زاگرس در محاصره آتش؛ خطر در کمین 2 میلیون و 200 هزار هکتار عرصه طبیعی
بخش قابلتوجهی از این عرصهها را جنگلهای زاگرس تشکیل میدهد؛ سرمایهای ارزشمند که علاوهبر نقش مؤثر در حفظ تنوع زیستی، تأمین منابع آب، جلوگیری از فرسایش خاک و توسعه اقتصادی، در پایداری محیطزیست کشور نیز جایگاهی بیبدیل دارد.
با آغاز فصل گرما وقوع آتشسوزی در جنگلها و مراتع به یکی از مهمترین تهدیدهای منابع طبیعی لرستان تبدیل میشود که بخش عمده آن ناشی از عوامل انسانی است و هر سال خسارتهای جبرانناپذیری به پوشش گیاهی، حیاتوحش و معیشت بهرهبرداران وارد میکند.
در همین زمینه، خبرنگار تسنیم با کورش بیرانوند، رئیس اداره حفاظت و حمایت از جنگلها و مراتع ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان، درباره وضعیت آتشسوزیها، عوامل بروز حریق، اقدامات دستگاههای اجرایی و راهکارهای پیشگیری گفتوگو کردهاست.
تسنیم: وضعیت آتشسوزی مراتع در لرستان را چگونه ارزیابی میکنید و مهمترین عوامل بروز حریق چیست؟
بیرانوند: لرستان بیش از دو میلیون و 200 هزار هکتار عرصه منابع طبیعی دارد که بیش از یک میلیون و 200 هزار هکتار آن جنگل و حدود یک میلیون هکتار نیز مرتع است. هر سال با آغاز فصل خشک، از اواخر اردیبهشتماه تا زمان نخستین بارندگیهای پاییزی، موضوع آتشسوزی به یکی از مهمترین چالشهای منابع طبیعی استان تبدیل میشود.
آتشسوزیها بهطور کلی دو منشأ طبیعی و انسانی دارند. در بخش عوامل طبیعی، وقوع صاعقه یکی از مهمترین دلایل ایجاد حریق است. همچنین باقیماندن تکههای شیشه یا بطری در طبیعت که بر اثر تابش خورشید مانند ذرهبین عمل میکنند، در برخی موارد باعث شعلهور شدن پوشش گیاهی میشود. اما واقعیت این است که بخش عمده آتشسوزیها منشأ انسانی دارد. برخی حریقها عمدی و با انگیزههایی مانند تصرف اراضی، تغییر کاربری، تهیه زغال، اختلافات شخصی یا طایفهای و حتی از بین بردن حیواناتی مانند مار و عقرب ایجاد میشوند.
در کنار این موارد، سهلانگاری نیز سهم قابلتوجهی در بروز حریق دارد. روشنکردن آتش توسط گردشگران، بیاحتیاطی دامداران، چوپانان، شکارچیان و برخی کارگران، رها کردن تهسیگار یا کبریت روشن، آتشزدن بقایای مزارع توسط کشاورزان، اجرای برخی پروژههای عمرانی و حتی جرقه لوکوموتیوهای فرسوده در مسیر خطوط راهآهن از جمله مهمترین عوامل انسانی وقوع آتشسوزی در لرستان هستند. البته شرایط جوی نیز در گسترش آتش نقش تعیینکنندهای دارد. سرعت و جهت وزش باد، میزان رطوبت، نوع پوشش گیاهی، دمای هوا و همچنین پستی و بلندی منطقه میتواند موجب گسترش سریع حریق شود.
تسنیم: آتشسوزی مراتع چه خسارتهایی را برای منابع طبیعی و مردم بهدنبال دارد؟
بیرانوند: پیامدهای آتشسوزی تنها به از بین رفتن چند هکتار مرتع یا جنگل محدود نمیشود. این حوادث خسارتهای گسترده زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی بههمراه دارند. از بین رفتن پوشش گیاهی، نابودی درختان و علوفه، خسارت به زیستگاههای حیاتوحش، کاهش تنوع زیستی، افزایش فرسایش خاک، فراهم شدن زمینه بروز آفات و بیماریها، آلودگی شدید هوا و تهدید سلامت انسانها از مهمترین آثار آتشسوزی است. از سوی دیگر، معیشت بسیاری از بهرهبرداران، دامداران و ساکنان مناطق روستایی به این عرصههای طبیعی وابسته است و تخریب جنگلها و مراتع میتواند بهطور مستقیم بر اشتغال و اقتصاد محلی نیز تأثیر منفی بگذارد.
تسنیم: عملکرد دستگاههای اجرایی در مدیریت و اطفای آتشسوزیها را چگونه ارزیابی میکنید؟
بیرانوند: مدیریت آتشسوزی تنها وظیفه منابع طبیعی نیست و همه دستگاهها باید در این زمینه نقشآفرینی کنند. برای نمونه، ادارهکل راهداری با در اختیار داشتن ماشینآلاتی مانند بلدوزر، لودر و تانکرهای آب میتواند در ایجاد آتشبر و کنترل گسترش حریق کمک مؤثری داشته باشد. شهرداریها نیز از طریق نیروها و تجهیزات آتشنشانی نقش مهمی در عملیات اطفا ایفا میکنند.
همچنین سپاه، دستگاههای وابسته به وزارت جهاد کشاورزی، دهیاریها، فرمانداریها و سایر دستگاههای اجرایی هر کدام متناسب با امکانات خود میتوانند در مدیریت بحران به منابع طبیعی کمک کنند. سازمانهای مردمنهاد و گروههای مردمی نیز همواره در کنار منابع طبیعی حضور داشتهاند و در بسیاری از حوادث، نقش ارزشمندی در مهار آتشسوزیها ایفا کردهاند.
تسنیم: چه اقداماتی میتواند به کاهش آتشسوزی مراتع و مدیریت بهتر این بحران کمک کند؟
بیرانوند: مهمترین اصل در مدیریت حریق، پیشگیری است. هر آتشسوزی که پیش از وقوع از آن جلوگیری شود، خسارتهای فراوانی را کاهش خواهد داد. در کنار اقدامات فنی، فرهنگسازی مهمترین اولویت ماست. هر اندازه بتوانیم آگاهی عمومی را افزایش دهیم، میزان وقوع حریق نیز کاهش خواهد یافت. آموزشوپرورش، صداوسیما، رسانهها، سازمان تبلیغات اسلامی، دهیاریها و سایر نهادهای فرهنگی باید در زمینه آموزش عمومی و نهادینه کردن فرهنگ حفاظت از منابع طبیعی نقش فعالتری ایفا کنند.
از سوی دیگر، کمبود نیروی حفاظتی یکی از چالشهای جدی منابع طبیعی است. بر اساس استانداردها، برای هر پنج تا هفت هزار هکتار عرصه طبیعی باید یک نیروی حفاظتی وجود داشته باشد، اما در لرستان با کمبود نیرو مواجه هستیم. بههمین دلیل، بدون مشارکت مردم امکان حفاظت کامل از عرصههای طبیعی وجود ندارد.
یکی از اقدامات ارزشمند امسال نیز مصوبه ستاد مدیریت بحران استانداری لرستان است که بر اساس آن، دهیاریهای مناطق حساس و بحرانی موظف شدهاند بخشی از اعتبارات خود را برای خرید دستگاه دمنده اختصاص دهند. تاکنون بیش از 150 نقطه بحرانی از نظر وقوع آتشسوزی در لرستان شناسایی شده و تجهیز این مناطق میتواند سرعت عملیات اطفای حریق را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.
تسنیم: چه توصیههایی برای مسئولان و سیاستگذاران کشور دارید؟
بیرانوند: مهمترین توصیه، تقویت رویکرد پیشگیرانه است. باید آموزش، فرهنگسازی، تجهیز نیروهای عملیاتی، افزایش امکانات اطفای حریق و مشارکت دادن مردم در حفاظت از منابع طبیعی در اولویت برنامهها قرار گیرد.
همچنین لازم است اعتبارات لازم برای تأمین تجهیزات مورد نیاز، افزایش نیروهای حفاظتی و تقویت امکانات دهیاریها و گروههای محلی پیشبینی شود تا در زمان وقوع حریق، عملیات مهار با سرعت بیشتری انجام گیرد.
تسنیم: پیام شما به مردم، دامداران، کشاورزان و گردشگران چیست؟
بیرانوند: منابع طبیعی متعلق به یک اداره یا سازمان خاص نیست؛ این سرمایه، انفال و متعلق به همه مردم است و حفاظت از آن نیز مسئولیتی همگانی بهشمار میرود. از دامداران، کشاورزان، روستاییان، گردشگران و همه بهرهبرداران منابع طبیعی انتظار داریم با رعایت اصول ایمنی از بروز آتشسوزی جلوگیری کنند و اجازه ندهند یک لحظه سهلانگاری، سالها زحمت طبیعت را از بین ببرد.
همیشه این جمله را یادآوری میکنم که از یک درخت میتوان هزاران کبریت تولید کرد، اما یک کبریت میتواند هزاران درخت را نابود کند. تجربه کشورهای توسعهیافته نشان میدهد حفاظت از منابع طبیعی، یکی از مهمترین ارکان توسعه پایدار است. اگر این سرمایههای خدادادی حفظ شوند، زندگی و معیشت نسل امروز و آینده نیز پایدار خواهد ماند.
از همه مردم درخواست میکنیم همانگونه که در سالهای گذشته در کنار نیروهای منابع طبیعی بودهاند، امسال نیز در پیشگیری، اطلاعرسانی سریع و همکاری در مهار آتشسوزیها مشارکت داشته باشند تا شاهد کمترین میزان حریق در جنگلها و مراتع لرستان باشیم.
گفتوگو از محسن علیکرمی