به گزارش بخش بین‌الملل وبانگاه بر اساس داده‌های خبری منتشر شده در خبرگزاری مهر، روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان اخیراً به دلیل اختلاف‌نظر بر سر محدودیت‌های حجاب در مدارس و تنش‌های سیاسی، با چالش‌هایی روبرو شده است. این اختلافات، که در کنار نزدیکی باکو به تل‌آویو و رقابت منطقه‌ای اسرائیل و ترکیه شکل گرفته، ابعادی فراتر از یک مناقشه دیپلماتیک یافته است.
شعار «دو دولت، یک ملت» این روزها با آزمونی جدی مواجه شده است. روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان که همواره بر پیوندهای تاریخی، قومی و زبانی تأکید داشت، اخیراً با تنش‌های سیاسی و دیپلماتیک روبرو شده است. این تنش‌ها با موضوع مقررات پوشش دانش‌آموزان در مدارس جمهوری آذربایجان آغاز شد، اما ریشه‌ها و ابعاد آن فراتر از یک اختلاف آموزشی است.
ماجرا از اجرای مقررات جدید پوشش مدارس در جمهوری آذربایجان آغاز شد که طی آن دانش‌آموزان ملزم به رعایت لباس فرم رسمی شدند؛ امری که منجر به محدودیت استفاده از روسری و جلوگیری از حضور برخی دانش‌آموزان محجبه در مدارس گردید. این تصمیم با واکنش چهره‌های سیاسی و مذهبی ترکیه از جمله اوکتای سارال، مشاور رئیس‌جمهور ترکیه، مواجه شد. در پی بالا گرفتن اختلافات، سارال از سمت خود برکنار شد که گزارش‌ها حاکی از دستور اردوغان برای مدیریت تنش با باکو بود. مقام‌های جمهوری آذربایجان نیز انتقادهای ترکیه را دخالت در امور داخلی دانستند و باکو برای هفت شهروند ترکیه حکم بازداشت غیابی صادر و نام ۳۱ شهروند دیگر را در فهرست افراد نامطلوب قرار داد و ورود آنان را ممنوع کرد.
تنش‌ها در سیزدهمین اجلاس سران سازمان دولت‌های ترک که روزهای ۲۹ و ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ در آنکارا برگزار شد، نمود آشکار تری یافت. الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، علی‌رغم دعوت شخصی رجب طیب اردوغان، از حضور در این اجلاس خودداری کرد و جیحون بایراموف، وزیر امور خارجه این کشور، به نمایندگی از باکو در نشست شرکت کرد. رسانه‌های رسمی جمهوری آذربایجان غیبت علی‌اف را به برنامه‌های قبلی او نسبت دادند، اما برخی گزارش‌ها این تصمیم را واکنشی متقابل به غیبت اردوغان در اجلاس باکو در ۱۵ اکتبر ارزیابی کردند. در آن نشست، هاکان فیدان به نمایندگی از رئیس‌جمهور ترکیه حضور یافته بود. اردوغان در سخنرانی خود بر ضرورت حفظ وحدت جهان ترک تأکید کرد، اما غیبت رئیس‌جمهور آذربایجان به نمادی از سردی روابط دو متحد دیرینه تبدیل شد.
یکی از نکات مهم در مناقشه اخیر، همکاری‌های آموزشی جمهوری آذربایجان با اسرائیل است. امین امرالله‌یف، وزیر علوم و آموزش جمهوری آذربایجان، از تجربه و الگوی آموزشی اسرائیل به عنوان یکی از منابع مورد استفاده برای اصلاح نظام آموزشی کشورش یاد کرده است. همکاری با شبکه آموزشی اسرائیل نیز از سال‌ها پیش در جریان بوده و شامل پیاده‌سازی روش‌های آموزشی، توسعه برنامه‌های علمی و فناوری، و اعزام معلمان و مدیران مدارس آذربایجانی به تل‌آویو برای شرکت در دوره‌های آموزشی است. این همکاری‌ها از سال ۲۰۱۹ گسترش یافته و صدها معلم و مدیر آموزشی جمهوری آذربایجان در دوره‌های مرتبط با نظام آموزشی اسرائیل شرکت کرده‌اند. طرح این همکاری‌ها در کنار محدودیت‌های اعمال‌شده برای دانش‌آموزان محجبه، به یکی از محورهای انتقاد در ترکیه تبدیل شده است.
برای درک ابعاد راهبردی این تحولات، باید به رقابت گسترده‌تر اسرائیل و ترکیه در محیط پیرامونی آنکارا توجه کرد. اسرائیل طی سال‌های اخیر روابط امنیتی و نظامی خود با یونان و قبرس یونانی‌نشین را توسعه داده است. در دسامبر ۲۰۲۵، سه طرف برنامه اقدام مشترک نظامی برای سال ۲۰۲۶ را امضا کردند. این همکاری‌ها از منظر آنکارا اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا توسعه هماهنگی نظامی میان اسرائیل، یونان و قبرس می‌تواند بر موازنه امنیتی در شرق مدیترانه و منافع راهبردی ترکیه تأثیر بگذارد. در کنار این روند، توسعه روابط اسرائیل با جمهوری آذربایجان نیز اهمیت مضاعفی دارد. باکو به دلیل موقعیت جغرافیایی و پیوندهای تاریخی و قومی با ترکیه، یکی از مهم‌ترین شرکای آنکارا در قفقاز محسوب می‌شود. روابط جمهوری آذربایجان و اسرائیل فراتر از حوزه انرژی و خرید تسلیحات، شامل همکاری‌های اطلاعاتی، فناوری، آموزشی و امنیتی است. بر اساس گزارش مؤسسه خاورمیانه، اسرائیل در فاصله سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ حدود ۶۹ درصد از واردات تسلیحاتی جمهوری آذربایجان را تأمین کرده است. روزنامه هاآرتص در ژوئیه ۲۰۱۷ گزارش داد که خانواده الهام علی‌اف حدود ۶۰۰ میلیون دلار از دارایی‌های شخصی خود را در بازار سهام اسرائیل سرمایه‌گذاری کرده بودند و همچنین همسر و پسر رئیس‌جمهور آذربایجان یک ویلای لوکس در حیفا به ارزش حدود شش میلیون دلار خریداری کرده بودند. گسترش روابط تل‌آویو با باکو را می‌توان در چارچوب تلاش اسرائیل برای تقویت حضور و همکاری با بازیگران مهم پیرامون ترکیه بررسی کرد.
این تحولات برای راهبرد منطقه‌ای اردوغان نیز اهمیت دارد. ترکیه با تقویت سازمان دولت‌های ترک، تلاش کرده است جایگاه خود را به‌عنوان قدرت محوری این مجموعه تثبیت کند. جمهوری آذربایجان، به دلیل پیوندهای راهبردی با آنکارا و موقعیت خود در قفقاز جنوبی، یکی از مهم‌ترین پایه‌های این راهبرد است. نزدیکی فزاینده باکو به تل‌آویو و گسترش همکاری‌های مستقل آن در حوزه‌های دفاعی و امنیتی می‌تواند بر میزان نفوذ ترکیه در این کشور و تحقق اهداف آنکارا در جهان ترک اثر بگذارد. در واقع، اسرائیل با توسعه روابط خود با جمهوری آذربایجان، در موقعیتی قرار گرفته است که می‌تواند بر یکی از مهم‌ترین محورهای نفوذ منطقه‌ای ترکیه تأثیرگذار باشد.
نمونه دیگری از شکاف میان ترکیه و جمهوری آذربایجان در هفتمین اجلاس کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادساز در آسیا (CICA) در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ در باکو مشاهده شد. در جریان سخنرانی اسحاق هرتزوگ، رئیس رژیم صهیونیستی، هیئت‌های چندین کشور از جمله ترکیه، ایران، پاکستان، کویت و نمایندگان فلسطین سالن را ترک کردند. این اتفاق نشان داد که اشتراکات قومی، زبانی و فرهنگی میان کشورهای ترک‌زبان لزوماً به معنای همسویی سیاسی و ایدئولوژیک آنها نیست. در موضوع اسرائیل، رویکرد جمهوری آذربایجان با مواضع ترکیه تفاوت‌های آشکاری دارد؛ آنکارا سیاست‌های اسرائیل در غزه را به‌شدت محکوم می‌کند، در حالی که باکو روابط نزدیک خود با تل‌آویو را حفظ کرده است. این تفاوت رویکرد نشان می‌دهد که پروژه همگرایی جهان ترک با محدودیت‌های جدی روبه‌روست.
تحولات اخیر میان ترکیه و جمهوری آذربایجان صرفاً اختلافی بر سر مقررات پوشش مدارس یا یک سوءتفاهم دیپلماتیک نیست. این بحران در شرایطی شکل گرفته که اسرائیل هم‌زمان در حال توسعه همکاری‌های خود با یونان و قبرس در شرق مدیترانه و تعمیق روابط راهبردی با جمهوری آذربایجان در قفقاز است. تل‌آویو از اهمیت جایگاه جمهوری آذربایجان در راهبرد منطقه‌ای ترکیه آگاه است و توسعه مناسبات با باکو می‌تواند بر روابط آنکارا با این کشور و تلاش‌های اردوغان برای افزایش نفوذ در جهان ترک تأثیر بگذارد. آنچه در اجلاس باکو و غیبت علی‌اف در نشست آنکارا مشاهده شد، نشان‌دهنده محدودیت‌های همگرایی سیاسی میان کشورهای ترک‌زبان است. منافع اقتصادی، امنیتی و راهبردی جمهوری آذربایجان در بسیاری از موضوعات با اولویت‌های ترکیه یکسان نیست. روابط نزدیک باکو و تل‌آویو و تفاوت دیدگاه دو کشور درباره مسائل منطقه‌ای، هدف ترکیه برای تقویت نفوذ خود در جهان ترک را با چالش مواجه کرده است. این وضعیت می‌تواند نشانه‌ای از فاصله گرفتن واقعیت‌های ژئوپلیتیکی منطقه از شعار تاریخی «دو کشور، یک ملت» باشد.
نظرات
نظر شما ثبت شد؛ پس از بررسی، در صورت تأیید نمایش داده می‌شود.
هنوز نظری منتشر نشده است.