بیجار با 600 اثر تاریخی در مسیر تبدیل‌شدن به مقصد گردشگری+فیلم
شهرستان بیجار با برخورداری از حدود 600 اثر تاریخی و نزدیک به 60 حمام تاریخی، از ظرفیت‌های قابل‌توجهی در حوزه میراث فرهنگی استان کردستان برخوردار است؛ ظرفیت‌هایی که در صورت برنامه‌ریزی عملیاتی و پیوند میان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، می‌توانند به ایجاد فرصت‌های شغلی، رونق کسب‌وکارهای محلی و تقویت جایگاه این شهرستان در نقشه گردشگری کشور کمک کنند.
در همین راستا، سید هادی حسینی، مشاور وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و عضو هیئت‌مدیره صندوق توسعه و احیای بناهای تاریخی و فرهنگی، به همراه پویا طالب‌نیا، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کردستان، با حضور در شهرستان بیجار از چند بنای تاریخی بازدید کردند؛ بازدیدی که محور اصلی آن، بررسی ظرفیت‌های میراثی شهرستان و چگونگی بهره‌گیری از این داشته‌ها برای توسعه گردشگری بود.
بیجار؛ گنجینه تاریخی که هنوز ظرفیت‌های آن بالفعل نشده است
سید هادی حسینی، مشاور وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، در جریان این بازدید با اشاره به ظرفیت‌های گسترده تاریخی و فرهنگی بیجار اظهار کرد: این شهرستان از توانمندی‌های ارزشمندی در حوزه میراث فرهنگی، هنر و صنایع‌دستی برخوردار است و با تقویت همکاری میان مردم، هنرمندان و مسئولان می‌توان زمینه تبدیل آن به یکی از مقاصد گردشگری را فراهم کرد.
وی با اشاره به شناخت خود از ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی استان کردستان افزود: بیجار در سال‌های گذشته آن‌گونه که شایسته ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی آن بوده، در حوزه گردشگری رشد نکرده است؛ ازاین‌رو، لازم است با نگاهی تازه و برنامه‌ریزی عملیاتی، زمینه بهره‌گیری مؤثر از این توانمندی‌ها فراهم شود.
اظهارات مشاور وزیر میراث فرهنگی در حالی مطرح می‌شود که برخورداری از آثار متعدد تاریخی، زمانی می‌تواند به مزیت اقتصادی تبدیل شود که این آثار از وضعیت صرفاً تاریخی و کالبدی خارج شده و در قالب یک برنامه منسجم، به جاذبه‌هایی قابل بازدید و بخشی از تجربه گردشگران تبدیل شوند.
در این مسیر، شناسایی بناهای اولویت‌دار برای مرمت، تعیین کاربری متناسب با ارزش تاریخی هر اثر، تسهیل سرمایه‌گذاری و معرفی ظرفیت‌های شهرستان در سطح ملی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند فاصله میان داشته‌های تاریخی بیجار و جایگاه گردشگری آن را کاهش دهد.
60 حمام تاریخی؛ فرصتی برای احیا و اشتغال‌زایی
یکی از محورهای مهم مطرح‌شده در این بازدید، وجود حدود 60 حمام تاریخی در شهرستان بیجار بود؛ بناهایی که علاوه بر ارزش معماری، بخشی از شیوه زندگی، فرهنگ عمومی و تاریخ اجتماعی مردم منطقه را بازتاب می‌دهند.
حسینی با اشاره به ظرفیت صندوق توسعه و احیای بناهای تاریخی و فرهنگی برای مرمت و بازآفرینی این آثار گفت: این صندوق می‌تواند در زمینه احیای بناهای تاریخی شهرستان نقش‌آفرینی کند، اما معرفی سرمایه‌گذاران و بهره‌برداران مناسب از سوی مدیریت شهرستان نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.
وی افزود: هر یک از این بناها در صورت مرمت اصولی و بهره‌برداری صحیح می‌توانند به ظرفیتی اقتصادی و گردشگری تبدیل شوند و در کنار حفظ میراث تاریخی، زمینه اشتغال و درآمدزایی برای مردم منطقه را فراهم کنند.
احیای حمام‌های تاریخی، در صورت رعایت ضوابط حفاظتی و انتخاب کاربری متناسب با ویژگی‌های هر بنا، می‌تواند زمینه ایجاد فضاهای فرهنگی، نمایشگاه‌های صنایع‌دستی، مراکز معرفی تاریخ محلی یا دیگر فعالیت‌های گردشگری را فراهم کند.
با این حال، تحقق چنین ظرفیتی به تأمین منابع مالی، تعیین وضعیت مالکیت، تدوین طرح مرمت، نظارت تخصصی و انتخاب بهره‌بردار توانمند نیاز دارد. صرف شناسایی بناها یا اعلام آمادگی برای مرمت، به‌تنهایی نمی‌تواند به احیای پایدار آن‌ها منجر شود؛ بلکه باید برای هر اثر، مسیر مشخصی از مطالعه و تأمین اعتبار تا مرمت و بهره‌برداری تعریف شود.
از این منظر، وجود شمار قابل‌توجهی از حمام‌های تاریخی در بیجار، علاوه بر آنکه یک امتیاز فرهنگی است، مسئولیتی جدی برای حفاظت از این بناها و جلوگیری از فرسودگی و ازدست‌رفتن تدریجی ارزش‌های تاریخی آن‌ها ایجاد می‌کند.
فرش بیجار؛ هنر اصیل در مسیر تبدیل‌شدن به برند گردشگری
ظرفیت گردشگری بیجار تنها در بناها و آثار تاریخی خلاصه نمی‌شود؛ فرش بیجار نیز به‌عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین جلوه‌های هنر و هویت فرهنگی این شهرستان، می‌تواند نقشی مهم در معرفی منطقه و جذب گردشگران علاقه‌مند به صنایع‌دستی ایفا کند.
مشاور وزیر میراث فرهنگی با اشاره به جایگاه فرش بیجار اظهار کرد: این هنر می‌تواند به‌عنوان یکی از نمادهای فرهنگی شهرستان معرفی شود و با روایت داستان هنرمندان و بافندگان و معرفی آثار شاخص، زمینه شناساندن آن در سطح ملی و حتی بین‌المللی فراهم شود.
وی همچنین از پیگیری موضوع حمایت از هنرمندان صنایع‌دستی و فرش خبر داد و گفت: مسائل مربوط به بیمه هنرمندان و ایجاد زمینه‌های مناسب برای فروش محصولات صنایع‌دستی در حال پیگیری است و تلاش می‌شود با فراهم‌کردن بسترهای جدید، دسترسی هنرمندان به بازار فروش تسهیل شود.
حسینی با تأکید بر ضرورت حمایت همه‌جانبه از هنرمندان افزود: حمایت از فعالان صنایع‌دستی نباید تنها به بیمه محدود شود، بلکه تأمین مواد اولیه، تسهیلات و ایجاد بازار فروش نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
این اظهارات نشان می‌دهد که توسعه گردشگری و حمایت از صنایع‌دستی می‌توانند در یک مسیر مشترک قرار گیرند. گردشگرانی که برای بازدید از آثار تاریخی وارد بیجار می‌شوند، در صورت فراهم‌بودن زیرساخت‌های مناسب، می‌توانند با هنر فرش‌بافی، محصولات بومی و داستان زندگی هنرمندان این شهرستان نیز آشنا شوند.
چنین پیوندی می‌تواند فرش را از یک محصول صرفاً تجاری به بخشی از تجربه فرهنگی گردشگران تبدیل کند؛ تجربه‌ای که با معرفی کارگاه‌های تولیدی، نمایش شیوه‌های بافت، روایت پیشینه هنر و فراهم‌کردن امکان خرید مستقیم از هنرمندان، ارزش افزوده بیشتری برای تولیدکنندگان محلی ایجاد می‌کند.
با این حال، تحقق این هدف به برنامه‌ای فراتر از معرفی تبلیغاتی نیاز دارد. دسترسی به بازارهای فروش، ثبات تأمین مواد اولیه، حمایت از بافندگان و ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان و فعالان گردشگری، از جمله پیش‌نیازهای تبدیل این ظرفیت فرهنگی به فرصت اقتصادی پایدار است.
بازار تاریخی بیجار؛ ضرورت همراهی برای مرمت و ساماندهی
بازار تاریخی بیجار نیز از دیگر محورهای مورد توجه در این بازدید بود؛ مجموعه‌ای که افزون بر ارزش تاریخی و معماری، با فعالیت‌های اقتصادی و زندگی روزمره مردم ارتباط دارد و احیای آن می‌تواند در تقویت هویت شهری و رونق گردشگری شهرستان مؤثر باشد.
حسینی با اشاره به اهمیت مرمت و ساماندهی بازار تاریخی بیجار اظهار کرد: این موضوع از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و با توجه به مسائل فنی و مالکیتی موجود، همراهی کسبه و دستگاه‌های اجرایی می‌تواند روند احیای این مجموعه را تسهیل کند.
بازارهای تاریخی به دلیل پیوند هم‌زمان با میراث معماری، فعالیت اقتصادی و مناسبات اجتماعی، از پیچیدگی‌های خاصی در زمینه مرمت و بازآفرینی برخوردارند. در چنین مجموعه‌هایی، حفظ ارزش‌های تاریخی باید در کنار استمرار فعالیت کسبه و تأمین نیازهای بهره‌برداران دنبال شود.
ازاین‌رو، ساماندهی بازار بیجار نیازمند هماهنگی میان متولیان میراث فرهنگی، مدیریت شهری، مالکان و کسبه است؛ هماهنگی‌ای که بتواند ضمن صیانت از اصالت تاریخی بناها، شرایط مناسب‌تری برای فعالیت اقتصادی و حضور گردشگران فراهم کند.
در این میان، تعیین اولویت‌های مرمتی، مشخص‌کردن سهم و مسئولیت دستگاه‌های مرتبط و اطلاع‌رسانی شفاف درباره روند اقدامات می‌تواند به افزایش مشارکت ذی‌نفعان و تسریع در اجرای برنامه‌های احیا کمک کند.
موزه امیرنظام گروسی و ضرورت پیوند آثار تاریخی با فضاهای فرهنگی
مشاور وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی همچنین با اشاره به ظرفیت موزه امیرنظام گروسی و دیگر بناهای تاریخی شهرستان، بر اهمیت احیای آثار و تبدیل آن‌ها به فضاهای فرهنگی و گردشگری تأکید کرد.
حسینی اظهار کرد: احیای بناهای تاریخی و تبدیل آن‌ها به فضاهای فرهنگی و گردشگری می‌تواند به تقویت هویت تاریخی بیجار و افزایش جاذبه‌های گردشگری شهرستان کمک کند.
این رویکرد، در صورت اجرای اصولی، می‌تواند به افزایش کارکرد اجتماعی بناهای تاریخی منجر شود؛ به‌گونه‌ای که آثار ارزشمند گذشته، علاوه بر حفظ هویت و اصالت خود، در زندگی فرهنگی امروز نیز نقش داشته باشند.
راه‌اندازی یا تقویت فضاهای فرهنگی در بناهای تاریخی، برگزاری نمایشگاه‌های مرتبط با تاریخ و هنر منطقه و معرفی روایت‌های بومی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند جذابیت بازدید از این مجموعه‌ها را افزایش دهد.
البته هرگونه تغییر کاربری باید متناسب با ارزش تاریخی و معماری بنا، ضوابط حفاظتی و ظرفیت‌های فنی آن انجام شود تا بهره‌برداری گردشگری به عاملی برای آسیب به میراث تاریخی تبدیل نشود.
زیرساخت اقامتی؛ حلقه مفقوده گردشگری مقصد‌محور
حسینی با تأکید بر ضرورت توسعه گردشگری مقصد‌محور، فراهم‌کردن زیرساخت‌های اقامتی را یکی از نیازهای اساسی برای بهره‌گیری اقتصادی از ظرفیت‌های شهرستان دانست.
وی در این باره گفت: زمانی که مسافران در یک شهرستان اقامت داشته باشند، حضور آن‌ها آثار اقتصادی گسترده‌تری برای بازار، صنایع‌دستی، تولیدات محلی، رستوران‌ها و دیگر کسب‌وکارها به همراه خواهد داشت.
این موضوع یکی از محورهای مهم توسعه گردشگری بیجار است؛ چراکه بازدید کوتاه‌مدت گردشگران، هرچند می‌تواند به معرفی آثار تاریخی کمک کند، اما اقامت طولانی‌تر فرصت بیشتری برای استفاده از خدمات محلی و رونق فعالیت‌های اقتصادی فراهم می‌آورد.
در چنین شرایطی، توسعه گردشگری باید با نگاهی زنجیره‌ای دنبال شود؛ از معرفی جاذبه‌ها و بهبود دسترسی به آثار تاریخی گرفته تا فراهم‌کردن امکانات اقامتی، خدمات پذیرایی، راهنمای گردشگری، عرضه صنایع‌دستی و ایجاد مسیرهای مشخص بازدید.
همچنین تدوین بسته‌های گردشگری که آثار تاریخی، بازار سنتی، موزه‌ها، فرش بیجار و دیگر ظرفیت‌های فرهنگی شهرستان را در کنار یکدیگر قرار دهد، می‌تواند به افزایش مدت اقامت گردشگران و توزیع منافع اقتصادی میان کسب‌وکارهای محلی کمک کند.
بدیهی است که تحقق چنین برنامه‌ای به همکاری میان دستگاه‌های دولتی، فعالان بخش خصوصی، هنرمندان و جامعه محلی نیاز دارد؛ همکاری‌ای که باید از سطح بیان ظرفیت‌ها فراتر رفته و در قالب طرح‌های مشخص و قابل ارزیابی دنبال شود.
سایت حیات‌وحش بیجار؛ پناهگاه قوچ و میش ارمنی در کنار قزل‌اوزن
از شمارش آثار تاریخی تا خلق فرصت‌های اقتصادی
بیجار از داشته‌هایی برخوردار است که بسیاری از مناطق برای ایجاد آن‌ها باید سال‌ها هزینه کنند؛ آثار تاریخی، حمام‌های قدیمی، بازار سنتی، موزه‌ها و هنری مانند فرش‌بافی که ریشه در فرهنگ و زندگی مردم دارد. با این حال، پرسش اصلی این است که این ظرفیت‌ها چگونه می‌توانند از فهرست دارایی‌های تاریخی خارج شوند و به بخشی فعال از اقتصاد و زندگی اجتماعی شهرستان تبدیل شوند؟
اظهارات مشاور وزیر میراث فرهنگی درباره عقب‌ماندگی گردشگری بیجار از ظرفیت‌های موجود، اهمیت بازنگری در شیوه بهره‌برداری از این میراث را برجسته می‌کند. وجود حدود 600 اثر تاریخی، به‌خودی‌خود به معنای شکل‌گیری یک مقصد گردشگری نیست؛ همان‌طور که ثبت یا شناسایی یک بنا نیز بدون حفاظت، مرمت، معرفی و فراهم‌کردن امکان بازدید، الزاماً به جذب گردشگر منجر نمی‌شود.
نخستین ضرورت، تبدیل ظرفیت‌های پراکنده به یک برنامه منسجم گردشگری است. بیجار برای معرفی مؤثر خود به‌عنوان مقصد گردشگری، نیازمند اولویت‌بندی آثار، تدوین مسیرهای بازدید، شناسایی بناهای قابل احیا و پیوند میان جاذبه‌های تاریخی و ظرفیت‌های فرهنگی و هنری است.
دومین مسئله، تبدیل وعده احیا به پروژه‌های اجرایی مشخص است. اعلام آمادگی صندوق توسعه و احیای بناهای تاریخی برای نقش‌آفرینی در مرمت آثار، زمانی ارزش عملیاتی پیدا می‌کند که بناهای اولویت‌دار، منابع مالی، وضعیت مالکیت، مدل بهره‌برداری و زمان‌بندی اجرا مشخص شوند. در غیر این صورت، ظرفیت‌های تاریخی ممکن است همچنان در حد فرصت‌های بالقوه باقی بمانند.
سومین محور، توجه به اقتصاد محلی و سهم مردم از گردشگری است. احیای بناها زمانی می‌تواند به توسعه پایدار کمک کند که منافع آن به بازار، هنرمندان، بافندگان فرش، تولیدکنندگان محلی، راهنمایان گردشگری و دیگر فعالان اقتصادی شهرستان نیز برسد. در این مسیر، حمایت از بیمه هنرمندان، تأمین مواد اولیه، ایجاد بازار فروش و تقویت زیرساخت‌های اقامتی باید در کنار حفاظت از آثار تاریخی دنبال شود.
چهارمین ضرورت، تعیین تکلیف بازار تاریخی بیجار است؛ مجموعه‌ای که احیای آن به دلیل مسائل فنی و مالکیتی، نیازمند هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، مالکان و کسبه است. تعیین نقشه راه مشترک برای مرمت و ساماندهی این بازار می‌تواند یکی از گام‌های ملموس در مسیر بازآفرینی هویت تاریخی شهر باشد.
در نهایت، بازدید مسئولان میراث فرهنگی از بناهای تاریخی بیجار زمانی می‌تواند به نقطه عطفی در توسعه گردشگری شهرستان تبدیل شود که نتیجه آن در قالب برنامه‌های زمان‌بندی‌شده، پروژه‌های مشخص مرمتی، جذب سرمایه‌گذار، حمایت عملی از هنرمندان و تقویت زیرساخت‌های گردشگری نمایان شود.
بیجار برای تبدیل‌شدن به مقصد گردشگری، بیش از آنکه به شمارش داشته‌های تاریخی خود نیاز داشته باشد، به برنامه‌ای روشن برای احیا، معرفی و بهره‌برداری مسئولانه از آن‌ها نیازمند است؛ برنامه‌ای که میراث گذشته را به فرصت امروز و پشتوانه اقتصادی نسل‌های آینده تبدیل کند.
در ادامه گزارش ویدئویی خبرنگار تسنیم را ببینید:
.