پیشنهاد اخیر مسکو برای مرمت بخش‌هایی از خطوط ریلی ارمنستان، ابعاد تازه‌ای از رقابت قدرت‌ها را بر سر آینده کریدورهای حمل‌ونقلی قفقاز جنوبی پدید آورده است. این موضوع تنها به توسعه زیرساخت‌های اقتصادی محدود نمی‌شود، بلکه نفوذ منطقه‌ای روسیه، طرح موسوم به «مسیر ترامپ»، دغدغه‌های امنیتی ایران و رویکرد ایروان در کاهش وابستگی به مسکو را تحت تأثیر قرار داده و سهم بازیگران مختلف از شریان‌های ارتباطی آینده این منطقه را به چالشی جدی تبدیل کرده است.
به گزارش بخش بین‌الملل وبانگاه بر اساس داده های خبری منتشر شده در خبرگزاری مهر, آلکسی اوورچوک، معاون نخست‌وزیر روسیه، اخیرا در حاشیه نشست باشگاه بین‌المللی گفت‌وگوی «والدای» اعلام کرد مسکو به ارمنستان پیشنهاد داده تا دو بخش از شبکه ریلی این کشور را بازسازی کند: مسیر یراسخ، در جنوب ایروان، تا شرور در شمال جمهوری خودمختار نخجوان و مسیر گیومری تا گذرگاه دوغوکاپی در مرز ترکیه. به گفته اوورچوک، بخش‌های موردنظر در چارچوب امتیاز بهره‌برداری شرکت راه‌آهن روسیه قرار دارند و مسکو آماده است برای احیای آنها مشارکت کند تا ارتباطات حمل‌ونقلی ارمنستان از هر دو مسیر توسعه یابد. وی همچنین از برگزاری دیدارهای مهم در آینده نزدیک برای پیشبرد این موضوع خبر داد؛ دیدارهایی که احتمالاً با سفر رئیس شرکت راه‌آهن روسیه به ایروان پایتخت ارمنستان مرتبط خواهد بود .
این ابتکار مسکو در شرایطی مطرح شده است که کابینه نیکول پاشینیان می‌کوشد مناسبات ترانزیتی خود با آنکارا و باکو را گسترش دهد. نخست‌وزیر ارمنستان پیش‌تر از برگزاری مناقصه‌هایی برای بهسازی مسیرهای منتهی به مرزهای ترکیه و جمهوری آذربایجان بدون اتکا به مساعدت روسیه خبر داده بود، هرچند رایزنی‌ها با طرف روسی همچنان به قوت خود باقی است.
قرارداد واگذاری امتیاز بهره‌برداری راه‌آهن ارمنستان به مسکو برای بازه زمانی ۲۰۰۸ تا ۲۰۳۸ از نقاط اصلی اختلاف است. از منظر دولت ایروان، این توافق‌نامه می‌تواند مانع ورود سرمایه‌گذاران بین‌المللی شود و مسیر اتصال ارمنستان به شبکه‌های ترانزیتی جدید میان شرق و غرب را مسدود کند.
نخست‌وزیر ارمنستان هفتم اکتبر، در آستانه مذاکرات احتمالی درباره آینده این قرارداد، اعلام کرد که مبانی حقوقی لازم برای لغو آن وجود دارد. بااین‌حال، وی انتقال امتیاز بهره‌برداری به کشور ثالثی را که هم برای مسکو و هم برای ایروان قابل‌قبول باشد، گزینه مطلوب‌تری دانست. پیش‌تر نام قزاقستان و برخی کشورهای عربی نیز به‌صورت غیررسمی در این زمینه مطرح شده بود. اما تاکنون تصمیمی رسمی درباره فسخ قرارداد مذکور اعلام نشده است .
در لایه زیرین این تنش‌ها، رقابتی ژئوپلیتیکی برای کنترل مسیرهای ترانزیتی آینده جریان دارد. پاشینیان درصدد است با پیوند دادن ارتباطات ارمنستان با کشورهای همسایه، منابع مالی ناشی از ترانزیت و سرمایه‌گذاری خارجی را افزایش دهد؛ اما روسیه با استناد به قرارداد موجود و هزینه‌کردهای خود، بر حفظ منافعش تأکید دارد.
بر اساس اظهارات اولگ بلوزروف، مدیرعامل شرکت راه‌آهن روسیه، سرمایه‌گذاری این شرکت و شرکت تابعه آن، راه‌آهن جنوب قفقاز، در فاصله سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۵ در ارمنستان به حدود ۳۹۶ میلیون دلار رسیده است. از این رو، مسکو در صورت فسخ یا بازنگری قرارداد، انتظار دارد تکلیف سرمایه‌گذاری‌های خود را مشخص کرده و امکان بازگشت منابع صرف‌شده مورد توجه قرار گیرد. در نتیجه، هرگونه تغییر در ساختار مدیریت شبکه ریلی ارمنستان، علاوه بر ملاحظات سیاسی، با مسائل حقوقی و مالی قابل‌توجهی همراه خواهد بود .
در همین حال، طرح «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» یا همان تریپ، ابعاد تازه‌ای به رقابت‌های قفقاز بخشیده است. با وجود تلاش‌های ارمنستان برای بهره‌گیری از این پروژه جهت گشایش مرزها و احیای راه‌آهن، حضور احتمالی عوامل خارجی در مدیریت آن، زنگ خطری را برای امنیت همسایگان، به ویژه ایران به صدا درآورده است.
پاشینیان اخیراً اعلام کرده است که دولت ارمنستان به‌طور روزانه برای پیشبرد تریپ تلاش می‌کند و انتظار دارد اجرای آن به گشایش مرز ارمنستان و ترکیه و احیای ارتباطات ریلی این کشور با ترکیه و جمهوری آذربایجان منجر شود. ایروان همچنین در چارچوب ابتکار «چهارراه صلح» امیدوار است از موقعیت جغرافیایی خود برای افزایش ظرفیت ترانزیتی بهره ببرد؛ به‌ویژه در صورت شکل‌گیری پیوند میان مسیر شمال ـ جنوب، از روسیه به کشورهای خلیج فارس و جنوب آسیا، و مسیر غرب ـ شرق، میان چین، آسیای مرکزی و اروپا .
با این وجود، تحقق چنین چشم‌اندازی با موانع جدی روبه‌روست. برخی رسانه‌های روسی احتمال داده‌اند که پیش‌بینی‌های دولت ایروان بر فرض تسلط نفوذ ایالات متحده بر ایران استوار باشد؛ فرضیه‌ای که با توجه به ایستادگی تهران در برابر فشارهای واشنگتن و شرایط بحرانی غرب آسیا، غیرقابل‌دسترس ارزیابی می‌شود.
پیرامون تحولات منطقه‌ای، گزارش‌هایی درباره احتمال ازسرگیری عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران در اوایل نوامبر و پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا منتشر شده است. نشریه آتلانتیک به درخواست ترامپ از پنتاگون برای بررسی گزینه‌های نظامی علیه اهداف ایرانی اشاره کرده بود، در حالی که روزنامه نیویورک تایمز از بی‌میلی ترامپ به این اقدامات و رد طرح‌های تهاجمی خبر داد. همچنین دونالد ترامپ هشتم اکتبر در شبکه اجتماعی تروث سوشال تأکید کرد که ایالات متحده پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای دست به حمله نظامی به ایران نخواهد زد.
فارغ از صحت این گزارش‌ها، استمرار تنش میان تهران و واشنگتن بر معادلات ترانزیتی منطقه سایه افکنده است. از نگاه جمهوری اسلامی ایران، تأسیس هرگونه زیرساخت نظامی، امنیتی یا اطلاعاتی از سوی آمریکا در جوار مرزهای شمال‌غربی کشور، حتی در قالب پروژه‌های اقتصادی، تهدیدی امنیتی به شمار می‌رود و به همین دلیل، تهران نمی‌تواند تحولات مربوط به «مسیر تریپ» را صرفاً مسئله‌ای تجاری بداند.
آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان، در جریان سفر اخیر خود به ایران تلاش کرد نگرانی‌های همسایگان درباره این طرح را کاهش دهد؛ اما ابهام‌های موجود درباره سازوکار اجرایی و ترتیبات امنیتی آن همچنان پابرجاست. در مقابل، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در دیدار با پاشینیان در ترکمنستان بر ضرورت گسترش همکاری‌های دوجانبه، تقویت اعتماد متقابل و توسعه روابط دو کشور در تمامی حوزه‌ها تأکید کرد. این مواضع نشان می‌دهد که تهران و ایروان، در کنار اختلاف‌نظرها و نگرانی‌های احتمالی، همچنان برای حفظ و توسعه مناسبات دوجانبه اهمیت قائل‌اند .
علاوه بر چالش‌های سیاسی و امنیتی، ابهامات ساختاری و موازنه‌های ترانزیتی نیز بر آینده طرح تریپ سایه انداخته است. اجرای این پروژه می‌تواند انحصار مسیر ترانزیتی آذربایجان به نخجوان از طریق ایران را کاهش داده و توازن ارتباطی منطقه را دگرگون سازد.
در عرصه اقتصادی، گمانه‌زنی‌هایی درباره تقاطع منافع تجاری روسیه با کریدور ترامپ مطرح شده است؛ از جمله احتمال رایزنی‌های مسکو و واشنگتن و نقش‌آفرینی چهره‌هایی چون کنستانتین سوکولوف، رئیس صندوق سرمایه‌گذاری Trans-Caspian Enterprise Fund، و وابستگی شرکت‌های مرتبط با او به ساختارهای اقتصادی روسیه.
در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز شرکت Dynamic Frontier Holdings ، وابسته به سوکولوف، خرید ۱۰۰ درصد سهام شرکتی را نهایی کرد که مدیریت معدن مس و مولیبدن تِغوت در ارمنستان را بر عهده دارد. بانک VTB روسیه پیش‌تر از وام‌دهندگان اصلی این معدن بود و در تأمین مالی برخی پروژه‌های مرتبط با مجموعه‌های تجاری دریپاسکا نیز نقش داشته است .
هم‌زمان، برخی تحلیل‌ها از احتمال معامله بزرگ مسکو و واشنگتن در پرونده اوکراین سخن می‌گویند که می‌تواند بر آینده این مسیرها تأثیر بگذارد؛ هرچند تا زمان انتشار اخبار موثق، نمی‌توان ارتباط قطعی میان آنها برقرار کرد.
در مجموع، چشم‌انداز راه‌آهن ارمنستان و کریدورهای قفقاز جنوبی در تقاطع منازعات حقوقی میان ایروان و مسکو، رقابت قدرت‌های فرامنطقه‌ای و دغدغه‌های امنیتی ایران قرار دارد و آینده آن به حل‌وفصل این متغیرهای پیچیده گره خورده است.
نظرات
نظر شما ثبت شد؛ پس از بررسی، در صورت تأیید نمایش داده می‌شود.
هنوز نظری منتشر نشده است.