ماهیت دینی قیام 15 خرداد؛ رمز ماندگاری یک نهضت
آنچه مسلم است این که قیام پانزده خرداد سال 42، تغییرات بنیادینی در ساختار سیاسی – اجتماعی ایران ایجاد کرد و گرچه با یک تأخیر 15 ساله اما به هر حال زمینههای پیروزی انقلاب اسلامی را در بهمن ماه سال 57 مهیا نمود.
هدایتگری روحانیت مبارز شیعه در قیام 15 خرداد
از سوی دیگر باید توجه داشت که منشأ و خاستگاه این قیام، اندیشههای روحانیت مبارز شیعه، به رهبری امام خمینی (ره) بوده و در این باره آنچه حائز اهمیت است این که بدانیم در اندیشه و تفکر پیر جماران، تشکیل حکومت اسلامی و اجرای احکام اسلام جایگاه خاصی داشته است.
در واقع باید گفت که اجرای قوانین اسلام در عرصه های مختلف سیاست، اقتصاد، فرهنگ و اجتماع از انگیزه های اصولی نیروهای متدین جامعه و از جمله روحانیت انقلابی محسوب میشده است، اما با این حال و با توجه به تخطی رژیم پهلوی از حدود الهی و عدم اجرای احکام اسلام، امر به معروف و نهی از منکر، دفاع از سنتها و ارزشهای اسلامی، مقابله با برنامه های نظم سلطه و در رأس آن ها آمریکا و اسرائیل و همچنین مبارزه با حاکمیت و گسترش فرهنگ غربی که در تضاد با معیارهای فرهنگ اسلام ناب محمدی(ص) بوده از انگیزههای وقوع قیام پانزده خرداد به شمار میرفته است.
ماهیت اصلی قیام پانزده خرداد چه بوده است؟
دکتر مهدی اسلامی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه امام صادق(ع) در همین زمینه معتقد است: حضرت امام(ره) در مرحله نخست مبارزه خویش، درصدد پیشگیری و کنترل اقدامات ضد مذهبی رژیم شاه برآمد، اما هنگامی که این رژیم تهاجم همه جانبه خود را علیه حضرت امام، روحانیت مبارز و مردم متدین و پیرو حضرت امام (ره) شروع کرد، شیوه دیگری برای مبارزه برگزیده شد که همانا رویارویی با اصل نظام شاهنشاهی بود.
وی همچنین بیان داشت: از آن جا که ماهیت اصلی سیاستها و برنامههای رژیم شاه، مبارزه با فرهنگ مذهبی مردم ایران بود و این مسأله با روحیه مذهبی مردم کشورمان سازگار نبود، لذا به طور طبیعی قیام پانزده خرداد دارای ماهیت اصیل دینی و مذهبی بود، چرا که این قیام برای دفاع از فرهنگ اسلامی و ارزشها و هنجارهای مذهبی مردم ایران به وقوع میپیوست و مهم تر این که یک قیام مردمی و به معنای واقعی کلمه “لله” بود و از این منظر باید به تحلیل آن پرداخت.
این مدرس دانشگاه خاطرنشان کرد: بنابر این به خوبی متوجه می شویم که ایدئولوژی و تفکر این قیام، همانا اندیشههای ناب مذهبی بود که در پرتو اخلاص والای حضرت امام(ره) به عنوان پیش قراول این حرکت الهی شروع شد و زمینه ساز پیروزی انقلاب اسلامی در سال 57 شد.
قیامی متفاوت و متمایز از سایر قیامها و جنبشها
وی همچنین گفت: از سوی دیگر باید توجه داشت که اساساً قیام پانزده خرداد سال 42، واجد شاخصه ها و ویژگیهایی بود که هیچ یک از قیام ها و جنبشهای سیاسی – اجتماعی پیشین ایران، دربردارنده همه این خصوصیات نبودند. این مساله، قیام پانزده خرداد را یک حرکتسیاسی – اجتماعی و فکری – فرهنگی منحصر به فرد میسازد که نقطه عطفی در سیر تحولات سیاسی – اجتماعی ایران پدید آورد و سمت و سوی مذهبی بدان بخشید. در واقع همان طور که اشاره شد، ویژگی اصلی قیام پانزده خرداد، جنبه مذهبی آن بود که با حضور رهبران مذهبی و روحانیت معظم شیعه، توده های مختلف مردم ایران نیز در آن مشارکت جستند.
اسلامی افزود: در عین حال باید به این نکته مهم نیز توجه داشت که وقتی حضرت امام(ره) به عنوان یک مرجع تقلید، رهبری یک جنبش سیاسی – اجتماعی و نیز فکری – فرهنگی را بر عهده گرفت، دیگر مراجع را نیز با خود همراه ساخت، ضمن آن که به هر حال حضور و محوریت شخصیت خمینی کبیر باعث وحدت و انسجام مردم متدین و مذهبی در مسیر مبارزه علیه طاغوت شد و از اینجا به بعد تبیین و روشنگری روحانیت مبارز و انقلابی باعث آگاهی و بیداری توده های ملت تا زمان پیروزی قطعی انقلاب اسلامی شد.
مواجهه صریح با استبداد و استکبار
حجت الاسلام حبیب بابایی، نویسنده و پژوهشگر حوزوی نیز با اشاره به این که در قیام 15 خرداد و نهضت روشنگرانه حضرت امام(ره) شاهد تقابل و مواجهه صریح با دو قطب استبداد داخلی و استکبار جهانی هستیم، اظهار داشت: در واقع در این قضیه هم شاهد رویارویی با اصل نظام شاهنشاهی هستیم در حالی که جنبشهای پیشین دارای این ویژگی نبودند و از سوی دیگر هم نظاره گر یک قیام و جنبش ضد امپریالیستی و ضد صهیونیستی در امر مبارزه هستیم، چه آن که امام خمینی(ره) از همان ابتدای نهضت، قدرتهای استعماری شرق و غرب و صهیونیسم جهانی را به مبارزه طلبید و خط روشنی در مواجهه با آن ها در مسیر مبارزه انقلابی ملت ایران کشید.
وی افزود: از دیگر ویژگی های برجسته قیام 15 خرداد، آشکار شدن قدرت مذهب به وسیله بسیج گسترده مردمی و مقاومت در مقابل برنامه های نامشروع شاه بود و لذا باید این قیام مردمی را به عنوان یک افق زنده در اندیشه سیاسی ایران معاصر فهم کرد و به تحلیل آن پرداخت.
اهمیت مبارزه برای رضای خدا و احیای ارزشهای الهی
حجت الاسلام بابایی خاطرنشان کرد: قیام پانزده خرداد هر چند که از سوی رژیم پهلوی به شدت سرکوب شد، اما با این حال، تاثیرات عمیق و بلندمدت خود را بر روند سیاسی و اجتماعی ایران باقی گذاشت. این تاثیرات عمیق ناشی از شاخصههای ناب این قیام بود که به برخی از آن ها اشاره شد اما مهم ترین شاخصه همانا کار و تلاش و مبارزه برای خدا و در مسیر احیای ارزش های الهی بوده است و همین نکته باعث برکت و تأثیرگذاری شگرف حرکت حضرت امام(ره) شد.
گزارش: سید محمدمهدی موسوی