به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از ساری، امروز مرزهای واقعی، دیگر تنها خطوط روی نقشه نیستند؛ بلکه مرزهای فکری و ادراکی ما هستند. استعمار نوین به دنبال آن است که بدون شلیک یک گلوله، اراده و خودباوری ملت‌ها را از درون متلاشی کند. برای مقابله با این تهدید، باید ابتدا تفاوت میان استعمار سرزمینی و استعمار شناختی را درک کنیم.
1. استعمار کلاسیک؛ تصرف سرزمین و منابع
استعمار در شکل کلاسیک خود، بیش از هر چیز با تصرف سرزمین، غارت منابع طبیعی و انسانی و تسلط مستقیم بر ساختارهای سیاسی و اقتصادی کشورها شناخته می‌شد. قدرت‌های استعمارگر با لشکرکشی نظامی، اشغال سرزمین‌ها، منابع ملت‌های دیگر را در خدمت منافع خود قرار می‌دادند.
تاریخ استعمار در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین، نمونه‌های فراوانی از این شیوه سلطه را در خود جای داده است. استعمار بریتانیا در هند و حضور قدرت‌های اروپایی در بخش‌های مختلف آفریقا، نشان می‌دهد که چگونه قدرت نظامی و اقتصادی می‌توانست استقلال ملت‌ها را از میان ببرد و سرنوشت سیاسی و اقتصادی آنان را در اختیار قدرت‌های خارجی قرار دهد.
در این الگو، سلطه آشکار بود؛ مرزها تغییر می‌کردند، ارتش‌های خارجی وارد سرزمین‌ها می‌شدند و منابع کشورها به‌صورت مستقیم مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفتند.
2. استعمار نوین؛ از تسخیر سرزمین تا وابستگی ساختاری
با تغییر شرایط جهانی و دشوارتر شدن اشغال مستقیم سرزمین‌ها، استعمار نیز شکل‌های تازه‌ای به خود گرفت. در دوران جدید، سلطه لزوماً به حضور نظامی و تصرف جغرافیایی نیاز ندارد. قدرت‌های بزرگ می‌توانند از طریق ابزارهای اقتصادی، سیاسی، مالی و فناورانه، ساختارهای یک کشور را به خود وابسته کنند.
در این شکل از استعمار، وابستگی اقتصادی، تحریم، کنترل بازارها، محدودسازی دسترسی به فناوری، نفوذ در ساختارهای تصمیم‌گیری و استقرار حکومت های وابسته ، جایگزین بسیاری از شیوه‌های مستقیم استعمار کلاسیک شدند .
ممکن است کشوری از نظر جغرافیایی مستقل باشد و پرچم و دولت ملی خود را داشته باشد، اما در حوزه‌های مهم اقتصادی، فناوری و تصمیم‌گیری سیاسی، تحت فشار یا وابستگی به قدرت‌های خارجی قرار گیرد.
به بیان ساده، در استعمار کلاسیک سرزمین تسخیر می‌شد؛ در استعمار نوین، اقتصاد و ساختارهای سیاسی به وابستگی کشیده می‌شدند.
3. استعمار مدرن رسانه‌ای و جنگ شناختی؛ نبرد بر سر واقعیت و اراده
در جهان امروز، با گسترش رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های ارتباطی، عرصه تازه‌ای برای اعمال قدرت شکل گرفته است؛ عرصه‌ای که در آن، علاوه بر سرزمین و اقتصاد، ذهن، ادراک، باورها و اراده ملت‌ها نیز اهمیت پیدا می‌کند.
در استعمار ذهنی، دیگر نیازی به تسخیر سرزمین و تصرف مستقیم اقتصاد یک ملت نیست؛ کافی است ذهن و ادراک آن جامعه تسخیر شود تا به‌تدریج انگیزه، باور و اراده مقاومت در برابر سلطه و استعمار در آن تضعیف شود. در چنین شرایطی، جامعه ممکن است بدون آنکه سرزمینش اشغال شده باشد، از درون تسلیم شود.
در این مسیر، رسانه، آموزش، صنعت سرگرمی و فضای مجازی به ابزارهای مهم اعمال قدرت تبدیل می‌شوند؛ ابزارهایی که می‌توانند بر باورها، ارزش‌ها، سبک زندگی و حتی تعریف یک جامعه از پیشرفت، عقب‌ماندگی، موفقیت و شکست تأثیر بگذارند.
نتیجه چنین فرایندی می‌تواند تضعیف اراده جمعی، فرسایش اعتماد عمومی و شکل‌گیری وابستگی ذهنی باشد؛ وضعیتی که در آن جامعه به‌جای تکیه بر توانایی‌های خود برای شناخت مسائل و تصمیم‌گیری، به چارچوب‌های فکری بیرونی وابسته می‌شود.
در چنین شرایطی، حتی ممکن است جامعه به‌تدریج مسائل خود را نه بر اساس واقعیت‌های موجود، بلکه از دریچه روایت‌هایی ببیند که دیگران برایش ساخته‌اند.
در این میان باید میان جنگ رسانه‌ای و جنگ شناختی تمایز قائل شد. جنگ رسانه‌ای عمدتاً بر مدیریت جریان اطلاعات، برجسته‌سازی یا پنهان‌سازی اخبار، شکل‌دهی به افکار عمومی و تأثیرگذاری بر برداشت مخاطبان متمرکز است. اما جنگ شناختی دامنه گسترده‌تری دارد و می‌کوشد بر شیوه اندیشیدن، قضاوت کردن، تصمیم‌گیری و رفتار افراد و جوامع تأثیر بگذارد.
در جنگ شناختی، هدف صرفاً انتقال یک خبر یا القای یک برداشت خاص نیست؛ بلکه تغییر چارچوب ذهنی مخاطب و اثرگذاری بر نظام باورها و محاسبات اوست. در این مسیر، ابزارهایی مانند انتشار اخبار جعلی، تحریف واقعیت، بزرگ‌نمایی بحران‌ها، ایجاد ترس و ناامیدی، تضعیف اعتماد عمومی، دوقطبی‌سازی اجتماعی و تخریب سرمایه اجتماعی می‌توانند به کار گرفته شوند.
گاهی هدف این است که یک جامعه نسبت به آینده خود بدبین شود، توانایی‌هایش را نادیده بگیرد، دستاوردهایش را بی‌اهمیت بداند و در مقابل، راه‌حل‌های بیرونی را تنها مسیر ممکن برای نجات تصور کند. در چنین وضعیتی، وابستگی ذهنی می‌تواند حتی از وابستگی اقتصادی نیز خطرناک‌تر باشد؛ زیرا جامعه ممکن است به‌تدریج توانایی تشخیص منافع و مصالح خود را از دست بدهد، البته نباید هر خبر انتقادی، گزارش منفی یا نقد عملکرد مسئولان را جنگ شناختی تلقی کرد.
نقد، پرسشگری و اطلاع‌رسانی مستقل، از الزامات سلامت رسانه‌ای و حکمرانی پاسخ‌گو هستند. تشخیص عملیات رسانه‌ای و شناختی نیازمند بررسی دقیق اهداف، منافع، منابع مالی، ساختار مالکیت، جهت‌گیری محتوایی و الگوی عملکرد رسانه‌هاست. مرز میان نقد مسئولانه و عملیات هدفمند برای دست‌کاری ادراک عمومی را باید با معیارهای حرفه‌ای قابل بررسی شناخت.
4. توسعه و پیشرفت ایران؛ واقعیت‌هایی که نباید در روایت‌های رسانه ها نادیده گرفته شوند
وقتی از ایران سخن می‌گوییم، باید آن را بر اساس مجموعه‌ای از واقعیت‌ها و شاخص‌ها بررسی کنیم؛ نه با نگاهی صرفاً ستایشگرانه و نه با رویکردی که همه واقعیت‌ها را به ناکامی و عقب‌ماندگی تقلیل می‌دهد.
برای مثال ایران پیش از انقلاب اسلامی با محدودیت‌های جدی در حوزه آموزش عمومی، بهداشت، زیرساخت‌ها و توسعه علمی روبه‌رو بود. برای نمونه، نرخ باسوادی بزرگسالان در دهه 50 حدود 36 درصد گزارش شده است؛ در حالی که این شاخص در دهه‌های بعد به حدود 90 درصد نزدیک شده است. دسترسی گسترده‌تر به آموزش عمومی و عالی، افزایش شمار دانشگاه‌ها و گسترش حضور زنان در آموزش عالی، از تغییرات مهم این دوره به شمار می‌روند.
در حوزه سلامت نیز شاخص‌هایی مانند امید به زندگی و مرگ‌ومیر کودکان بهبود قابل توجهی داشته‌اند. امید به زندگی که درحدود 56 سال بود، در سال‌های اخیر به حدود 78 سال رسیده است.
در عرصه علم و فناوری نیز ایران در حوزه‌هایی مانند نانو فناوری، زیست‌فناوری، هوافضا، صنایع دفاعی و برخی فناوری‌های پیشرفته، ظرفیت‌ها و دستاوردهایی به دست آورده است. جایگاه ایران در تولید مقالات علمی حوزه نانو و توسعه برخی فناوری‌های بومی، نشان‌دهنده شکل‌گیری ظرفیت علمی و تخصصی در کشور است.
در حوزه زیرساخت نیز توسعه شبکه برق‌رسانی، گسترش راه‌ها و راه‌آهن، افزایش ظرفیت تولید انرژی و توسعه خدمات عمومی در بخش‌های مختلف کشور، از جمله تغییراتی است که نمی‌توان در ارزیابی مسیر توسعه ایران نادیده گرفت. در کشاورزی نیز ایران با وجود محدودیت‌های اقلیمی و آبی، در تولید برخی محصولات راهبردی با خودکفایی جایگاه مهمی در جهان دارد، البته بیان این دستاوردها به معنای نادیده گرفتن مشکلات نیست و ایران با چالش‌های جدی در حوزه اقتصاد، تورم، اشتغال، روبه‌روست .
اما مسئله اصلی این است که چرا در روایت‌های رسانه هایی همچون بی بی سی ، اینترنشنال ، صدای آمریکا و حدود 300 رسانه معاند فارسی زبان در جهان ، تصویر ایران چنان بازنمایی می‌شود که گویی هیچ پیشرفتی یا دستاوردی در آن وجود نداشته است؟ چرا گاهی مشکلات واقعی کشور به‌گونه‌ای برجسته می‌شوند که تمام واقعیت ایران را در خود خلاصه می‌کنند و در مقابل، ظرفیت‌های انسانی، علمی، فرهنگی و زیرساختی آن به حاشیه می‌روند؟
شناخت واقعیت ایران مستلزم دیدن هم‌زمان نقاط قوت و ضعف است. همان‌گونه که پنهان کردن مشکلات به اعتماد عمومی آسیب می‌زند، نادیده گرفتن دستاوردها و توانایی‌های ملی نیز می‌تواند به تضعیف خودباوری و اراده جمعی منجر شود.
5. از تضعیف خودباوری تا وابستگی شناختی
یکی از پیامدهای مهم استعمار شناختی، تضعیف خودباوری ملی به ویژه در بین خواص و نخبگان سیاسی، اقتصادی ، فرهنگی و...جامعه است. جامعه‌ای که پیوسته با تصویری تحقیرآمیز از خود مواجه شود، ممکن است به‌تدریج توانایی‌هایش را باور نکند و در برابر مشکلات، به‌جای جست‌وجوی راه‌حل‌های درونی، چشم به بیرون بدوزد.
در چنین شرایطی، پیشرفت دیگران به‌عنوان نشانه برتری ذاتی آنان و مشکلات داخلی به‌عنوان نشانه ناتوانی ذاتی جامعه خودی تفسیر می‌شود. این نگاه، به‌جای تحلیل تاریخی، اقتصادی و سیاسی مسائل، نوعی احساس ناتوانی و حقارت جمعی ایجاد می‌کند.
توسعه، حاصل شناخت دقیق واقعیت‌ها، اراده اصلاح و تلاش مستمر است؛ نه خودتحقیری و نه خودستایی. جامعه‌ای که نتواند میان نقد سازنده و تخریب هویت ملی تفاوت قائل شود، ممکن است در دام روایت‌هایی گرفتار شود که به‌جای تقویت قدرت حل مسئله، احساس ناتوانی و وابستگی را در آن گسترش می‌دهند.
6. دفاع شناختی؛ استقلال در اندیشیدن
اگر جنگ شناختی، ذهن و ادراک جامعه را هدف قرار می‌دهد، مقابله با آن نیز نمی‌تواند صرفاً یا پاسخ‌های تبلیغاتی محدود شود. راهکار اساسی، شکل‌گیری دفاع شناختی مبتنی بر آگاهی است؛ دفاعی که ابعاد فردی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دارد.
در سطح فردی، ارتقای سواد رسانه‌ای، توانایی تشخیص خبر معتبر از جعلی، شناخت تکنیک‌های اقناع و دست‌کاری افکار عمومی و پرهیز از بازنشر شتاب‌زده اطلاعات اهمیت دارد. در سطح اجتماعی، تقویت گفت‌وگوی عمومی، افزایش اعتماد میان مردم و نهادها، احترام به تنوع دیدگاه‌ها و جلوگیری از گسترش دوقطبی‌های مخرب ضروری است.
در سطح سیاسی، شفافیت، پاسخ‌گویی، مبارزه با فساد و پذیرش نقد، از مهم‌ترین راه‌های تقویت اعتماد عمومی هستند. نمی‌توان از جامعه انتظار داشت در برابر روایت‌های تحریف‌شده مقاومت کند، اما هم‌زمان از پاسخ‌گویی درباره مشکلات واقعی خودداری کرد. اعتماد عمومی با دستور و تبلیغات ایجاد نمی‌شود؛ محصول عملکرد درست، صداقت و مسئولیت‌پذیری است.
در سطح فرهنگی نیز باید به تقویت هویت ملی، تولید دانش، حمایت از خلاقیت و ارتقای ظرفیت‌های علمی و رسانه‌ای توجه کرد. جامعه‌ای که روایت معتبر و مبتنی بر واقعیت از خود نداشته باشد، ناگزیر در معرض روایت‌های دیگران قرار می‌گیرد. بنابراین، دفاع شناختی به معنای بستن چشم‌ها بر واقعیت یا نپذیرفتن نقد نیست؛ بلکه به معنای برخورداری از قدرت تشخیص، تحلیل و قضاوت مستقل است. جامعه آگاه نه هر روایت بیرونی را می‌پذیرد و نه هر نقد درونی را تهدید تلقی می‌کند. معیار او واقعیت، استدلال و منافع ملی است.
استقلال از مرزهای جغرافیایی تا مرزهای ذهنی
استعمار در طول تاریخ تغییر شکل داده است؛ روزگاری با لشکرکشی و اشغال سرزمین‌ها اعمال می‌شد، سپس با وابسته‌سازی اقتصاد و ساختارهای سیاسی ادامه یافت و امروز در کنار این ابزارها، ذهن، ادراک و اراده ملت‌ها به ویژه خواص و نخبگان جامعه به یکی از عرصه‌های اصلی رقابت قدرت‌ها تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، حفظ استقلال تنها به معنای پاسداری از مرزهای جغرافیایی نیست؛ بلکه مستلزم صیانت از استقلال فکری، قدرت تحلیل و حق جامعه برای شناخت واقعیت و تصمیم‌گیری آگاهانه درباره آینده خویش است.
ایران، مانند هر جامعه دیگری، مجموعه‌ای از دستاوردها، کاستی‌ها، فرصت‌ها و تهدیدهاست. نه می‌توان مشکلات آن را انکار کرد و نه منصفانه است که تمام واقعیت آن را در چارچوب ناکامی و عقب‌ماندگی خلاصه کنیم.
آنچه اهمیت دارد، دیدن ایران با همه واقعیت‌های آن است؛ شناخت ضعف‌ها برای اصلاح، شناخت توانایی‌ها برای پیشرفت و پرهیز از گرفتار شدن در روایت‌هایی که به‌جای آگاهی‌بخشی، ذهن جامعه را به سمت ناامیدی، خودباختگی و وابستگی سوق می‌دهند.
استقلال واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که یک ملت، علاوه بر سرزمین و منابع خود، بر قدرت اندیشیدن، تشخیص دادن و انتخاب کردن نیز مسلط باشد. ایران را همان‌گونه که هست ببینیم؛ نه آن‌گونه که روایت کرده‌اند. آگاهی، مهم‌ترین ابزار رهایی از استعمار شناختی و پاسداری از استقلال یک ملت است.
یادداشت از: محمدعلی فتح‌اللهی سیدآبادی،کارشناس رسانه و استاد دانشگاه
نظرات
نظر شما ثبت شد؛ پس از بررسی، در صورت تأیید نمایش داده می‌شود.
هنوز نظری منتشر نشده است.