آب و غذایی که هر روز مصرف میکنیم چگونه کنترل میشود؟
بسیاری از حلقههای این زنجیره در زندگی روزمره دیده نمیشود اما کوچکترین اختلال در هر بخش میتواند سلامت افراد را تحت تأثیر قرار دهد. سلامت، فقط زمانی که بیماری به سراغ انسان میآید و فرد راهی مطب، درمانگاه یا بیمارستان میشود، موضوعیت پیدا نمیکند.
بخش مهمی از سلامت، پیش از آنکه بیماری شکل بگیرد، در همان محیطی رقم میخورد که مردم در آن زندگی میکنند، غذا میخورند، خرید میکنند و ساعات زیادی از روز خود را میگذرانند؛ جایی که کیفیت آن، مستقیماً با سلامت مردم گره خورده است.
آبی که برای نوشیدن و پختوپز استفاده شده، مواد غذایی که از مراکز مختلف خریداری میشود، نانی که هر روز بر سر سفره خانواده قرار میگیرد و حتی شرایط بهداشتی اماکنی که مردم به آنها مراجعه میکنند، همگی بهنوعی با سلامت عمومی جامعه ارتباط دارند.
به همین دلیل، بسیاری از اقدامات بهداشتی در نقطهای انجام میشود که شاید کمتر در معرض دید مردم باشد؛ یعنی پیش از آنکه یک مشکل بهداشتی به بیماری یا آسیب جدی تبدیل شود. در شهر و روستا، این موضوعات بخشی از زندگی عادی مردم هستند.
خانوادهای که صبح روز خود را با یک لیوان آب و صبحانه آغاز میکند، خرید روزانه مواد غذایی را انجام میدهد یا برای تهیه نان به نانوایی محله میرود، شاید در لحظه به فرآیندهای نظارتی پشت این خدمات فکر نکند اما کیفیت و سلامت همین اقلام و محیطها، نیازمند کنترل و پایش مستمر است.
در واقع، بسیاری از خطرهای محیطی الزاماً با چشم دیده نمیشوند. ممکن است یک ماده غذایی در ظاهر سالم باشد اما کیفیت آن نیازمند بررسی تخصصی باشد یا شرایط یک مرکز از نگاه مراجعهکننده عادی به نظر برسد، اما رعایت نشدن یک اصل بهداشتی در آن، زمینهساز ایجاد مشکل شود.
نظارت بر سلامت محیط تنها به پیدا کردن یک تخلف و برخورد با آن خلاصه نمیشود. شناسایی خطرها، بررسی شرایط، نمونهبرداری، پایش مستمر، تذکر و اخطار برای اصلاح موارد مشکلدار و در صورت لزوم پیگیری قانونی، بخشهایی از فرآیندی است که با هدف پیشگیری و حفاظت از سلامت مردم دنبال میشود.
در البرز نیز کارشناسان سلامت محیط مسئولیت نظارت بر بخشهایی از این زنجیره را بر عهده دارند؛ نظارتی که از آب آشامیدنی و مواد غذایی آغاز میشود و حوزههایی مانند مراکز تهیه و توزیع مواد غذایی، نانواییها، اماکن عمومی، عرضه دخانیات و رسیدگی به گزارشها و شکایتهای مردم را نیز در برمیگیرد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم بخش قابلتوجهی از مشکلات بهداشتی ممکن است تا مدتها برای مصرفکننده قابلتشخیص نباشد. آنچه در ظاهر سالم به نظر میرسد، ممکن است نیازمند بررسیهای تخصصی باشد و همینجاست که نقش کارشناسان سلامت محیط پررنگ میشود.
در این میان، نان و مواد غذایی جایگاه ویژهای دارند زیرا ارتباط آنها با زندگی روزمره مردم مستقیم و مستمر است. کیفیت مواد اولیه، نحوه تهیه و عرضه، رعایت اصول بهداشتی و جلوگیری از استفاده از مواد غیرمجاز، موضوعاتی هستند که نمیتوان آنها را تنها به اعتماد مصرفکننده واگذار کرد و نیازمند نظارت تخصصی هستند.
آب آشامیدنی نیز از همین جنس است؛ موضوعی که شاید تا زمانی که مشکلی ایجاد نشود، کمتر موردتوجه قرار گیرد، اما کیفیت آن مستقیماً با سلامت مردم ارتباط دارد. از منابع تأمین آب تا شبکه توزیع و مصرف، پایش و بررسی کیفیت آب بخشی از فرآیند پیشگیری در حوزه سلامت محیط است.
اماکن عمومی نیز بخشی از همین زنجیره هستند. محیطهایی که روزانه افراد زیادی در آنها رفتوآمد دارند، در صورت عدم رعایت الزامات بهداشتی میتوانند به محلی برای انتقال یا گسترش عوامل خطر تبدیل شوند. به همین دلیل، بررسی شرایط این اماکن و برخورد با موارد مغایر با ضوابط دنبال میشود.
بسیاری از مشکلات ممکن است نخستین بار توسط شهروندان دیده شود؛ یک وضعیت نامناسب در یک مرکز، تخلف در عرضه یک محصول یا مسئلهای که از نگاه مصرفکننده قابلتوجه است. وجود مسیرهایی برای ثبت گزارش و شکایت این امکان را فراهم میکند که چنین مواردی موردبررسی قرار گیرد.
212 هزار بازرسی بهداشتی در البرز
شهرام صیادی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی استان البرز ضمن قدردانی از تلاش شبانهروزی کارشناسان این حوزه اظهار کرد: سلامت محیط، زیربنای سلامت جامعه است و نظارت دقیق بر آب آشامیدنی، مواد غذایی و اماکن عمومی، نقشی اساسی در پیشگیری از بیماریها و کاهش عوامل خطر محیطی دارد.
وی با اشاره به عملکرد گروه سلامت محیط معاونت بهداشتی دانشگاه از مهر 1404 تا 31 شهریور 1405 مطرح کرد: در این مدت، 125 هزار مورد کلرسنجی آب آشامیدنی انجام شد که 97.72 درصد نتایج در محدوده مطلوب قرار داشت. همچنین از 9 هزار و 200 نمونهبرداری میکروبی آب، 99 درصد نتایج مطلوب گزارش شد.
رئیس دانشگاه علوم پزشکی استان البرز با اشاره به اینکه تمامی خانوارهای روستایی استان به آب آشامیدنی سالم دسترسی داشتند، عنوان کرد: در حوزه ایمنی مواد غذایی، 582 نمونهبرداری و بیش از 126 هزار سنجش با تجهیزات پرتابل انجام و از بیش از یک هزار نانوایی سنتی نمونهبرداری شد.
صیادی هدف از انجام این امر را بررسی کیفیت نان و پیشگیری از افزودن مواد غیرمجاز دانست و گفت: بیش از 212 هزار بازرسی از مراکز تهیه و توزیع مواد غذایی و اماکن عمومی انجام و در این بازرسیها 16 هزار اخطاریه بهداشتی صادر، یک هزار و 100 مورد به مراجع قضایی معرفی و 936 مرکز و مکان متخلف پلمب شد.
رئیس دانشگاه علوم پزشکی استان البرز با اشاره به اینکه دانشگاه در رسیدگی به شکایات مردمی عملکرد قابلتوجهی داشته است، اذعان کرد: از مجموع 5 هزار و 181 شکایت ثبتشده در سامانه 190، به همه موارد پاسخ داده شد و دانشگاه در ارزیابی وزارت بهداشت رتبه عالی را کسب کرد.
وی در خصوص اقدامات حوزه کنترل دخانیات با بیان اینکه در این بازه زمانی 2 هزار و 576 مورد بازدید از اماکن غیرمجاز عرضه دخانیات انجام، 100 مکان متخلف پلمب و بیش از سه تن تنباکوی تقلبی کشف و معدوم شد، بر تداوم نظارتهای مؤثر و پاسخگویی به مطالبات مردم برای حفاظت از سلامت جامعه تأکید کرد.
پیشگیری، خط مقدم حفاظت از سلامت
بخش قابلتوجهی از این اقدامات پیش از آن انجام میشود که مردم با یک مشکل بهداشتی مواجه شوند. نمونهبرداری، پایش، بازرسی و بررسی شرایط مراکز مختلف، در واقع بخشی از فرآیند پیشگیری است؛ فرآیندی که هدف آن شناسایی خطرها پیش از آن است که به مشکلی جدی برای سلامت افراد تبدیل شوند.
در این میان، نظارت بر مواد غذایی و آب آشامیدنی اهمیت بیشتری پیدا میکند زیرا این دو بخش ارتباط مستقیمی با زندگی روزانه مردم دارند. مصرفکننده معمولاً نمیتواند بسیاری از مشکلات احتمالی را تنها با مشاهده ظاهر یک ماده غذایی یا آب تشخیص دهد.
به همین دلیل کنترل تخصصی و مستمر در این حوزه اهمیت پیدا میکند اما سلامت محیط تنها به نظارت از سوی دستگاههای مسئول محدود نمیشود. مردم نیز در این مسیر نقش دارند و گزارش یک تخلف یا مشاهده یک وضعیت نامناسب میتواند زمینه بررسی موضوع را فراهم کند.
ارتباط میان شهروندان و مجموعههای نظارتی، زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که یک مشکل در کوتاهترین زمان شناسایی و برای رفع آن اقدام شود. برخورد با تخلف نیز تنها یک مرحله از این فرآیند است. آنچه اهمیت دارد، اصلاح شرایط و جلوگیری از تکرار مواردی است که میتواند سلامت مردم را تهدید کند.
استمرار بازرسیها و پیگیری موارد شناساییشده، این امکان را فراهم میکند که نظارت از یک اقدام مقطعی فراتر رفته و به بخشی مستمر از فرآیند حفاظت از سلامت عمومی تبدیل شود. در استانی مانند البرز که زندگی شهری و روستایی در کنار یکدیگر جریان دارد، سلامت محیط نیازمند توجه مداوم است.
هرچه این نظارتها دقیقتر و ارتباط مردم با مجموعههای مسئول مؤثرتر باشد، امکان شناسایی و کنترل عوامل خطر نیز بیشتر خواهد شد. سلامت محیط زمانی معنا پیدا میکند که این اطمینان در زندگی روزمره مردم جریان داشته باشد؛ موضوعی که تحقق آن به نظارت مستمر، پیشگیری بهموقع و همراهی شهروندان نیاز دارد.