به گزارش بخش بین‌الملل وبانگاه بر اساس داده های خبری منتشر شده در خبرگزاری مهر، پیمان آبراهام با محوریت عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی و پیمان مکه با تمرکز بر همکاری دفاعی قدرت‌های منطقه‌ای، دو الگوی متفاوت برای نظم امنیتی در منطقه غرب آسیا ارائه می‌دهند.

شباهت اسمی میان «پیمان آبراهام» و «پیمان مکه» این گمان را ایجاد می‌کند که با دو ائتلاف نظامی رقیب مواجه هستیم. با این حال، تفاوت اساسی این دو پیمان از نوع سند آغاز می‌شود. توافق‌نامه‌های آبراهام که از سال ۲۰۲۰ با میانجی‌گری دولت اول ترامپ شکل گرفتند، به منظور عادی‌سازی روابط رژیم صهیونیستی با برخی کشورهای عربی و گشودن مناسبات دیپلماتیک، اقتصادی و امنیتی میان دولت‌های فاقد رابطه رسمی پیشین تعریف شدند.

در نقطه مقابل، توافق دفاع مشترک مکه در ۷ اوت ۲۰۲۶ توسط پادشاهی عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان امضا شد تا همکاری‌های دفاعی خود را به تعهدی جمعی تبدیل کنند. بر اساس ماده دوم این پیمان، حمله مسلحانه خارجی به یکی از اعضا به منزله حمله به همه تلقی می‌شود، اگرچه نوع و میزان کمک پس از بررسی نیاز کشور هدف و امکانات دیگر اعضا تعیین خواهد شد.

این تفاوت‌های ظاهراً حقوقی، دو تصور متفاوت از آینده منطقه را نمایان می‌سازد. پیمان آبراهام تلاش دارد تا رژیم صهیونیستی را در شبکه مناسبات منطقه‌ای تحت حمایت واشنگتن جای دهد. در مقابل، توافق مکه به دنبال توزیع ظرفیت امنیت‌سازی میان چندین قدرت مسلمان در منطقه است. بنابراین، پرسش اصلی صرفاً قدرت بیشتر یک پیمان نیست، بلکه این است که آیا امنیت منطقه باید با ورود صهیونیست‌ها به ترتیبات موجود تأمین شود یا با گسترش همکاری میان همسایگانی که خود پیامدهای جنگ را متحمل می‌شوند.

توافق‌نامه‌های آبراهام را نمی‌توان صرفاً به یک پیمان رسمی ضدایرانی تقلیل داد. هدف اعلام‌شده آن‌ها، عادی‌سازی روابط با «اسرائیل» است، نه تعهد به جنگ با ایران. با این حال، کارکرد ژئوپلیتیکی این توافق‌ها ممکن است با عنوان اعلام‌شده‌شان متفاوت باشد. گسترش روابط امنیتی رژیم صهیونیستی با کشورهای عربی و تلاش آمریکا برای کشاندن پادشاهی سعودی به این شبکه، می‌تواند از نگاه تهران به عنوان بخشی از آرایش موازنه‌ساز در پیرامون خود تلقی شود. بسیاری از گزارش‌ها، نقش احتمالی این توافق‌ها در مهار ایران را در کنار انگیزه‌های اقتصادی و سیاسی مطرح کرده‌اند.

نقطه اختلاف دیگر، مسئله فلسطین است. عادی‌سازی روابط پیش از حل مسئله تشکیل کشور فلسطینی، از نگاه بسیاری از فلسطینیان به معنای کنار گذاشتن اهرمی است که کشورهای عربی برای دستیابی به حقوق آنان در اختیار داشتند. عربستان تا پیش از شکل‌گیری پیمان مکه به توافق‌نامه‌های آبراهام نپیوسته بود و بر پیوند عادی‌سازی با مسیری روشن برای تشکیل کشور فلسطینی تأکید داشت. از این منظر، پیمان آبراهام تنها روابط چند دولت با اسرائیل را تغییر نمی‌دهد؛ اگر ریاض نیز به آن بپیوندد، جایگاه فلسطین، نسبت اعراب با ایران و تعریف «تهدید مشترک» در منطقه دگرگون خواهد شد.

توافق مکه از تجربه‌ای متفاوت نشأت گرفته است. جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، حملات به زیرساخت‌های کشورهای خلیج فارس و تردید دوباره نسبت به کفایت چتر امنیتی آمریکا، باعث ایجاد این پیمان شد. ریاض به دنبال بازدارندگی و توان دفاعی متنوع‌تر است؛ ترکیه در پی گسترش نقش منطقه‌ای و همکاری صنایع دفاعی خود است و پاکستان نیز با حفظ رابطه نزدیک با ریاض، تمایل ندارد جایگاه میانجی خود را میان تهران و دیگر بازیگران از دست بدهد.

این منافع مشترک، ائتلافی سیاسی معنادار ایجاد کرده است، اما الزاماً به معنای داشتن نظر واحد درباره همه بحران‌ها نیست. همین ویژگی توضیح می‌دهد که چرا برخلاف پیمان آبراهام، در متن پیمان مکه نه اسرائیل و نه ایران به عنوان دشمن نام برده نشده‌اند. هاکان فیدان نیز تصریح کرده است که این توافق علیه کشور مشخصی نیست و درِ آن به روی کشورهای منطقه‌ای همسو با اصولش باز است.

اینکه توافق مکه «علیه ایران» نیست، نباید به معنای بی‌اثر بودن آن بر محاسبات تهران تلقی شود. دفاع از عربستان در برابر حملات یا همکاری اطلاعاتی و نظامی اعضا، ممکن است در بحران‌هایی که ایران یا گروه‌های نزدیک به آن درگیرند، فشار غیرمستقیم بر تهران وارد کند. قدرت تحلیل در حفظ همزمان این دو واقعیت نهفته است؛ پیمان مکه ایران را دشمن خود نمی‌داند، اما نگرانی‌های امنیتی ایران از آن بی‌اساس نیست.

تفاوت این دو پیمان را نباید به تقابل ساده «دیپلماسی» در برابر «قدرت نظامی» تقلیل داد. پیمان آبراهام، با وجود ماهیت دیپلماتیکش، می‌تواند به همکاری امنیتی منجر شود. توافق مکه نیز، علی‌رغم بند دفاع متقابل، بیش از آنکه پاسخ نظامی خودکار باشد، چارچوبی برای هماهنگی و سنجش سیاسی هر بحران است.

تجربه ماه‌های پس از امضای پیمان مکه این نکته را روشن‌تر می‌سازد. در اکتبر ۲۰۲۶، اعضای این پیمان در واکنش به حملات انصارالله به عربستان، بر سر فعال‌سازی اقدامات بازدارنده و استقرار توانمندی‌ها به توافق رسیدند. این نشان می‌دهد که چنین تعهدی قابلیت اجرا دارد، هرچند اجرای آن لزوماً به معنای ورود هر سه کشور به جنگی گسترده نیست.

در همان ماه، مقام‌های عربستان، ترکیه و پاکستان برای گفت‌وگو درباره امنیت منطقه به تهران سفر کردند. یک مقام نظامی پاکستان نیز اظهار داشت که متن پیمان مانع پیوستن اعضای تازه، از جمله ایران، نیست؛ البته تصمیم نهایی با رهبران اعضای اصلی خواهد بود. تصویب این توافق در پارلمان ترکیه در نوامبر ۲۰۲۶ نیز نشان داد که اعضا به نهادی‌کردن آن می‌اندیشند. پیمان مکه، در نتیجه، هم ابزار بازدارندگی و هم میدان چانه‌زنی است.

آینده نسبت پیمان‌های آبراهام و مکه بیش از هر چیز به انتخاب عربستان سعودی بستگی دارد. ریاض در نقطه‌ای حساس ایستاده است: از یک سو، رابطه امنیتی دیرینه با آمریکا و امکان عادی‌سازی با رژیم صهیونیستی، و از سوی دیگر، همکاری دفاعی با ترکیه و پاکستان و نیاز به کاهش خطر جنگ با ایران.

این دو مسیر از نظر حقوقی لزوماً یکدیگر را نفی نمی‌کنند، اما از نظر سیاسی می‌توانند به نتایج کاملاً متفاوتی منجر شوند. اگر پیمان مکه به سازوکاری باز برای گفتگو، تضمین عدم تجاوز و مدیریت بحران‌های یمن و خلیج فارس تبدیل شود، حتی پیوستن ایران در آینده قابل تصور خواهد بود؛ البته نه صرفاً با اعلام آمادگی تهران، بلکه با جلب اعتماد اعضا، توافق بر سر قواعد دفاعی و رضایت هر سه عضو بنیان‌گذار.

در مقابل، اگر عربستان به توافق‌نامه‌های آبراهام بپیوندد و همکاری امنیتی با اسرائیل را محور تعریف تهدیدهای منطقه‌ای قرار دهد، امکان پذیرش ایران در پیمان مکه بسیار ضعیف‌تر خواهد شد. بنابراین، داوری درباره این دو پیمان نباید صرفاً بر اساس نام‌ها یا ادعاهای رسمی باشد؛ بلکه باید دید که هر کدام در عمل چه کسانی را به میز امنیت منطقه دعوت می‌کنند و چه کسانی را بیرون می‌گذارند.

پیمان آبراهام به نوعی در تقابل با ایران قرار دارد، اما پیمان مکه در تقابل با ایران نیست و این احتمال وجود دارد که ایران در آینده به آن بپیوندد؛ البته این امر مشروط به آن است که عربستان عضو پیمان آبراهام نشود و با این انتخاب، معادلات منطقه‌ای را تغییر ندهد.

©‌ خبرگزاری مهر