اقتصاد ایران در آستانه یک تغییر مهم/ نفت چگونه معادلات را عوض میکند؟
در چنین فضایی، هر نوسان در قیمت جهانی نفت نهتنها بر تراز ارزی و بودجهای کشور اثر میگذارد، بلکه میتواند در تصمیمگیریهای کلان اقتصادی، برنامهریزیهای توسعهای و حتی سیاستگذاریهای میانمدت نقش تعیینکنندهای ایفا کند. از سوی دیگر، شرایط منطقهای و برخی تحولات اخیر نیز باعث شده تحلیل دقیقتر آثار این نوسانات و سنجش ظرفیتهای قابل اتکا در بخش انرژی، به یک ضرورت جدی تبدیل شود.
در همین چارچوب، بررسی برآوردهای مربوط به قیمت نفت و میزان درآمدهای احتمالی کشور در ماههای پیشرو، میتواند تصویری روشنتر از فرصتها و محدودیتهای پیشروی اقتصاد ایران ارائه دهد؛ تصویری که در آن، هم آثار فشارها و خسارتهای احتمالی دیده میشود و هم ظرفیتهای نهفتهای که در صورت مدیریت صحیح، میتوانند به تقویت منابع مالی و بهبود وضعیت اقتصادی کشور کمک کنند.
مصطفی طاهری، نماینده مردم زنجان و طارم در مجلس شورای اسلامی، در گفتوگویی با خبرنگار تسنیم، با اشاره به همین موضوعات، به تحلیل وضعیت بازار نفت، میزان درآمدهای احتمالی و نقش بخشهای مختلف اقتصادی از جمله نفت، گاز و پتروشیمی در جبران فشارهای موجود پرداخت که از نطر خوانندگان تسنیم میگذرد:
تسنیم: با توجه به تحولات اخیر و شرایط بازار جهانی انرژی، ارزیابی شما از وضعیت قیمت نفت و اثر آن بر اقتصاد کشور چیست؟
طاهری: اگر بخواهیم واقعبینانه و مبتنی بر روندهای جهانی به موضوع نگاه کنیم، باید گفت بازار انرژی در ماههای اخیر با نوعی ثبات نسبی در سطوح بالا مواجه بوده است. بر اساس برآوردهایی که در تحلیلهای اقتصادی و بینالمللی مطرح میشود، به نظر میرسد قیمت نفت در شرایط فعلی و با توجه به مجموعه متغیرهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی، به زیر 90 دلار در هر بشکه نخواهد رسید.
این مسئله برای کشورهایی که وابستگی نسبی به درآمدهای نفتی دارند، از جمله ایران، اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا هر تغییر در این سطح قیمتی میتواند مستقیماً بر منابع ارزی، تراز مالی دولت و حتی برنامهریزیهای بودجهای اثرگذار باشد. در واقع، تثبیت قیمت در این محدوده میتواند نسبت به سناریوهای محافظهکارانهتر که در زمان تدوین بودجه در نظر گرفته شده بود، یک مزیت نسبی ایجاد کند.
تسنیم: این افزایش احتمالی درآمد چه میزان قابل توجه است و چه اثری بر منابع مالی کشور خواهد داشت؟
طاهری: اگر بخواهیم این موضوع را بهصورت عددی و دقیقتر بررسی کنیم، بر اساس همان برآوردها، در صورتی که فروش نفت کشور در سطح قیمتی حدود 90 دلار مدیریت شود، درآمدهای حاصل از صادرات نفت میتواند نسبت به پیشبینیهای اولیه در بودجه، افزایش قابل توجهی داشته باشد.
در برخی محاسبات، این اختلاف درآمدی حتی به حدود 40 میلیارد دلار نیز میرسد. طبیعی است که چنین رقمی در مقیاس اقتصاد کلان کشور، اثرگذاری جدی دارد. این منابع میتوانند در صورت مدیریت صحیح، هم در حوزه تقویت زیرساختهای عمرانی، هم در کاهش فشارهای بودجهای و هم در بهبود وضعیت پروژههای نیمهتمام نقش مهمی ایفا کنند. البته شرط اصلی این است که این منابع بهصورت هدفمند و در مسیر درست هزینه شوند.
تسنیم: آیا در کنار این فرصتها، نباید از خسارتهای ناشی از شرایط و تنشهای اخیر هم غافل شد؟
طاهری: قطعاً نمیتوان و نباید از خسارتهایی که در اثر شرایط خاص منطقهای، تحولات بینالمللی و برخی فشارهای اقتصادی به کشور وارد شده چشمپوشی کرد. این خسارتها در برخی بخشها از جمله حوزههای تولیدی، انرژی و حتی تجارت خارجی قابل مشاهده است و اثرات آن نیز در کوتاهمدت و میانمدت خود را نشان داده است.
اما نکته مهم این است که اقتصاد یک مجموعه ایستا نیست؛ همزمان با تهدیدها، فرصتها نیز شکل میگیرند. همانطور که برخی بخشها آسیب دیدهاند، در بخشهایی دیگر ظرفیتهای جدیدی ایجاد شده یا ظرفیتهای قبلی تقویت شدهاند. بنابراین نگاه صحیح، نگاهی متوازن است؛ یعنی هم پذیرش واقعیت خسارتها و هم استفاده حداکثری از فرصتها.
تسنیم: این فرصتها بیشتر در کدام بخشها قابل مشاهده است؟
طاهری: یکی از مهمترین و استراتژیکترین بخشها، حوزه نفت، گاز و بهویژه صنایع پتروشیمی است. در این حوزهها ما با یک ظرفیت چندلایه مواجه هستیم. بخشی از زیرساختها ممکن است در شرایط مختلف دچار آسیب یا محدودیت شده باشند، اما این به معنای از دست رفتن کامل ظرفیتها نیست.
در بسیاری از واحدها و زنجیرههای تولیدی، امکان تداوم فعالیت و حتی در برخی موارد افزایش تولید وجود دارد. نکته مهم این است که باید نگاه مدیریتی به سمت فعالسازی حداکثری ظرفیتهای موجود برود. اگر این اتفاق بیفتد، میتوان از همین بخشها بهعنوان موتور جبرانکننده بخشی از فشارهای اقتصادی استفاده کرد.
تسنیم: به نظر شما در حوزه پتروشیمی چه تحولاتی رخ داده که اهمیت این بخش را بیشتر کرده است؟
طاهری: در سالهای اخیر شاهد یک تحول جدی در ماهیت و جایگاه برخی محصولات پتروشیمی بودهایم. بسیاری از محصولاتی که شاید در گذشته بهعنوان کالاهای پایه و کمارزشتر شناخته میشدند، امروز به محصولات دارای ارزش افزوده بالا تبدیل شدهاند.
این تغییر به معنای ورود به مرحلهای جدید از اقتصاد پتروشیمی است؛ جایی که دیگر صرفاً خامفروشی یا تولید اولیه مطرح نیست، بلکه بحث زنجیره ارزش و تولید محصولات نهاییتر اهمیت پیدا کرده است. برای مثال، محصولاتی مانند کود شیمیایی اوره که در گذشته شاید نگاه سادهتری به آن وجود داشت، امروز به یک کالای راهبردی در بازارهای داخلی و صادراتی تبدیل شده و نقش مهمی در درآمدزایی کشور دارد.
این نشان میدهد که اگر سیاستگذاری درستی در زنجیره تولید صورت بگیرد، حتی محصولات بهظاهر ساده نیز میتوانند به منابع مهم ارزآوری تبدیل شوند.
تسنیم: در جمعبندی، نگاه کلان شما به وضعیت فعلی اقتصاد کشور چیست؟
طاهری: در شرایط فعلی، بیش از هر زمان دیگری نیازمند یک نگاه دقیق، کارشناسی و واقعبینانه به اقتصاد کشور هستیم. نه باید دچار خوشبینی افراطی شد و نه گرفتار نگاه کاملاً منفی. واقعیت این است که اقتصاد کشور همزمان با دو جریان مواجه است؛ از یک سو خسارتها، فشارها و محدودیتهایی که قابل انکار نیست، و از سوی دیگر فرصتهایی که بهواسطه تحولات بازار جهانی انرژی، ظرفیتهای داخلی و توان تولیدی کشور ایجاد شده است.
اگر این دو بخش بهدرستی در کنار هم دیده شوند و تصمیمگیریها بر اساس یک نگاه متوازن و راهبردی انجام گیرد، میتوان از شرایط فعلی نهتنها برای عبور از فشارها استفاده کرد، بلکه زمینهای برای تقویت پایههای اقتصادی کشور در میانمدت و بلندمدت فراهم ساخت.