سخنرانی پزشکیان؛ تبیین روایت ایران از تروریسم، دفاع و نظم امنیتی منطقه
وی افزود: به همین دلیل، سخنرانیهای سالانه در مجمع عمومی صرفاً بیان یک موضع مقطعی نیست و معمولاً میتواند تصویری از نگاه و برنامههای آتی کشورها ارائه دهد. از این منظر، طرح موضوع تروریسم و تأکید بر قربانی بودن ایران، در سخنرانی رئیسجمهور بخشی از تلاش برای ارائه روایت جمهوری اسلامی ایران از تحولات چند دهه اخیر در این تریبون بینالمللی بود.
تأکید بر سابقه تروریسم علیه ایران
عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی ادامه داد: در این سخنرانی، رئیسجمهور تلاش کرد موضوع تروریسم علیه ایران را در یک چارچوب تاریخی مطرح کند؛ موضوعی که از نگاه جمهوری اسلامی ایران، صرفاً به حوادث سالهای اخیر محدود نمیشود و طی چند دهه شخصیتهای سیاسی، مردم و غیرنظامیان را تحت تأثیر قرار داده است.
شهریاری با اشاره به نمایش تصاویر شهدای دانشآموز در سخنرانی رئیسجمهور گفت: یکی از جنبههای این اقدام آن بود که بحث قربانیان را از یک موضوع صرفاً سیاسی به یک مسئله انسانی و اجتماعی تبدیل کرد.
وی تصریح کرد: رئیسجمهور در سخنرانی خود به کشتهشدن دانشآموزان و معلمان در حمله به مدرسهای در میناب نیز اشاره کرد؛ موضوعی که در متن رسمی سخنرانی ایران در مجمع عمومی سازمان ملل نیز مطرح شده است.از منظر رسانهای و دیپلماتیک، طرح این مسائل میتواند زمینهای برای بازتعریف روایت ایران درباره آسیبهای ناشی از درگیریهای اخیر در افکار عمومی بینالمللی فراهم کند.
قدرت برای دفاع؛ محور تبیین دکترین دفاعی ایران
شهریاری درباره تأکید رئیسجمهور بر اینکه ایران قدرت را برای تجاوز نمیخواهد، بلکه آن را برای دفاع، تضمین بقا و پیشرفت کشور ضروری میداند، گفت: یکی از نکات مهم سخنرانی، تفکیک میان قدرت نظامی و رویکرد دفاعی بود.
وی ادامه داد: از دیدگاه مطرحشده در این سخنرانی، جمهوری اسلامی ایران در سالهای گذشته تلاش کرده توانمندی دفاعی خود را برای حفظ تمامیت ارضی و بازدارندگی افزایش دهد و این نگاه با مفهوم دکترین دفاعی تفاوت دارد با رویکردهایی که قدرت نظامی را علاوه بر دفاع، در چارچوب توانایی تهاجمی نیز تعریف میکنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی تصریح کرد: آنچه رئیسجمهور در این سخنرانی بر آن تأکید کرد، این بود که توان دفاعی ایران باید در چارچوب دفاع از کشور و جلوگیری از تجاوز به کار گرفته شود و این موضع در شرایط فعلی جنگ و تنشهای منطقهای، بخشی از تلاش ایران برای توضیح مبانی سیاست دفاعی خود در عرصه بینالمللی است.
مذاکره از منظر ایران؛ گفتوگو بر مبنای برابری
وی در خصوص سخنان رئیسجمهور درباره مذاکره نیز گفت: در موضعی که در سخنرانی مطرح شد، ایران اصل مذاکره را نفی نمیکند، اما بر این باور است که مذاکره باید بر مبنای برابری طرفین و بدون تحمیل خواستههای یک طرف به طرف دیگر انجام شود.
شهریاری افزود: در واقع پیام این بخش از سخنان رئیسجمهور آن است که مذاکره باید به معنای گفتوگوی دو طرف برای رسیدن به یک نتیجه مورد توافق باشد و نه فرآیندی که در آن یک طرف از ابتدا خود را در جایگاه بالاتر قرار دهد؛ از نگاه مطرحشده در این سخنرانی، یکی از موانع گفتوگو میان ایران و آمریکا، اختلاف درباره همین چارچوب و نحوه تعریف رابطه میان دو طرف است.
حضور در نیویورک و اهمیت رایزنیهای دیپلماتیک
عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی درباره اینکه اهمیت سفر رئیسجمهور بیشتر به سخنرانی در مجمع عمومی مربوط میشود یا دیدارهای حاشیهای، اظهار کرد: هر دو بخش اهمیت دارند، اما به دلیل جایگاه رئیسجمهور به عنوان عالیترین مقام اجرایی کشور، سخنرانی در مجمع عمومی معمولاً بازتاب بیشتری پیدا میکند.
وی گفت: جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل نمایندگی دائمی دارد و ارتباطات دیپلماتیک میان نمایندگیهای کشورها در طول سال نیز ادامه دارد؛ اما در زمان برگزاری مجمع عمومی، سطح دیدارها و رایزنیها افزایش پیدا میکند و حضور سران کشورها باعث میشود این تعاملات بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
شهریاری افزود: از این منظر، اصل حضور رئیسجمهور در نیویورک و استفاده از فرصت مجمع عمومی برای بیان مواضع ایران، خود دارای اهمیت دیپلماتیک است و همزمان، دیدارها و رایزنیهای انجامشده در حاشیه این نشست نیز میتواند به انتقال مواضع ایران به سایر کشورها کمک کند.
قدرت بدون سلطه و امکان بازتعریف امنیت منطقهای
عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تأکید رئیسجمهور بر قدرت بدون سلطه و امنیت بدون ناامنسازی همسایگان اظهار کرد: این دو مفهوم میتواند در صورت تبدیل شدن به یک چارچوب عملی، مبنایی برای بازتعریف روابط امنیتی ایران با کشورهای منطقه باشد.
وی ادامه داد: پیام این رویکرد آن است که افزایش توانمندی دفاعی ایران لزوماً به معنای تلاش برای سلطه بر کشورهای منطقه نیست لذا در چنین چارچوبی، ایران میتواند بر همکاری با کشورهای همسایه، احترام به حاکمیت کشورها و عدم مداخله در امور داخلی آنها تأکید کند.
شهریاری گفت: شرایط جدید منطقه پس از جنگ، نیازمند بازنگری در برخی سازوکارهای امنیتی است و همکاری میان کشورهای منطقه، بهویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس و سایر همسایگان، میتواند بخشی از این روند باشد.
از منظر حقوقی؛ تأکید بر حاکمیت و تمامیت ارضی
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی درباره اینکه اگر سخنرانی رئیسجمهور را یک اعلام موضع حقوقی تلقی کنیم، مهمترین محور حقوقی آن چیست، گفت: یکی از مهمترین محورهای آن، تأکید بر حاکمیت ملی، تمامیت ارضی و ضرورت دستیابی به یک تفاهم برای پایان دادن به جنگ است.
وی افزود:در حقوق بینالملل، اصل احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها جایگاه اساسی دارد و منشور سازمان ملل نیز دولتها را از تهدید یا توسل به زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی کشورها منع میکند.
شهریاری با اشاره به تأکید رئیسجمهور بر استفاده از یک توافق موجود به عنوان مبنای مذاکرات آینده گفت: از نگاه ایران، رسیدن به یک تفاهم میتواند زمینهای برای پایان رسمی جنگ و بازگشت به مسیر دیپلماسی باشد.
ترور اسماعیل هنیه و مسئله نقض حاکمیت ایران
وی درباره اشاره رئیسجمهور به ترور اسماعیل هنیه در تهران و مغایرت آن با اصول حقوق بینالملل اظهار کرد: از منظر حقوق بینالملل، هر اقدام نظامی در قلمرو یک کشور دیگر میتواند مسئله حاکمیت و منع توسل به زور را مطرح کند و باید در چارچوب قواعد مربوط به استفاده از زور، حاکمیت سرزمینی و وضعیت مخاصمه مسلحانه بررسی شود.
شهریاری افزود: در موردی مانند ترور یک مقام سیاسی خارجی در خاک کشور میزبان، علاوه بر بحث حاکمیت سرزمینی، موضوع وضعیت شخص مورد حمله و قواعد حاکم بر روابط و مصونیتهای مقامات نیز قابل بررسی است و ارزیابی حقوقی دقیق آن نیازمند توجه به تمام شرایط و مبانی حقوقی پرونده است.
وی همچنین با اشاره به حمله به اماکن دیپلماتیک ایران در سوریه گفت: در خصوص اماکن دیپلماتیک، قواعد ویژهای در حقوق بینالملل وجود دارد و تعرض به اماکن دیپلماتیک از منظر حقوق بینالملل موضوعی مستقل و قابل بررسی است.
تنگه هرمز؛ پیوند امنیت، کشتیرانی و شرایط جنگ
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی درباره موضع رئیسجمهور درباره تنگه هرمز نیز گفت: تنگه هرمز یک آبراه مهم بینالمللی است و قواعد حقوق دریاها در شرایط عادی، حقوق و تعهدات مشخصی را برای کشتیرانی و کشورهای ساحلی ایجاد میکند؛ اما در زمان مخاصمه مسلحانه، بررسی وضعیت عبور و مرور دریایی باید با توجه به قواعد حقوق مخاصمات مسلحانه و شرایط خاص جنگ انجام شود.
وی افزود: بنابراین نمیتوان وضعیت زمان صلح و وضعیت مخاصمه را بدون توجه به تفاوتهای حقوقی آنها یکسان در نظر گرفت. اینکه در شرایط خاص چه محدودیتهایی برای عبور و مرور اعمال میشود، تابع مجموعهای از قواعد حقوق بینالملل و وضعیت واقعی مخاصمه است و نمیتوان آن را صرفاً با یک گزاره کلی درباره تعلیق همه تعهدات بینالمللی توضیح داد.
شهریاری ادامه داد: از سوی دیگر، ایران بارها بر اهمیت بازگشت تجارت و روابط اقتصادی به وضعیت عادی تأکید کرده و در صورت شکلگیری یک توافق جامع، موضوع دسترسی به مسیرهای تجاری و تردد دریایی نیز میتواند بخشی از ترتیبات مورد مذاکره باشد.
پیام حقوقی و دیپلماتیک سخنرانی پزشکیان
عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی گفت: سخنرانی رئیسجمهور در مجمع عمومی را میتوان تلاشی برای ارائه یک تصویر منسجم از مواضع جمهوری اسلامی ایران درباره چند مسئله دانست؛ از جمله اینکه ایران خود را طرفدار جنگ نمیداند، بر حق دفاع از تمامیت ارضی خود تأکید دارد، مذاکره را در صورت رعایت اصل برابری میپذیرد و خواهان شکلگیری سازوکارهای جدید امنیتی در منطقه است.
شهریاری خاطرنشان کرد: اهمیت این سخنرانی در این است که مجموعهای از موضوعات، از تروریسم و جنگ گرفته تا مذاکره، امنیت منطقهای، حاکمیت ملی و تنگه هرمز، در یک چارچوب واحد و در بالاترین تریبون چندجانبه بینالمللی مطرح شد؛ چارچوبی که میتواند مبنای ادامه رایزنیهای دیپلماتیک و حقوقی جمهوری اسلامی ایران در عرصه بینالمللی قرار گیرد.
گفتوگو از: محدثه رمضانی