با آغاز فصل سرما و روشن شدن وسایل گرمایشی، مونوکسید کربن می‌تواند هوای خانه را به خطری مرگبار تبدیل کند.

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از کرج، با سرد شدن هوا، پنجره‌ها بسته، بخاری‌ها روشن و پکیج‌ها و آبگرمکن‌ها دوباره به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره تبدیل می‌شوند. در این روزها، گرمای خانه برای خانواده‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند اما گاهی همین وسیله‌ای که قرار است آسایش و امنیت را به خانه بیاورد، در صورت نصب غیراصولی، نقص در دودکش یا نبود تهویه مناسب می‌تواند خطری جدی ایجاد کند؛ خطری که نه دیده می‌شود و نه بویی دارد تا ساکنان خانه را از حضورش باخبر کند.

مونوکسید کربن یا CO از خطرناک‌ترین گازهایی است که ممکن است در محیط‌های مسکونی و بسته تجمع پیدا کند. این گاز بر اثر سوختن ناقص سوخت‌هایی مانند گاز طبیعی، نفت، چوب و زغال تولید می‌شود و در صورت خروج نامناسب محصولات احتراق یا ناکافی بودن جریان هوای تازه، می‌تواند در فضای داخلی ساختمان افزایش پیدا کند. آنچه مسمومیت با مونوکسید کربن را به یک تهدید جدی تبدیل می‌کند، ویژگی‌های فیزیکی این گاز است.

مونوکسید کربن بی‌رنگ، بی‌بو و بی‌طعم است و افراد نمی‌توانند با حواس معمولی حضور آن را تشخیص دهند. به همین دلیل ممکن است ساکنان یک خانه بدون آنکه متوجه نشت گاز شوند، برای مدتی در معرض آن قرار بگیرند و زمانی به خطر پی ببرند که علائم مسمومیت ظاهر شده یا وضعیت جسمانی آن‌ها به‌شدت وخیم شده باشد. هر وسیله‌ای که برای تولید گرما از سوخت استفاده می‌کند، در صورت احتراق ناقص یا نبود شرایط مناسب برای خروج دود و گازهای حاصل از سوختن، می‌تواند منبع تولید مونوکسید کربن باشد.

بخاری‌های گازی و نفتی، پکیج‌ها، آبگرمکن‌ها، موتورخانه‌ها و شومینه‌ها از جمله وسایلی هستند که در صورت نقص فنی، نصب نامناسب یا اختلال در مسیر دودکش ممکن است خطرآفرین شوند. حتی استفاده از اجاق‌گاز برای گرم کردن محیط نیز می‌تواند خطرناک باشد. اجاق‌گاز برای پخت‌وپز طراحی شده است و روشن گذاشتن آن با هدف تأمین گرمای اتاق، به‌ویژه در فضای بسته و فاقد تهویه مناسب، اقدامی ناایمن محسوب می‌شود. خطر تنها به وسایل گرمایشی داخل ساختمان محدود نیست.

سوختن زغال در منقل، قلیان یا وسایل مشابه نیز می‌تواند مونوکسید کربن تولید کند. استفاده از این وسایل در اتاق، چادر، خودرو یا هر فضای محصور دیگری که تهویه کافی ندارد، احتمال تجمع گاز و مسمومیت را افزایش می‌دهد. یکی از مشکلات مهم در تشخیص مسمومیت با مونوکسید کربن، شباهت برخی علائم اولیه آن به بیماری‌های معمول، از جمله سرماخوردگی و خستگی است.

مونوکسید کربن چگونه جان می‌گیرد؟

فردی که در معرض این گاز قرار گرفته ممکن است ابتدا با سردرد، احساس سنگینی سر، تهوع یا سرگیجه مواجه شود؛ علائمی که گاهی به خستگی روزانه، افت فشار یا بیماری‌های فصلی نسبت داده می‌شوند. با افزایش میزان مواجهه، نشانه‌ها می‌توانند شدیدتر شوند و خواب‌آلودگی، ضعف، اختلال در بینایی و کاهش سطح هوشیاری بروز پیدا کند. در موارد شدید، مسمومیت ممکن است به بیهوشی، آسیب‌های جدی جسمی و حتی مرگ منجر شود.

از آنجا که مونوکسید کربن بر توانایی خون برای انتقال اکسیژن تأثیر می‌گذارد، قرار گرفتن در معرض آن می‌تواند عملکرد طبیعی اندام‌های حیاتی، به‌ویژه مغز و قلب را مختل کند. شدت مسمومیت نیز به عواملی مانند میزان غلظت گاز در محیط، مدت‌زمان قرار گرفتن در معرض آن و وضعیت جسمانی فرد بستگی دارد. نکته مهم این است که بروز هم‌زمان علائمی مانند سردرد، سرگیجه، تهوع و ضعف در چند نفر از اعضای یک خانواده یا افراد حاضر در یک محیط، باید زنگ خطری جدی تلقی شود.

اگر چند نفر در یک فضای مشترک دچار نشانه‌های مشابه شوند، احتمال وجود یک عامل محیطی از جمله مونوکسید کربن مطرح است و نباید این وضعیت را به بیماری‌های معمول نسبت داد. در چنین شرایطی، ادامه حضور در محیط برای بررسی علت علائم یا منتظر ماندن برای بهبود وضعیت افراد می‌تواند خطرناک باشد. خروج فوری به هوای آزاد و درخواست کمک پزشکی، اقدام ضروری است.

بخش مهمی از حوادث ناشی از مونوکسید کربن به رعایت نکردن اصول نصب، استفاده و نگهداری وسایل گرمایشی مربوط می‌شود. گاهی یک نقص ساده در مسیر دودکش یا یک تصمیم اشتباه در استفاده از وسیله گرمایشی، شرایطی ایجاد می‌کند که گازهای حاصل از احتراق به‌جای خروج از ساختمان، در فضای داخلی باقی بمانند. روشن کردن بخاری بدون دودکش مناسب، استفاده از وسایل گرمایشی معیوب، مسدود بودن مسیر خروج دود و بستن کامل منافذ تهویه از جمله اقداماتی است که می‌تواند خطر تجمع گاز را افزایش دهد.

دودکش باید مسیر مناسبی برای انتقال محصولات احتراق به خارج از ساختمان داشته و هیچ‌گونه گرفتگی، نشتی یا جداشدگی در اتصالات آن وجود نداشته باشد. قرار دادن انتهای دودکش در ظرف آب نیز راهکاری ایمن برای کنترل دود نیست و می‌تواند مانع خروج صحیح گازهای حاصل از احتراق شود. در کنار این موارد، استفاده از پکیج یا سایر وسایل گرمایشی در محیط‌هایی مانند حمام، بدون توجه به الزامات نصب و تهویه، می‌تواند خطرآفرین باشد.

چگونه خانه را ایمن کنیم؟

همچنین نباید تصور کرد که باز بودن در یک اتاق یا وجود یک پنجره کوچک در هر شرایطی برای تأمین هوای موردنیاز وسایل احتراقی کافی است؛ نوع وسیله، شرایط ساختمان و الزامات فنی نصب باید موردتوجه قرار گیرد. استفاده از زغال در فضای بسته، روشن گذاشتن منقل یا قلیان در اتاق و روشن کردن خودرو در پارکینگ دربسته نیز از رفتارهای پرخطری است که باید به‌طورجدی از آن‌ها پرهیز کرد.

پیشگیری از مسمومیت با مونوکسید کربن پیش از روشن کردن وسایل گرمایشی آغاز می‌شود. نخستین اقدام، بررسی وضعیت فنی وسایل گرمایشی و اطمینان از نصب صحیح آن‌هاست. بخاری، پکیج، آبگرمکن و سایر تجهیزات احتراقی باید پیش از شروع فصل سرما توسط افراد متخصص بررسی و در صورت نیاز سرویس شوند. سلامت دودکش یکی از مهم‌ترین بخش‌های این بررسی است. مسیر دودکش باید باز و بدون انسداد بوده و اتصالات آن به‌درستی برقرار شده باشند و خروجی آن به فضای آزاد منتهی شود.

استفاده از کلاهک مناسب از جمله کلاهک H در محل خروج دودکش نیز در کاهش احتمال اختلال در خروج محصولات احتراق مؤثر است. نکته دیگر، توجه به وضعیت شعله وسایل گازسوز است. شعله آبی و پایدار معمولاً نشانه احتراق مناسب‌تر است، درحالی‌که زرد یا نارنجی بودن شعله، ناپایداری آن یا تغییر غیرعادی در وضعیت سوختن می‌تواند نشانه وجود مشکل باشد و باید توسط متخصص بررسی شود. البته رنگ شعله به‌تنهایی تضمین‌کننده ایمنی وسیله نیست و سلامت دودکش و تهویه نیز باید کنترل شود.

تهویه مناسب محیط نیز اهمیت زیادی دارد. استفاده از وسایل گرمایشی نباید به بهای قطع کامل جریان هوای تازه تمام شود. بسته نگه‌داشتن تمام منافذ و مسیرهای ورود هوا، به‌ویژه در ساختمان‌هایی که از وسایل احتراقی استفاده می‌کنند، می‌تواند شرایط خطرناکی ایجاد کند. بنابراین باید مطابق دستورالعمل نصب وسیله و شرایط فنی ساختمان، هوای موردنیاز برای احتراق و تهویه تأمین شود. یکی دیگر از راهکارهای پیشگیرانه، نصب هشداردهنده مونوکسید کربن در محل مناسب است.

این تجهیزات می‌توانند در صورت افزایش غلظت گاز، هشدار لازم را به ساکنان بدهند و فرصت واکنش سریع‌تر را فراهم کنند. نصب هشداردهنده در خانه، ویلا و فضاهای دارای تجهیزات احتراقی، در کنار رعایت سایر اصول ایمنی، می‌تواند لایه حفاظتی مهمی ایجاد کند. البته وجود این دستگاه جایگزین سرویس دوره‌ای وسایل گرمایشی و بررسی دودکش نیست.

هشدار متخصصان دانشگاه علوم پزشکی بابل درباره قاتل خاموش

در زمان مسمومیت چه کنیم؟

اگر فردی در محیطی با وسایل گرمایشی دچار سردرد، سرگیجه، تهوع، ضعف یا خواب‌آلودگی غیرعادی شد، به‌ویژه اگر چند نفر هم‌زمان علائم مشابهی داشتند، باید احتمال مسمومیت با مونوکسید کربن را جدی گرفت. در چنین شرایطی، نخستین اقدام خروج فوری تمام افراد از محیط و رفتن به فضای باز و دارای هوای تازه است. نباید برای پیدا کردن منشأ گاز یا خاموش کردن وسیله گرمایشی، جان خود را به خطر انداخت.

اگر باز کردن درها و پنجره‌ها یا خاموش کردن وسیله بدون ورود مجدد به محیط آلوده و بدون به خطر انداختن افراد امکان‌پذیر باشد، می‌توان این اقدامات را انجام داد؛ در غیر این صورت باید از بازگشت به محل خودداری کرد. پس از خروج از محیط، تماس با اورژانس 115 برای دریافت کمک پزشکی ضروری است. همچنین باید موضوع به آتش‌نشانی با شماره 125 اطلاع داده شود تا بررسی و ایمن‌سازی محل توسط نیروهای متخصص صورت گیرد.

اگر فردی بی‌هوش شده است، انتقال او به هوای آزاد باید تنها در صورتی انجام شود که این کار بدون به خطر انداختن فرد نجات‌دهنده امکان‌پذیر باشد. نباید برای نجات دیگران وارد فضای آلوده شد و خود نیز در معرض مسمومیت قرار گرفت. پس از انتقال فرد به محیط امن، باید وضعیت تنفس او بررسی و دستورهای اپراتور اورژانس دنبال شود. در صورت قطع تنفس طبیعی، احیای قلبی ریوی باید توسط فرد آموزش‌دیده و مطابق راهنمایی امدادگران انجام شود.

نکته مهم دیگر آن است که بهبود نسبی علائم پس از خروج از محیط آلوده به معنای برطرف شدن کامل خطر نیست. افراد مشکوک به مسمومیت باید از نظر پزشکی ارزیابی شوند زیرا آثار مواجهه با مونوکسید کربن ممکن است جدی باشد و نیاز به درمان تخصصی داشته باشد. با نزدیک شدن به روزهای سرد سال، توجه به ایمنی وسایل گرمایشی نباید به زمان بروز حادثه موکول شود.

بررسی دودکش، اطمینان از سلامت تجهیزات، سرویس دوره‌ای بخاری و پکیج، رعایت اصول تهویه و استفاده از هشداردهنده مونوکسید کربن، اقداماتی هستند که می‌توانند احتمال بروز مسمومیت را کاهش دهند. مونوکسید کربن برخلاف بسیاری از خطرهای خانگی، نشانه ظاهری مشخصی ندارد و همین ویژگی تشخیص آن را دشوار می‌کند. به همین دلیل، آگاهی از علائم مسمومیت و شناخت رفتارهای پرخطر، در کنار رعایت دستورالعمل‌های ایمنی، اهمیت دوچندان دارد.

گرم نگه‌داشتن خانه زمانی به معنای تأمین آسایش خانواده است که سلامت و ایمنی ساکنان نیز حفظ شود. یک دودکش معیوب، وسیله گرمایشی غیراستاندارد یا بی‌توجهی به تهویه می‌تواند آسایش خانه را به خطری جدی تبدیل کند؛ خطری که پیشگیری از آن، بیش از هر چیز به آگاهی و رعایت چند اصل ساده اما حیاتی وابسته است. پاییز و زمستان فصل استفاده بیشتر از وسایل گرمایشی است، اما نباید اجازه داد بی‌احتیاطی در استفاده از این وسایل، خاطره روزهای سرد را به حادثه‌ای تلخ تبدیل کند.

©‌ وبانگاه، خبرگزاری تسنیم