتیجه آن صرفهجویی سالانه بیش از 6.2 میلیون مترمکعب گاز بوده است.این حجم از صرفهجویی نه تنها آثار اقتصادی قابل توجهی دارد، بلکه نقش مهمی در کاهش انتشار گازهای گلخانهای و حفاظت از محیط زیست ایفا میکند.
نصب تجهیزات نوین، استفاده از شیرهای تمام جوشی، اجرای حفاظت کاتدیک و نشتیابی مستمر از جمله اقداماتی بوده که استان را به نخستین «استان بدون نشر گاز» کشور تبدیل کرده است.
این تجربه نشان میدهد بخش مهمی از ناترازی انرژی نه از طریق تولید بیشتر، بلکه از راه جلوگیری از هدررفت قابل جبران است.
تابستان سخت برق و ضرورت مدیریت مصرف
همزمان با بحران آب، موضوع برق نیز به یکی از چالشهای مهم کشور و استان تبدیل شده است. افزایش دما، رشد مصرف وسایل سرمایشی، محدودیت سوخت نیروگاهها و رشد تقاضا موجب شده مدیریت مصرف برق به یک ضرورت ملی تبدیل شود.طبق آمار شرکت توزیع نیروی برق خراسان جنوبی، بخش خانگی بیش از نیمی از مصرف برق استان را در ساعات اوج بار به خود اختصاص میدهد. از سوی دیگر بخش کشاورزی نیز سهم قابل توجهی در مصرف انرژی دارد. به همین دلیل برنامههای کاهش مصرف در ادارات، صنایع و بخش کشاورزی به صورت جدی دنبال میشود. کاهش 20 درصدی مصرف ادارات در ساعات کاری و 65 درصدی در ساعات غیراداری از جمله الزامات تعیین شده برای دستگاههای اجرایی است.
انرژی خورشیدی؛ فرصت طلایی کویر
اگر خشکسالی و تابش شدید آفتاب از یک سو برای خراسان جنوبی چالش ایجاد کرده، از سوی دیگر همین شرایط یک فرصت بزرگ برای توسعه انرژی خورشیدی فراهم آورده است. خراسان جنوبی یکی از مستعدترین استانهای کشور در حوزه انرژی خورشیدی محسوب میشود. آمارها نشان میدهد تاکنون برای هزاران مگاوات نیروگاه خورشیدی در استان مجوز صادر شده و صدها مگاوات نیز وارد مرحله اجرا شده است. هماکنون 80 درصد دستگاههای اجرایی استان نیروگاه خورشیدی نصب کردهاند و برنامهریزی برای تکمیل این روند در تمامی ادارات ادامه دارد.سرمایهگذاری در این حوزه علاوه بر کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، میتواند به ایجاد اشتغال، افزایش درآمد خانوارها و توسعه اقتصاد محلی نیز کمک کند.
صرفهجویی؛ مسئولیتی همگانی
واقعیت این است که عبور از بحرانهای آب و انرژی تنها با اقدامات دولتی امکانپذیر نیست. موفقیت برنامهها زمانی حاصل میشود که صرفهجویی به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود.
خاموش کردن تجهیزات غیرضروری، اصلاح الگوی مصرف آب، استفاده از تجهیزات کممصرف، رفع نشتیها، بهرهگیری از انرژی خورشیدی و توجه به توصیههای کارشناسی، اقداماتی ساده اما بسیار مؤثر هستند.
امروز هر قطره آب ذخیرهشده، هر مترمکعب گاز هدرنرفته و هر کیلووات ساعت برق صرفهجویی شده، سهمی در آینده استان دارد.
جمعبندی
خراسان جنوبی در آستانه یک انتخاب تاریخی قرار گرفته است؛ ادامه مسیر مصرف بیرویه و تشدید بحرانها یا حرکت به سمت مدیریت هوشمند منابع و توسعه پایدار. آنچه مسئولان استان از آن با عنوان «جهاد صرفهجویی» یاد میکنند، در حقیقت نقشه راهی برای عبور از چالشهای امروز و ساختن آیندهای پایدارتر است. آیندهای که در آن آب، برق و گاز نه منابعی بیپایان، بلکه سرمایههایی ارزشمند برای نسلهای آینده تلقی میشوند و حفاظت از آنها به مسئولیتی مشترک برای همه شهروندان تبدیل میشود.