چالش‌های کمبود آب و برق در کشاورزی؛ توسعه سامانه‌های نوین آبیاری؛ راهکار نجات
به گزارش بخش اقتصاد وبانگاه بر اساس داده‌های خبری منتشر شده در باشگاه خبرنگاران جوان، کارشناسان اقتصادی معتقدند کاهش سهمیه آب تخصیص یافته به بخش کشاورزی، پایین‌تر از میزان پیش‌بینی شده در برنامه هفتم توسعه، در کنار مشکل قطعی برق، چالش‌های بزرگی را پیش روی کشاورزان و امر تولید قرار داده است. در چنین شرایطی، بسط و گسترش سامانه‌های نوین آبیاری به عنوان یک راه‌حل اساسی برای ارتقاء بهره‌وری و مدیریت بهینه مصرف آب، اهمیت بسزایی پیدا می‌کند.
آمارهای موجود نشان می‌دهد که طبق برنامه هفتم توسعه، مصرف آب در بخش کشاورزی باید از ۸۰ میلیارد متر مکعب به ۶۵ میلیارد متر مکعب کاهش یابد. با این حال، به دلیل محدودیت منابع آبی و شرایط خشکسالی، از ابتدای اجرای برنامه، میزان تخصیص آب به بخش کشاورزی کمتر از حد تعیین شده بوده است. این وضعیت، همراه با قطعی‌های مکرر برق، تولید محصولات اساسی و دستیابی به اهداف خودکفایی را با تهدید جدی روبرو ساخته است، زیرا کاهش دسترسی به آب، مانع از توسعه سطح زیرکشت و افزایش حجم تولید می‌شود.
علاوه بر کاهش میزان تخصیص آب، قطعی برق چاه‌های کشاورزی یکی دیگر از نگرانی‌های اساسی کشاورزان محسوب می‌شود. گرچه بر اساس قانون، وزارت نیرو موظف به تأمین برق ۲۴ ساعته چاه‌های کشاورزی فعال است و در صورت بروز قطعی، مسئول جبران خسارات وارده به کشاورزان است، اما متأسفانه این قانون به طور کامل اجرایی نمی‌شود. مجموع این عوامل، خسارات قابل توجهی را به بخش تولید وارد کرده است، به گونه‌ای که برآورد کارشناسان حاکی از کاهش حداقل ۳۰ درصدی تولید محصولات اساسی در اثر قطعی برق چاه‌های کشاورزی است.
تاکنون حدود ۳ میلیون و ۲۵۰ هزار هکتار از اراضی کشور به سامانه‌های نوین آبیاری مجهز شده است. در برنامه هفتم توسعه، اجرای سالانه پروژه‌های آبیاری نوین در سطح ۳۵۰ هزار هکتار پیش‌بینی شده است که برای تحقق این هدف، تخصیص اعتبارات لازم ضروری است.
فریبرز عباسی، مجری طرح سامانه‌های نوین آبیاری وزارت جهاد کشاورزی، با اشاره به روند کاهش تخصیص آب نسبت به برنامه هفتم، بیان کرد که در برنامه هفتم، دستیابی به ضریب امنیت غذایی ۹۰ درصد و در تولید دانه‌های روغنی ۴۰ درصد هدف‌گذاری شده است. وی اجرای سامانه‌های نوین آبیاری را یکی از الزامات کلیدی برای رسیدن به این اهداف دانست و افزود که یکی از مزایای اصلی این سامانه‌ها، افزایش تولید و بهره‌وری با مصرف بهینه آب است که در اسناد بالادستی نیز بر آن تاکید شده است.
عباسی همچنین تصریح کرد که کاهش تخصیص منابع مالی به طور طبیعی مانع از تحقق اهداف تعیین شده می‌شود و این امر بر میزان تولید و امنیت غذایی تأثیر منفی می‌گذارد. او اشاره کرد که در برنامه‌های بالادستی، سهم آب بخش کشاورزی به تدریج کاهش می‌یابد.
مجری طرح سامانه‌های نوین آبیاری وزارت جهاد کشاورزی خاطرنشان کرد که طبق برنامه هفتم، سهم آب بخش کشاورزی با کسر ۱۸ میلیارد متر مکعب، به ۶۵ میلیارد متر مکعب خواهد رسید. همچنین در سند ۱۰ ساله دانش‌بنیان امنیت غذایی که از سال ۱۴۰۰ آغاز شده، مقرر شده سهم آب بخش کشاورزی به ۵۱ میلیارد متر مکعب کاهش یابد. وی تأکید کرد که تمام این موارد نیازمند ارتقاء بهره‌وری است که در برنامه‌های بالادستی، اقدامات لازم برای آن پیش‌بینی شده است. اجرای سامانه‌های نوین آبیاری یکی از این اقدامات مؤثر است. به گفته او، قطعی برق تأثیر منفی بر تولید و بهره‌وری دارد؛ به طوری که بر اساس تحلیل‌های معاونت آب و خاک و مراکز علمی، قطعی برق می‌تواند ۱۰ درصد تولید محصولات کشاورزی را کاهش دهد. این عوامل، نیازمند برنامه‌ریزی و اعتبار کافی هستند تا امنیت غذایی کشور کمتر دچار آسیب شود.
امیر هدایتی، مدیر کل دفتر امور آب وزارت جهاد کشاورزی، اعلام کرد که در حال حاضر مشکلی در تأمین آب سطحی برای کشت پاییزه وجود ندارد. وی توضیح داد که نیمی از منابع آب بخش کشاورزی از طریق منابع آب زیرزمینی، به ویژه چاه‌های کشاورزی و قنوات تأمین می‌شود و با توجه به پیش‌بینی بارش‌های مناسب، انتظار می‌رود برداشت آب مورد نیاز از محل قنوات به نحو احسن صورت پذیرد.
این مقام مسئول افزود که پروانه چاه‌های بهره‌برداری، میزان برداشت آب و انرژی را مشخص می‌کند و به تناسب میزان بارش‌ها، برداشت آب مدیریت خواهد شد. در صورت مساعد بودن شرایط بارش در پاییز و زمستان، نیاز به برداشت از منابع آب زیرزمینی به حداقل خواهد رسید. در حال حاضر، پروانه بهره‌برداری چاه‌های کشاورزی سقف ۲۶ میلیارد متر مکعب را داراست که این میزان برداشت به شرایط بارش بستگی دارد؛ چرا که در صورت بارش‌های مطلوب، میزان برداشت کاهش می‌یابد. همچنین، به دلیل بارش‌های مناسب در نیمه اول سال، آبدهی چاه‌ها در نیمه دوم سال به گونه‌ای است که چاه‌ها با تنش روبرو نخواهند شد.
هدایتی با بیان اینکه در تأمین آب سطحی برای کشت بهاره نیز با مشکلی مواجه نیستیم، پیش‌بینی کرد که بر اساس اعلام سازمان هواشناسی، امسال در تأمین آب سطحی تنشی وجود نخواهد داشت و میزان حقابه مصوب بخش کشاورزی در اختیار بهره‌برداران قرار خواهد گرفت. وی همچنین اشاره کرد که به دلیل ناترازی انرژی، قطعی برق همچنان ادامه دارد و از آنجایی که نیمی از انرژی برق مصرفی بخش کشاورزی مربوط به چاه‌ها است، ناترازی برق در نیمه اول سال تأثیر چندانی بر بخش کشاورزی ندارد، چرا که نیاز آبی گیاهان با بارش تأمین می‌شود. اما ناترازی برق از خرداد تا شهریور ماه اثر خود را نشان می‌دهد و امید است سال آینده این وضعیت بهبود یابد.
علیقلی ایمانی، مدیرعامل بنیاد ملی گندمکاران، در این باره گفت که در برخی مناطق، کشاورزان از چاه‌های کشاورزی برای آبیاری مزارع استفاده می‌کنند و قطعی برق در این مناطق چندان مشهود نیست. با این حال، اگر همانند سال‌های گذشته، قطعی برق از اردیبهشت ماه آغاز شود، پیش‌بینی می‌شود که یک سوم از تولید، ناشی از قطعی برق ۵ ساعته و ۲ ساعته شبکه و بازگشت به مدار، کاهش یابد.
ایمانی افزود که علی‌رغم تلاش‌ها برای تعیین سهمیه مجاز برداشت آب از چاه‌های کشاورزی در پروانه‌ها برای فصل پاییز و زمستان، به منظور استفاده کشاورز در شرایط خشکسالی، متأسفانه این امر محقق نشده و این موضوع منجر به حذف چاه‌های کشاورزی می‌شود. او تأکید کرد که مصرف بهینه آب، صرفاً با دستورالعمل و بخشنامه حاصل نمی‌شود و کاهش مصرف آب در پایان برنامه پنج ساله هفتم، نیازمند فراهم شدن الزامات لازم است. بنابراین، تأمین اعتبارات برای انتقال آب با لوله و توسعه سامانه‌های نوین آبیاری امری ضروری است.
مدیرعامل بنیاد ملی گندمکاران، کشاورزی سنتی و خرده مالکی را از عوامل مؤثر در افزایش ضایعات و اتلاف مصرف آب دانست و اظهار داشت که با سرمایه‌گذاری و توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و تحویل حجمی آب به بخش کشاورزی، می‌توان در جهت تحقق اهداف گام برداشت. در نهایت، با توجه به شرایط اقلیمی، خشکسالی، قطعی برق و کاهش تخصیص آب در بخش کشاورزی، هیچ راهی جز مقابله با تنش‌های آبی، صرفه‌جویی در مصرف و افزایش راندمان وجود ندارد و توسعه سامانه‌های نوین آبیاری به عنوان راهکاری برای جبران کمبود منابع آبی و مقابله با خشکسالی‌ها مطرح است.