جنگلها در محاصره تهدیدها/ هر جنگلبان مسئول حفاظت از 50 هزار هکتار!
در شرایطی که تغییرات اقلیمی، خشکسالیهای پیدرپی، افزایش دمای هوا، گسترش آتشسوزیهای طبیعی و انسانی، زمینخواری، قاچاق چوب، برداشت غیرمجاز گیاهان دارویی و تخریب عرصههای ملی، فشار کمسابقهای بر منابع طبیعی وارد کرده است، جنگلبانان با وجود کمبود تجهیزات، محدودیت نیروی انسانی و مخاطرات فراوان، همچنان بیادعا از این سرمایههای ملی پاسداری میکنند.
کارشناسان حوزه منابع طبیعی معتقدند حفاظت از جنگلها و مراتع دیگر صرفاً یک مأموریت محیطزیستی نیست، بلکه بخشی از امنیت ملی، امنیت غذایی، مدیریت منابع آب و مقابله با آثار تغییرات اقلیمی محسوب میشود. جنگلها و مراتع نقشی تعیینکننده در تغذیه سفرههای آب زیرزمینی، جلوگیری از فرسایش خاک، مهار ریزگردها، کاهش خسارت سیلابها و حفظ زیستگاههای جانوری دارند و هرگونه آسیب به این اکوسیستمها، پیامدهایی فراتر از حوزه محیطزیست بر زندگی مردم و اقتصاد کشور خواهد داشت.
کمبود نیرو؛ مهمترین چالش حفاظت از جنگلها و مراتع
با این وجود، کمبود نیروی حفاظتی همچنان یکی از مهمترین چالشهای سازمان منابع طبیعی به شمار میرود. فاصله محسوس میان استانداردهای حفاظتی و تعداد نیروهای موجود موجب شده است هر جنگلبان مسئولیت حفاظت از دهها هزار هکتار از عرصههای طبیعی را بر عهده داشته باشد؛ مسئولیتی سنگین که در کنار مقابله با متخلفان، اطفای حریق، گشتزنی مستمر، پیشگیری از تصرف اراضی ملی و آموزش جوامع محلی، اهمیت حمایت از این قشر را بیش از پیش آشکار میکند.
جنگلبانان؛ خط مقدم صیانت از سرمایههای طبیعی ایران
در این میان، شهرستان شاهرود به دلیل برخورداری از گستره وسیع جنگلها، مراتع، بیابانها و زیستگاههای ارزشمند حیاتوحش، یکی از مهمترین حوزههای منابع طبیعی شرق کشور محسوب میشود. حفاظت از بیش از چهار میلیون هکتار عرصههای ملی در مناطق شاهرود، بسطام، بیارجمند و طرود، مسئولیتی بزرگ بر دوش نیروهای یگان حفاظت منابع طبیعی گذاشته است؛ نیروهایی که با وجود محدودیت امکانات، مقابله با زمینخواری، برداشتهای غیرمجاز، قاچاق محصولات جنگلی و وقوع آتشسوزیها را بدون وقفه دنبال میکنند.
در کنار اقدامات حفاظتی، توسعه آموزشهای مردمی نیز به یکی از رویکردهای اصلی مدیریت منابع طبیعی تبدیل شده است. تجربه نشان داده هر اندازه مشارکت بهرهبرداران، دامداران، مرتعداران و ساکنان محلی در حفاظت از عرصههای طبیعی افزایش یابد، میزان تخلفات و خسارتهای وارده به منابع ملی کاهش پیدا میکند؛ موضوعی که اهمیت فرهنگسازی و آموزش عمومی را دوچندان کرده است.
روز جنگلبان، فرصتی برای قدردانی از انسانهایی است که دور از هیاهوی رسانهای و در سختترین شرایط اقلیمی و جغرافیایی، مسئولیت پاسداری از ریههای تنفسی ایران را بر عهده دارند. آنان بیوقفه از سرمایهای حفاظت میکنند که حفظ آن، ضامن سلامت محیطزیست، امنیت آب و خاک، پایداری اکوسیستمها و آینده نسلهای پیشرو است؛ سرمایهای که ارزش آن فراتر از مرزهای امروز و متعلق به فردای ایران است.
روز جنگلبان یادآور این حقیقت است که پاسداری از طبیعت، مسئولیتی مشترک میان دولت، نهادهای مسئول و آحاد مردم است و تقویت جایگاه جنگلبانان، سرمایهگذاری برای آیندهای پایدار، امن و برخوردار از محیطزیستی سالم برای ایران خواهد بود.
علیاکبر عباسیراد، رئیس اداراه منابع طبیعی وآبخیزداری شهرستان شاهرود ،در همین رابطه اظهار کرد: اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شاهرود مسئولیت حفاظت از حدود چهار میلیون و 200 هزار هکتار از عرصههای منابع طبیعی در شهرستانهای شاهرود، بسطام، بیارجمند و طرود را بر عهده دارد و نیروهای یگان حفاظت با وجود محدودیتهای موجود، بهصورت مستمر و شبانهروزی در حفظ و حراست از این عرصههای ملی فعالیت میکنند.
وی با اشاره به کمبود شدید نیروی انسانی در حوزه حفاظت از منابع طبیعی افزود: بر اساس استانداردهای موجود باید به ازای هر 10 هزار هکتار یک نیروی حفاظتی مستقر باشد، اما اکنون هر جنگلبان در محدوده زیر پوشش این اداره مسئول حفاظت از حدود 50 هزار هکتار عرصه طبیعی است؛ موضوعی که اهمیت حمایت از این نیروهای خدوم را بیش از گذشته نمایان میکند.
عباسیراد با تشریح عملکرد یگان حفاظت منابع طبیعی شاهرود از ابتدای سال 1405 تاکنون بیان کرد: طی این مدت 18 پرونده مرتبط با زمینخواری تشکیل، هفت متخلف حوزه منابع طبیعی دستگیر و اقدامات متعددی برای مقابله با تخلفات و صیانت از اراضی ملی انجام شده است. همچنین دورههای آموزشی اطفای حریق نیز با هدف افزایش آمادگی نیروها و مشارکت مردمی برگزار شده است.
او خاطرنشان کرد: در چهار ماه گذشته هفت مورد کشف و دستگیری در زمینه برداشت غیرمجاز گیاهان مرتعی، زغال، چوب تاغ و قارچ جنگلی ترافل با همکاری نیروی انتظامی انجام شد و محمولههای مرتبط با این تخلفات نیز توقیف شد. همچنین در دو پرونده جداگانه، در مجموع 247 کیلوگرم قارچ جنگلی ترافل کشف و ضبط شد.
عباسیراد تصریح کرد: در حوزه مقابله با تصرف اراضی ملی نیز طی چهار ماه گذشته 18 مورد تجاوز به اراضی ملی شناسایی شد که برای تمامی این موارد پرونده قضایی تشکیل و متخلفان برای سیر مراحل قانونی به مراجع قضایی معرفی شدند. این اقدامات در راستای جلوگیری از تعرض به سرمایههای ملی و حفظ حقوق عمومی با جدیت دنبال میشود.
وی تأکید کرد: برگزاری دورههای آموزشی اطفای حریق و آشنایی با قوانین و مقررات منابع طبیعی با هدف ارتقای مشارکت مردمی در حفاظت از عرصههای طبیعی همچنان ادامه دارد و این آموزشها با استقبال بهرهبرداران، دامداران و جوامع محلی همراه بوده است. به همین منظور، کلاسهای آموزشی در محل استقرار مرتعداران و بهرهبرداران برگزار میشود تا ضمن افزایش آگاهی، کمترین اختلالی در فعالیتهای روزمره آنان ایجاد نشود.
حفاظت از منابع طبیعی امروز دیگر صرفاً یک مأموریت سازمانی یا دغدغهای محیطزیستی نیست، بلکه به یکی از ارکان امنیت سرزمینی، توسعه پایدار و حفظ منافع ملی تبدیل شده است. جنگلها و مراتع ایران علاوه بر آنکه زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری هستند، نقشی اساسی در تأمین منابع آب، جلوگیری از فرسایش خاک، کاهش خسارت سیلابها، مهار ریزگردها، جذب کربن و تعدیل آثار تغییرات اقلیمی ایفا میکنند.
از همین رو، حفاظت از این سرمایههای خدادادی تنها بر عهده جنگلبانان نیست، بلکه مسئولیتی ملی است که نیازمند همراهی مردم، دستگاههای اجرایی و سیاستگذاری مؤثر در سطح کلان کشور است. در چنین شرایطی، روز جنگلبان فرصتی برای قدردانی از تلاشهای بیوقفه حافظان طبیعت و در عین حال، بازنگری در الزامات تقویت نظام حفاظت از منابع طبیعی به شمار میرود.
واقعیت این است که منابع طبیعی ایران طی سالهای اخیر با تهدیدهای متعددی از جمله خشکسالی، تغییرات اقلیمی، افزایش دمای هوا، آتشسوزیهای گسترده، زمینخواری، قاچاق چوب، برداشت غیرمجاز محصولات جنگلی و تغییر کاربری اراضی روبهرو بوده است. آمارهای رسمی نیز بیانگر افزایش فشار بر عرصههای طبیعی کشور است؛ بهگونهای که هزاران هکتار از جنگلها و مراتع هر سال در معرض حریق یا تخریب قرار میگیرد و بخش قابل توجهی از این حوادث نیز منشأ انسانی دارد.
این روند نشان میدهد که حفاظت از منابع طبیعی، بیش از هر زمان دیگری نیازمند برنامهریزی علمی، پیشگیری مستمر و تقویت زیرساختهای حفاظتی است.
در کنار این تهدیدها، کمبود نیروی انسانی و تجهیزات تخصصی یکی از مهمترین چالشهای یگانهای حفاظت منابع طبیعی محسوب میشود. در بسیاری از مناطق کشور، هر جنگلبان مسئولیت حفاظت از وسعتی چندین برابر استانداردهای حفاظتی را بر عهده دارد؛ شرایطی که علاوه بر دشوارتر شدن کنترل عرصههای ملی، سرعت واکنش به حوادث، مقابله با متخلفان و پیشگیری از تصرف اراضی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. استمرار این وضعیت، ضرورت توجه بیشتر به جذب نیرو، تجهیز یگانهای حفاظت و افزایش اعتبارات این بخش را بیش از گذشته نمایان میکند.
شاهرود؛ پهنهای وسیع با مسئولیتی سنگین برای حافظان طبیعت
شهرستان شاهرود نیز به دلیل برخورداری از گستره وسیع جنگلها، مراتع، مناطق بیابانی و زیستگاههای ارزشمند حیاتوحش، یکی از مهمترین حوزههای منابع طبیعی شرق کشور به شمار میرود. حفاظت از بیش از چهار میلیون هکتار عرصههای ملی در این منطقه، تنها یک مسئولیت محلی نیست، بلکه بخشی از مأموریت ملی برای صیانت از اکوسیستمهای ارزشمند ایران است.
مقابله با زمینخواری، برداشتهای غیرمجاز، قاچاق محصولات جنگلی، اطفای حریق و صیانت از اراضی ملی، تنها بخشی از مسئولیتهایی است که نیروهای یگان حفاظت با وجود محدودیت امکانات بر عهده دارند.
تجربه سالهای اخیر نشان داده است که حفاظت مؤثر از منابع طبیعی بدون مشارکت مردم امکانپذیر نیست. آموزش بهرهبرداران، دامداران، مرتعداران، ساکنان مناطق روستایی و تشکلهای مردمی، نقش تعیینکنندهای در کاهش تخلفات، پیشگیری از آتشسوزیها و افزایش حساسیت عمومی نسبت به حفظ سرمایههای طبیعی دارد.
هر اندازه فرهنگ حفاظت از محیطزیست در جامعه تقویت شود، هزینههای مقابله با تخریب منابع طبیعی نیز کاهش خواهد یافت و زمینه برای بهرهبرداری پایدار از این سرمایهها فراهمتر میشود.
مشارکت مردمی و فناوری؛ دو بازوی تقویت حفاظت از منابع طبیعی
در کنار مشارکت مردمی، استفاده از فناوریهای نوین نیز به یکی از ضرورتهای مدیریت منابع طبیعی تبدیل شده است. بهرهگیری از تصاویر ماهوارهای، پهپادهای پایش، سامانههای هوشمند تشخیص حریق، نقشههای مکانی و فناوریهای نوین پایش میتواند سرعت شناسایی تخلفات، کنترل آتشسوزیها و مدیریت بحران را به میزان قابل توجهی افزایش دهد. تجربه کشورهای مختلف نیز نشان داده است که تلفیق نیروی انسانی متخصص با فناوریهای نوین، یکی از مؤثرترین راهکارها برای کاهش خسارتهای زیستمحیطی و ارتقای بهرهوری در حفاظت از منابع طبیعی است.
روز جنگلبان؛ فرصتی برای بازنگری در حمایت از حافظان محیطزیست
از سوی دیگر، حمایت از جنگلبانان نباید تنها به برگزاری آیینهای تجلیل در مناسبتهای تقویمی محدود شود. بهبود وضعیت معیشتی، تأمین تجهیزات فردی و تخصصی، ارتقای امکانات عملیاتی، افزایش آموزشهای حرفهای و تقویت ساختار یگانهای حفاظت، از جمله اقداماتی است که میتواند انگیزه و توان عملیاتی این نیروهای خط مقدم حفاظت از طبیعت را افزایش دهد. بدون فراهم شدن این زیرساختها، انتظار حفاظت مؤثر از میلیونها هکتار عرصههای طبیعی با امکانات محدود، واقعبینانه نخواهد بود.
در نهایت، آینده منابع طبیعی ایران به تصمیمها و اقدامهای امروز گره خورده است. هر هکتار جنگل یا مرتعی که از تخریب نجات پیدا کند، سرمایهای برای امنیت آب، خاک، اقتصاد و سلامت نسلهای آینده خواهد بود.
گزارش: علیرضا رحیمیان