شن‌چال آرادان با نفوذ سریع آب، الگویی برای تغذیه آبخوان‌ها شد.

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از آرادان، مدیریت منابع آب در مناطق کم‌بارش و کویری صرفاً به کنترل سیلاب و جلوگیری از خسارت‌های ناشی از آن محدود نمی‌شود؛ بلکه چگونگی بهره‌برداری از رواناب‌ها، هدایت جریان‌های سطحی، تقویت تغذیه آبخوان‌ها و استفاده هدفمند از ظرفیت‌های طبیعی، بخش مهمی از راهبرد مقابله با تنش آبی به شمار می‌رود. تجربه اخیر در شهرستان آرادان نشان می‌دهد که گاهی با ساماندهی اصولی بستر رودخانه‌ها و استفاده از ویژگی‌های طبیعی زمین می‌توان بخشی از آب‌های سطحی را به ذخایر زیرزمینی تبدیل کرد.

خشکسالی‌های متوالی، افت سطح آب‌های زیرزمینی و افزایش فشار بر منابع آبی استان سمنان، ضرورت تغییر نگاه به بارندگی‌ها و رواناب‌های فصلی را بیش از گذشته آشکار کرده است؛ در چنین شرایطی، تجربه شن‌چال آرادان و نفوذ حدود 70 سانتی‌متر از آب ذخیره‌شده به زمین طی دو روز، نمونه‌ای از ظرفیت‌های محلی برای تبدیل سیلاب به فرصتی برای تقویت سفره‌های آب زیرزمینی است.

شن‌چال آرادان؛ تجربه‌ای برای تبدیل رواناب به ذخیره زیرزمینی

مرتضی عبدیان، مدیر امور منابع آب شهرستان‌های گرمسار و آرادان در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم با اشاره به اقدامات انجام‌شده در مسیر رودخانه قشلاق و محدوده شن‌چال شهرداری آرادان، این محدوده را نمونه‌ای مناسب برای استفاده از ظرفیت طبیعی بستر رودخانه‌ها در تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی دانست.

به گفته وی، عملیات لایروبی و ایجاد فضای مناسب برای تجمع آب در بستر رودخانه، شرایط نفوذ رواناب‌ها به لایه‌های زیرین زمین را فراهم کرده است. ویژگی مهم این محدوده، برخورداری از مصالح شنی در کف بستر است؛ عاملی که به دلیل نفوذپذیری مناسب، امکان عبور آب از لایه‌های سطحی و انتقال آن به بخش‌های زیرین زمین را افزایش می‌دهد.

او افزود: بررسی‌های انجام‌شده در این محدوده نشان می‌دهد طی حدود دو روز، نزدیک به 70 سانتی‌متر از ارتفاع آب جمع‌شده در شن‌چال کاهش یافته است. این میزان نفوذ، از نگاه مسئولان منابع آب منطقه، نشانه‌ای از ظرفیت مناسب این بستر برای تغذیه مصنوعی آبخوان‌هاست؛ هرچند تعیین میزان دقیق آب نفوذکرده و سهم آن در تغذیه آبخوان، نیازمند اندازه‌گیری‌های فنی و پایش هیدروژئولوژیکی است.

عبدیان با تأکید بر قابلیت توسعه این تجربه در دیگر نقاط مستعد شهرستان، معتقد است هرچه عملیات لایروبی و ساماندهی بستر رودخانه‌ها با شناخت ویژگی‌های زمین‌شناختی و رعایت ضوابط فنی انجام شود، امکان بهره‌برداری مؤثرتر از رواناب‌ها افزایش می‌یابد. از این منظر، شن‌چال آرادان می‌تواند مبنایی برای شناسایی و ارزیابی سایر محدوده‌های مناسب تغذیه مصنوعی در منطقه باشد.

مشارکت صنایع؛ راهکاری برای اجرای طرح‌های آبخیزداری با هزینه کمتر

یکی دیگر از محورهای قابل توجه در مدیریت رواناب‌های منطقه، استفاده از ظرفیت اجرایی و اقتصادی واحدهای صنعتی است. مدیر امور منابع آب گرمسار و آرادان در این زمینه از همکاری برخی شرکت‌ها برای برداشت مصالح موجود در بستر رودخانه‌ها و ایجاد فضاهای مناسب ذخیره‌سازی و نفوذ سیلاب خبر داد.

براساس این الگو، واحدهای صنعتی و عمرانی می‌توانند با هماهنگی و نظارت امور منابع آب، از مصالح مازاد رودخانه‌ای برای تأمین نیازهای خود استفاده کنند و هم‌زمان با ساماندهی بخش‌هایی از بستر، به ایجاد فضاهای مناسب برای عبور، تجمع و نفوذ رواناب‌ها کمک کنند.

این همکاری در صورت رعایت ضوابط فنی، قانونی و زیست‌محیطی، می‌تواند بخشی از هزینه‌های اجرایی مدیریت منابع آب را بدون تحمیل مستقیم به اعتبارات دولتی پوشش دهد.

عبدیان با تأکید بر ضرورت نظارت کارشناسی بر این فعالیت‌ها تصریح کرد: برداشت مصالح نباید به تخریب بستر رودخانه، تغییر مسیر جریان طبیعی آب یا تعرض به حریم و بستر قانونی رودخانه‌ها منجر شود. بنابراین، استفاده از ظرفیت صنایع زمانی می‌تواند به یک راهکار پایدار تبدیل شود که منافع اقتصادی آن با الزامات حفاظت از منابع طبیعی و ایمنی رودخانه‌ها همراه باشد.

ورود 7 هزار لیتر آب سیلاب در ثانیه به شبکه کشاورزی

مدیریت سیلاب در منطقه تنها به تغذیه سفره‌های زیرزمینی محدود نمانده و بخشی از رواناب‌های ناشی از بارندگی‌های اخیر نیز با هماهنگی کشاورزان برای تأمین نیاز آبی اراضی زراعی مورد استفاده قرار گرفته است؛ اقدامی که در شرایط محدودیت منابع آب، اهمیت اقتصادی و کشاورزی قابل توجهی دارد.

مدیر امور منابع آب شهرستان‌های گرمسار و آرادان درباره چگونگی استفاده از این ظرفیت توضیح داد: در ساعات اولیه ورود سیلاب به دشت، آب به دلیل همراه داشتن حجم زیادی از رسوبات، کدورت بالایی داشت و امکان انتقال آن به شبکه آبیاری کشاورزی فراهم نبود؛ به همین دلیل، جریان اولیه از شبکه خارج شد و مسیر طبیعی خود را به سمت کویر ادامه داد.

پس از کاهش کدورت آب و بررسی وضعیت ظاهری آن، با تعامل و هماهنگی میان امور منابع آب و کشاورزان، امکان ورود بخشی از سیلاب به شبکه آبیاری فراهم شد. این همکاری نشان داد که مشارکت بهره‌برداران بخش کشاورزی در کنار مدیریت فنی جریان‌های سطحی می‌تواند زمینه استفاده از منابع آبی فصلی را فراهم کند.

بر اساس اعلام عبدیان، در 18 آبان‌ماه و پس از وقوع سیلاب روز 17 آبان، حدود 7 مترمکعب بر ثانیه، معادل 7 هزار لیتر آب در ثانیه، وارد شبکه آبیاری کشاورزی شد. این میزان جریان امکان استفاده از بخشی از رواناب‌ها برای تأمین نیاز آبی کشت پاییزه را فراهم کرد و نمونه‌ای از بهره‌برداری هدفمند از آب‌های سطحی در منطقه بود.

سیلابی که به کویر می‌رسد، الزاماً هدر نمی‌رود

یکی از نکات مهم در اظهارات مدیر امور منابع آب گرمسار و آرادان، تأکید بر ضرورت بازنگری در نگاه به جریان آب به سمت مناطق کویری است. در برخی برداشت‌های عمومی، آبی که از محدوده شهرها و دشت‌ها عبور می‌کند و به سمت کویر می‌رود، به‌عنوان منبعی ازدست‌رفته تلقی می‌شود؛ در حالی که این جریان می‌تواند در مسیر طبیعی خود کارکردهای زیست‌محیطی و هیدرولوژیکی داشته باشد.

عبدیان با اشاره به این موضوع توضیح داد: بخشی از آب‌های سطحی در مسیر حرکت به سمت کویر به زمین نفوذ می‌کند و می‌تواند در تغذیه منابع آب زیرزمینی و چاه‌های پیرامونی نقش داشته باشد. افزایش رطوبت خاک، کمک به حفظ پوشش گیاهی مناطق حاشیه کویر و کاهش زمینه شکل‌گیری گردوغبار نیز از دیگر پیامدهای احتمالی ورود رواناب‌ها به این عرصه‌هاست.

از این جنبه، مدیریت سیلاب در گرمسار و آرادان باید بر مبنای یک چرخه به‌هم‌پیوسته انجام شود؛ بخشی از آب در محدوده‌های مستعد بالادست و دشت برای تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها مورد استفاده قرار گیرد، بخشی با رعایت ملاحظات کیفی به شبکه کشاورزی منتقل شود و بخش دیگر نیز با ادامه مسیر طبیعی خود به حفظ کارکردهای زیست‌محیطی مناطق کویری کمک کند.

ضرورت تعمیم تجربه آرادان به برنامه مدیریت آب استان

اهمیت چنین اقداماتی زمانی روشن‌تر می‌شود که وضعیت منابع آب استان سمنان مورد توجه قرار گیرد. بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی شرکت آب منطقه‌ای سمنان، بیش از 75 درصد آب مورد نیاز استان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود و حدود 82 درصد مصارف آب نیز به بخش کشاورزی اختصاص دارد. این وابستگی بالا، حفاظت از آبخوان‌ها و افزایش ظرفیت تغذیه طبیعی و مصنوعی آنها را به یکی از اولویت‌های اصلی مدیریت منابع آب تبدیل کرده است.

همچنین در گزارش‌های منتشرشده از سوی شرکت آب منطقه‌ای سمنان، کسری سالانه مخازن آب زیرزمینی استان حدود 100 میلیون مترمکعب اعلام شده و مجموع کسری این مخازن در سه دهه گذشته از سه میلیارد مترمکعب فراتر رفته است.

این ارقام نشان می‌دهد که استفاده از رواناب‌ها و اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی، هرچند ضروری است، اما باید در کنار مدیریت برداشت، اصلاح الگوی مصرف و افزایش بهره‌وری آب دنبال شود.

از سوی دیگر، حمید احسانی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای سمنان در اظهاراتی پیشین از افت سالانه 53 تا 54 سانتی‌متری سطح آب‌های زیرزمینی استان خبر داده بود؛ رقمی که با وجود کاهش نسبت به متوسط حدود 70 سانتی‌متری گذشته، همچنان بیانگر تداوم فشار بر منابع زیرزمینی است.

در چنین شرایطی، تجربه شن‌چال آرادان را باید فراتر از یک اقدام مقطعی در بستر رودخانه قشلاق ارزیابی کرد. شناسایی نقاط مستعد، بررسی جنس و نفوذپذیری بسترها، لایروبی اصولی، توسعه حوضچه‌های تغذیه مصنوعی، نظارت بر برداشت مصالح و ایجاد سازوکار همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، صنایع و کشاورزان می‌تواند این تجربه را به بخشی از برنامه جامع مدیریت رواناب‌ها در منطقه تبدیل کند.

البته موفقیت این الگو تنها با مشاهده کاهش ارتفاع آب در یک شن‌چال قابل سنجش نیست؛ بلکه لازم است میزان آب ورودی و نفوذی، کیفیت آب، وضعیت رسوبات، تأثیر عملیات بر آبخوان و تغییرات سطح آب زیرزمینی در دوره‌های زمانی مشخص اندازه‌گیری شود تا اثربخشی واقعی طرح و امکان اجرای آن در سایر نقاط منطقه با پشتوانه مطالعات فنی مشخص شود.

مدیر امور منابع آب شهرستان‌های گرمسار و آرادان نیز با تأکید بر ضرورت نگاه جامع به مدیریت سیلاب، توسعه و لایروبی محدوده‌های مستعد تغذیه مصنوعی، ساماندهی بستر رودخانه‌ها و استفاده از ظرفیت صنایع و کشاورزان را از راهکارهای مؤثر برای حفاظت از منابع آبی منطقه دانست.

تجربه اخیر آرادان نشان می‌دهد که با مدیریت علمی رواناب‌ها، حتی بارش‌های مقطعی نیز می‌توانند به فرصتی برای کاهش بخشی از فشار بر منابع آب زیرزمینی، پشتیبانی از کشاورزی و حفاظت از محیط زیست تبدیل شوند.

/363/

©‌ وبانگاه، خبرگزاری تسنیم