سایت حیات‌وحش بیجار؛ پناهگاه قوچ و میش ارمنی در کنار قزل‌اوزن+فیلم
طبیعت، با همه زیبایی و ظرفیت‌هایش، همواره در برابر تهدیدهایی همچون تخریب زیستگاه، بیماری‌های حیات‌وحش و کاهش جمعیت برخی گونه‌ها قرار دارد. در چنین شرایطی، ایجاد مراکز تکثیر و پرورش حیات‌وحش می‌تواند فرصتی برای حفاظت هدفمند، تقویت جمعیت گونه‌های ارزشمند، پایش وضعیت جانوران و افزایش آگاهی عمومی درباره ضرورت صیانت از محیط زیست فراهم کند؛ ظرفیتی که سایت حیات‌وحش بیجار طی سال‌های فعالیت خود در مسیر تحقق آن گام برداشته است.
این مجموعه در کنار منطقه حفاظت‌شده بیجار، یکی از ظرفیت‌های مهم محیط زیستی شهرستان به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که در صورت تقویت امکانات حفاظتی، توسعه برنامه‌های علمی و بهره‌گیری اصولی از قابلیت‌های آموزشی و گردشگری، می‌تواند نقش مؤثرتری در معرفی تنوع زیستی کردستان و جلب مشارکت مردم در حفاظت از طبیعت ایفا کند.
پناهگاهی برای دو گونه ارزشمند حیات‌وحش
حبیب‌الله رجب‌زاده، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان بیجار در تشریح ویژگی‌های این منطقه، اظهار کرد: منطقه حفاظت‌شده بیجار در فاصله حدود 15 کیلومتری شمال شهرستان قرار دارد و به دلیل برخورداری از تنوع قابل‌توجه گونه‌های گیاهی و جانوری، از اهمیت ویژه‌ای در مجموعه مناطق تحت مدیریت حفاظت محیط زیست استان کردستان برخوردار است.
وی با اشاره به جایگاه قوچ و میش ارمنی در تنوع زیستی منطقه افزود: این گونه از جمله گونه‌های ارزشمند حیات‌وحش است که حفاظت از آن اهمیت ویژه‌ای دارد و منطقه بیجار به دلیل برخورداری از زیستگاه‌های مناسب، ظرفیت مهمی برای صیانت از این سرمایه طبیعی محسوب می‌شود.
رئیس اداره حفاظت محیط زیست بیجار با اشاره به فعالیت سایت تکثیر و پرورش حیات‌وحش این شهرستان عنوان کرد: این مجموعه از سال 1386 با وسعتی حدود 44 هکتار فعالیت خود را آغاز کرده و دو گونه ارزشمند قوچ و میش ارمنی با نژاد خالص منطقه بیجار و آهوی زنجان در آن نگهداری می‌شوند.
به گفته وی، هدف از ایجاد این مجموعه، فراهم‌کردن شرایط مناسب برای تکثیر و نگهداری گونه‌های ارزشمند جانوری، کمک به حفاظت از تنوع زیستی، انجام تحقیقات محیط زیستی، توسعه آموزش و فرهنگ‌سازی و ایجاد زمینه مناسب برای بهره‌گیری اصولی از ظرفیت‌های طبیعت‌گردی است.
تکثیر قوچ و میش ارمنی؛ تلاشی برای حفظ سرمایه طبیعی کردستان
یکی از مهم‌ترین کارکردهای سایت تکثیر حیات‌وحش بیجار، فراهم‌کردن شرایط لازم برای افزایش جمعیت گونه‌های ارزشمند و کمک به استمرار نسل آن‌هاست؛ اقدامی که در کنار حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی، می‌تواند در مدیریت علمی جمعیت گونه‌های جانوری نقش داشته باشد.
رجب‌زاده با اشاره به دستاوردهای این مجموعه از زمان آغاز فعالیت گفت: در طول سال‌های فعالیت سایت، حدود 170 تا 180 رأس قوچ و میش ارمنی در این مجموعه تکثیر شده‌اند و بخشی از آن‌ها در منطقه حفاظت‌شده بیجار رهاسازی شده‌اند. همچنین تعداد محدودی از آهوها برای انتقال به دیگر سایت‌های تحت مدیریت ادارات حفاظت محیط زیست کشور اختصاص یافته‌اند.
این تجربه نشان می‌دهد که مراکز تکثیر حیات‌وحش، در صورت برخورداری از برنامه مدیریتی مناسب و مراقبت مستمر، می‌توانند در پشتیبانی از برنامه‌های حفاظتی مؤثر باشند؛ با این حال، تداوم چنین دستاوردهایی مستلزم پایش وضعیت جمعیت، بررسی شرایط زیستگاه و اطمینان از مناسب‌بودن شرایط برای رهاسازی جانوران در طبیعت است.
حفاظت از گونه‌های جانوری تنها به افزایش تعداد آن‌ها در یک محدوده محصور محدود نمی‌شود؛ هدف نهایی، حفظ جمعیت‌های پایدار در زیستگاه‌های طبیعی و فراهم‌کردن شرایطی است که جانوران بتوانند بدون وابستگی دائمی به انسان به حیات خود ادامه دهند. از این منظر، ارتباط میان سایت تکثیر، منطقه حفاظت‌شده و برنامه‌های پایش حیات‌وحش، اهمیتی تعیین‌کننده دارد.
بیماری‌های حیات‌وحش؛ تهدیدی که مراقبت مستمر می‌طلبد
در کنار تکثیر و نگهداری گونه‌های جانوری، پیشگیری و کنترل بیماری‌ها یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های متولیان این مجموعه است؛ زیرا شیوع بیماری در جمعیت‌های جانوری می‌تواند به تلفات، کاهش جمعیت و ایجاد اختلال در روند حفاظت از گونه‌های ارزشمند منجر شود.
رئیس اداره حفاظت محیط زیست بیجار با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای پیشگیری از بیماری‌های دامی و حیات‌وحش اظهار کرد: مراقبت از قوچ و میش ارمنی و دیگر گونه‌های موجود در سایت، به‌ویژه در برابر بیماری‌هایی مانند تب برفکی، همواره در دستور کار قرار دارد.
وی افزود: برای کاهش خطر انتقال بیماری، اقداماتی از جمله ضدعفونی و سم‌پاشی بخش‌هایی از محدوده سایت انجام می‌شود و تغذیه جانوران نیز با استفاده از اقلامی مانند جو و یونجه صورت می‌گیرد.
رجب‌زاده با اشاره به شرایط بیماری در منطقه طی سال جاری خاطرنشان کرد: شدت بیماری در منطقه افزایش یافته و جمعیت قوچ و میش ارمنی نیز با درگیری بیشتری مواجه بوده است؛ با این حال، اقداماتی برای کنترل شرایط و جلوگیری از ورود بیماری به سایت انجام شده است.
بروز بیماری در حیات‌وحش، ضرورت توجه به مراقبت‌های پیشگیرانه و هماهنگی میان دستگاه‌های مرتبط را دوچندان می‌کند. در این زمینه، ضدعفونی محیط، مدیریت ورود و خروج، تأمین خوراک سالم، پایش مستمر وضعیت جانوران و رعایت اصول بهداشتی از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش خطر شیوع بیماری مؤثر باشد.
همچنین، با توجه به امکان انتقال برخی بیماری‌ها میان دام اهلی و حیات‌وحش، هماهنگی میان اداره حفاظت محیط زیست و دستگاه‌های مسئول در حوزه دامپزشکی اهمیت دارد؛ هماهنگی‌ای که می‌تواند به شناسایی زودهنگام موارد مشکوک، کاهش تلفات و حفاظت مؤثرتر از گونه‌های ارزشمند منجر شود.
مناطق شکارممنوع؛ حلقه مکمل حفاظت از حیات‌وحش بیجار
اهمیت زیست‌محیطی شهرستان بیجار تنها به سایت تکثیر و منطقه حفاظت‌شده محدود نیست، بلکه وجود مناطق شکارممنوع نیز بخشی از ظرفیت حفاظتی این شهرستان را تشکیل می‌دهد.
رجب‌زاده در این باره گفت: در شهرستان بیجار دو منطقه شکارممنوع وجود دارد که در کنار منطقه حفاظت‌شده، تحت پایش و مراقبت نیروهای اجرایی اداره حفاظت محیط زیست قرار دارند.
وی با اشاره به یکی از این مناطق اظهار کرد: منطقه‌ای با وسعت حدود 9 هزار هکتار از حدود 10 سال پیش در چارچوب مصوبات شورای عالی حفاظت محیط زیست به‌عنوان منطقه شکارممنوع تعریف شده و دوره‌های حفاظتی آن تمدید شده است.
به گفته وی، منطقه شکارممنوع دیگری نیز با وسعت حدود 6 هزار هکتار در بخش جنوبی منطقه حفاظت‌شده قرار دارد که همراه با سایر محدوده‌های تحت مدیریت، به‌وسیله مأموران اجرایی اداره حفاظت محیط زیست پایش می‌شود.
وجود این مناطق در کنار سایت تکثیر حیات‌وحش، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های حفاظتی را در شهرستان ایجاد کرده است؛ ظرفیتی که اثربخشی آن به استمرار حضور محیط‌بانان، برخورد با تخلفات شکار و صید، حفاظت از منابع آب و پوشش گیاهی و مشارکت جوامع محلی وابسته است.
در واقع، حفاظت مؤثر از حیات‌وحش زمانی محقق می‌شود که اقدامات داخل مراکز تکثیر با شرایط مناسب در زیستگاه‌های طبیعی همراه باشد. اگر امنیت زیستگاه، منابع غذایی و آبی و امکان زادآوری طبیعی فراهم نباشد، حتی افزایش جمعیت در مراکز تکثیر نیز به‌تنهایی نمی‌تواند ضامن بقای بلندمدت گونه‌ها باشد.
تنوع زیستی بیجار؛ گنجینه‌ای فراتر از قوچ و میش ارمنی
بر اساس آمارهای اعلام‌شده از سوی اداره حفاظت محیط زیست شهرستان بیجار، این منطقه از تنوع قابل‌توجهی در گونه‌های جانوری و گیاهی برخوردار است؛ ظرفیتی که اهمیت حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی شهرستان را دوچندان می‌کند.
رئیس اداره حفاظت محیط زیست بیجار با اشاره به گونه‌های شناسایی‌شده در این منطقه گفت: در بررسی‌های انجام‌شده، گونه‌های متعددی از پستانداران، پرندگان، آبزیان و دوزیستان در شهرستان شناسایی شده‌اند و این تنوع، بیانگر اهمیت زیستگاه‌های منطقه در حفظ سرمایه طبیعی استان کردستان است.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، در شهرستان بیجار حدود 30 گونه پستاندار، 128 گونه پرنده و 18 گونه آبزی و دوزیست شناسایی شده‌اند. همچنین در معرفی ویژگی‌های منطقه حفاظت‌شده، به وجود حدود 142 گونه گیاهی اشاره شده است.
این گستردگی گونه‌ای نشان می‌دهد که حفاظت از طبیعت بیجار نباید تنها به یک یا دو گونه شاخص محدود بماند؛ چراکه حیات هر گونه جانوری با شرایط زیستگاهی، پوشش گیاهی، منابع آبی و تعادل اکولوژیک منطقه ارتباط دارد.
حفاظت از قوچ و میش ارمنی و آهو، در کنار صیانت از پرندگان، پستانداران کوچک، گونه‌های آبزی و پوشش گیاهی، نیازمند نگاهی جامع به محیط زیست است؛ نگاهی که حفاظت از منابع طبیعی را به‌عنوان مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته در نظر بگیرد.
گردشگری مسئولانه؛ فرصتی برای پیوند مردم با طبیعت
یکی دیگر از ظرفیت‌های سایت تکثیر حیات‌وحش بیجار، کارکرد آموزشی و آشنایی مستقیم مردم با گونه‌های جانوری است. بازدید از چنین مجموعه‌هایی می‌تواند فرصتی برای شناخت بهتر حیات‌وحش، آگاهی از تهدیدهای پیش‌روی گونه‌های ارزشمند و تقویت فرهنگ حفاظت از محیط زیست فراهم کند.
بازدیدکنندگان با مشاهده جانوران و آشنایی با شرایط نگهداری و حفاظت از آن‌ها، درک ملموس‌تری از ضرورت مراقبت از طبیعت پیدا می‌کنند؛ تجربه‌ای که به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان می‌تواند در شکل‌گیری نگرش مسئولانه نسبت به محیط زیست مؤثر باشد.
یکی از بازدیدکنندگان این مجموعه با اشاره به تجربه خود اظهار کرد: بازدید از سایت قوچ و میش ارمنی برای من تجربه‌ای خاص و لذت‌بخش بود و به دیگر کودکان و نوجوانان نیز توصیه می‌کنم از چنین مجموعه‌هایی بازدید کنند.
این تجربه‌ها، در صورت همراهی با آموزش‌های محیط زیستی، می‌توانند از یک بازدید ساده فراتر بروند و به فرصتی برای یادگیری درباره تنوع زیستی، اهمیت گونه‌های در معرض تهدید و نقش انسان در حفاظت از طبیعت تبدیل شوند.
البته توسعه گردشگری در مناطق حساس محیط زیستی باید با رعایت ضوابط حفاظتی همراه باشد. مدیریت تعداد بازدیدکنندگان، جلوگیری از ایجاد مزاحمت برای جانوران، حفظ آرامش زیستگاه و ارائه آموزش‌های لازم، از الزامات بهره‌برداری مسئولانه از این ظرفیت‌هاست.
حفاظت از طبیعت؛ مسئولیتی فراتر از محیط‌بانان
آنچه در سایت تکثیر حیات‌وحش بیجار جریان دارد، بخشی از تلاش برای حفظ گونه‌هایی است که ارزش آن‌ها تنها به زیبایی ظاهری یا جذابیت گردشگری محدود نمی‌شود؛ این گونه‌ها بخشی از تعادل طبیعی و میراث زیستی منطقه هستند و حفاظت از آن‌ها، مسئولیتی مشترک میان دستگاه‌های اجرایی، جوامع محلی، گردشگران و شهروندان به شمار می‌رود.
محیط‌بانان در خط مقدم این مسئولیت قرار دارند؛ نیروهایی که حفاظت از مناطق طبیعی، پایش گونه‌ها و مقابله با تخلفات را بر عهده دارند. با این حال، استمرار و تقویت اقدامات حفاظتی به امکانات مناسب، تجهیزات کافی، برنامه‌ریزی علمی، تأمین منابع موردنیاز و همکاری مردم نیز وابسته است.
سایت تکثیر حیات‌وحش بیجار با سابقه فعالیت از سال 1386 و نگهداری از قوچ و میش ارمنی و آهوی زنجان، ظرفیت ارزشمندی برای حفاظت از تنوع زیستی کردستان ایجاد کرده است؛ ظرفیتی که تداوم و ارتقای آن می‌تواند به تقویت برنامه‌های حفاظتی، توسعه آموزش محیط زیستی و معرفی مسئولانه جاذبه‌های طبیعی شهرستان کمک کند.
در نهایت، معیار موفقیت چنین مجموعه‌هایی تنها تعداد جانوران تکثیرشده نیست؛ بلکه میزان اثرگذاری آن‌ها در حفظ جمعیت‌های پایدار، بهبود شرایط زیستگاه، کاهش تلفات، کنترل بیماری‌ها و تقویت مشارکت عمومی در حفاظت از طبیعت نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
حفاظت از حیات‌وحش، حفاظت از آینده است؛ آینده‌ای که تداوم آن به تصمیم‌های امروز ما برای صیانت از طبیعت و انتقال این میراث ارزشمند به نسل‌های بعد وابسته خواهد بود.
.
انتهی پیام/