به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از قم، در جایی که بزرگان و شخصیت‌هایی چون امام خمینی(ره) خود را در شناخت حضرت صدیقه طاهره(س) ناتوان دانسته و هنگام سخن گفتن و نوشتن درباره آن بانوی بزرگوار، از قصور قلم و زبان خویش سخن گفته‌اند، تکلیف دیگران، از جمله نویسنده این یادداشت، روشن است. شناخت جامع و کامل حضرت فاطمه زهرا(س) جز از طریق کلام پیامبر خدا(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و فرزندان معصوم ایشان امکان‌پذیر نیست.
شناخت و توصیف ما نیز ناگزیر با محدودیت‌ها و خطاهای معرفتی همراه است، زیرا معرفت بشری هر اندازه از انسان کامل تأثیر پذیرفته و با حقیقت وجودی او همسو شده باشد، همچنان معرفتی حصولی و انسانی است و با معرفت حضوری و بی‌واسطه مقام عصمت فاصله دارد.
با این حال از باب ابراز ارادت و محبت به آن بانوی بزرگوار، می‌توان به اندازه بضاعت خویش از معارف و ابعاد وجودی ایشان سخن گفت؛ چنان‌که وحشی بافقی می‌گوید:
برگ سبزی است تحفه درویش/ چه کند بینوا، همین دارد
در میان محبان و شیفتگان حضرت فاطمه زهرا(س)، برخی ابعاد شخصیتی و زندگی سیاسی و اجتماعی ایشان، به‌ویژه مظلومیت و مصائب آن حضرت پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، همواره مورد توجه و تکریم بوده است. بازخوانی وقایعی همچون تعرض به خانه آن حضرت، آسیب‌های جسمی و روحی وارد شده به ایشان و سرانجام شهادت مظلومانه‌شان، از جمله موضوعاتی است که در روایات و منابع تاریخی مورد توجه قرار گرفته و در مجالس دینی، منابر و رسانه‌های مذهبی نیز به تفصیل درباره آن سخن گفته شده است. این وجه از شخصیت حضرت زهرا(س)، یعنی بُعد عاطفی و مظلومیت ایشان، تا اندازه زیادی در فرهنگ عمومی جامعه نهادینه شده است.
البته توجه به این بُعد از زندگی آن حضرت ضروری و ارزشمند است؛ اما در کنار آن، وجهی عمیق‌تر، بنیادین‌تر و اصولی‌تر از شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س) وجود دارد که کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ معرفت‌شناسی فاطمی و منظومه فکری و معرفتی آن حضرت.
معارفی که از حضرت زهرا(س) به یادگار مانده، از جمله حدیث شریف کسا، خطبه فدکیه و دیگر سخنان و بیانات ایشان، از عمق، جامعیت و غنای کم‌نظیری برخوردار است و ظرفیت‌های فرازمانی و فرامکانی دارد. این معارف صرفاً ناظر به حوادث و مسائل زمانه خود نیستند، بلکه دربردارنده مبانی بنیادینی درباره توحید، نبوت، امامت، ولایت، عدالت و نسبت انسان با حقیقت و جامعه‌اند.
در همین زمینه آیت‌الله جوادی آملی درباره جایگاه خطبه فدکیه تعبیری قابل تأمل دارند و آن را فشرده نهج‌البلاغه و مادر نهج‌البلاغه می‌دانند؛ به این معنا که نهج‌البلاغه نیز از معارف و مضامین عمیق این خطبه تأثیر پذیرفته است. چنین تعبیری نشان می‌دهد که خطبه فدکیه را نباید صرفاً سخنرانی اعتراضی حضرت زهرا(س) درباره مسئله فدک تلقی کرد، بلکه باید آن را متنی بنیادین در تبیین منظومه اعتقادی، سیاسی و اجتماعی اسلام دانست.
همچنین در روایات مربوط به حضرت مهدی(عج) بر الگو بودن حضرت فاطمه زهرا(س) برای ایشان تأکید شده است. این مضمون با توجه به جایگاه امامت و الگوی حکمرانی مهدوی نشان می‌دهد که معارف فاطمی از ظرفیت عمیقی برای تبیین مبانی فکری و عملی نظام امامت برخوردارند. به بیان دیگر بخش مهمی از معارف اهل‌بیت(ع) را می‌توان در امتداد و در مقام شرح و بسط آموزه‌های عمیق و بنیادین فاطمی مورد مطالعه قرار داد.
از این رو ضروری است که در حسینیه‌ها، تکایا، مساجد و رسانه‌های نوین، در کنار بیان مصائب و مظلومیت حضرت زهرا(س)، موضوع فاطمه‌پژوهی و به‌ویژه ابعاد معرفتی و فکری شخصیت ایشان نیز با جدیت بیشتری دنبال شود. سخنرانان، پژوهشگران و فعالان فرهنگی باید به تبیین مبانی معرفت‌شناختی و اعتقادی آن حضرت، به‌خصوص در حوزه توحید، نبوت، امامت و ولایت، اهتمام ورزند.
در این میان بررسی مواضع حضرت زهرا(س) در دفاع از ولایت امیرالمؤمنین(ع) و مقابله با جریان غصب حق ولایت، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. خطبه فدکیه و دیگر بیانات آن حضرت، ظرفیت آن را دارند که به‌عنوان منابعی بنیادین برای فهم نسبت میان اعتقاد، معرفت، مسئولیت اجتماعی و کنش سیاسی در سنت اسلامی مورد مطالعه قرار گیرند.
بی‌تردید، معرفت فاطمی صرفاً مجموعه‌ای از آموزه‌های تاریخی و اعتقادی نیست، بلکه واجد دلالت‌های اجتماعی و سیاسی نیز هست. از این منظر، شناخت موضع حضرت زهرا(س) در دفاع از ولایت و ایستادگی در برابر انحراف از مسیر امامت، می‌تواند در فهم مسئولیت انسان مؤمن در مواجهه با تحولات اجتماعی و سیاسی راهگشا باشد.
در همین چارچوب، دفاع از ایران و ایستادگی در برابر تجاوز و جنگ تحمیلی، از نگاه نویسنده، با مسئله دفاع از استقلال، نفی سلطه و قرار گرفتن در جبهه ولایت و مقابله با ولایت شیطانی پیوند دارد. از این منظر، موضع‌گیری در برابر تجاوزهای خارجی و دفاع از کشور را می‌توان در نسبت با آموزه‌های معرفتی و سیاسی حضرت زهرا(س) و تأکید ایشان بر دفاع از ولایت امیرالمؤمنین(ع) تحلیل کرد.
بنابراین، ضرورت امروز ما تنها بزرگداشت عاطفی و بیان مظلومیت حضرت فاطمه زهرا(س) نیست؛ بلکه باید در کنار آن، معرفت فاطمی را به‌عنوان منظومه‌ای عمیق از اندیشه توحیدی، نبوی و ولایی بازشناسی و در فضای علمی، فرهنگی و اجتماعی جامعه ترویج کنیم. بی‌توجهی به این ساحت معرفتی، به معنای غفلت از بخش مهمی از میراث فکری و اعتقادی آن بانوی بزرگوار است.
یادداشت از ابوالقاسم فاتحی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی
نظرات
نظر شما ثبت شد؛ پس از بررسی، در صورت تأیید نمایش داده میشود.
هنوز نظری منتشر نشده است.