عنوان «فقیه شعائر فاطمیه» را می‌توان تعبیری برای توصیف وجهی از شخصیت و سلوک آیت‌الله وحید خراسانی دانست.

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از قم، در تاریخ معاصر تشیع، کمتر فقیهی را می‌توان یافت که همچون آیت‌الله العظمی وحید خراسانی(ره)، فاطمیه را نه صرفاً یک مناسبت تقویمی، بلکه مسئله‌ای فقهی، اعتقادی و موضعی عملی در منظومه تشیع تلقی کرده باشد. آنچه سلوک این مرجع فقید را از بسیاری از هم‌عصرانش متمایز می‌کند، تنها تأکید بر برگزاری مجالس عزاداری نیست، بلکه حضور شخصی در این مجالس، دفاع صریح از شعائر فاطمی و ایستادگی در برابر جریان‌هایی است که می‌کوشیدند عزاداری حضرت فاطمه زهرا(س) را به حاشیه برانند یا آن را مصداق افراط جلوه دهند.

آیت‌الله وحید خراسانی در کنار تأکید بر ولایت و صیانت از حریم اهل‌بیت(ع)، نقش مؤثری در برجسته‌سازی و گسترش عزاداری فاطمی در عرصه دینی و اجتماعی داشت. بررسی سیره عملی ایشان نشان می‌دهد که فاطمیه در نگاه این فقیه، صرفاً مجموعه‌ای از مناسک و مراسم مذهبی نبود، بلکه فرصتی برای بازشناسی تاریخ اسلام، تبیین جایگاه اهل‌بیت(ع) و تقویت هویت اعتقادی جامعه شیعی به شمار می‌رفت.

از توصیه تا حضور؛ سلوک عملی در احیای شعائر

نقش آیت‌الله وحید خراسانی در احیای شعائر فاطمی به توصیه و تشویق محدود نمی‌شد. ایشان علاوه بر دعوت مردم به برگزاری باشکوه مراسم عزاداری حضرت فاطمه زهرا(س)، خود نیز در دسته‌جات و مجالس عزاداری حضور می‌یافت. این حضور شخصی در صفوف عزاداران، جلوه‌ای از پیوند میان مرجعیت دینی و شعائر مذهبی بود؛ پیوندی که در آن، فقیه تنها به بیان حکم و توصیه بسنده نمی‌کند، بلکه با رفتار خود نیز در پاسداشت شعائر مشارکت می‌جوید.

از این منظر، فاطمیه در سیره عملی ایشان از یک مناسبت مذهبی به عرصه‌ای برای ابراز وفاداری اعتقادی و اجتماعی ارتقا می‌یافت. حضور مرجع تقلید در میان عزاداران، افزون بر تقویت جایگاه این مراسم، نشان‌دهنده اهمیتی بود که ایشان برای احیای شعائر اهل‌بیت(ع) قائل بود.

دفاع فقهی از شعائر در برابر اتهام افراط

یکی از وجوه برجسته سلوک آیت‌الله وحید خراسانی، موضع صریح ایشان در برابر کسانی بود که عزاداری فاطمیه را خارج از حد و مصداق افراط معرفی می‌کردند؛ حتی اگر این دیدگاه از سوی برخی افراد معمم مطرح می‌شد. ایشان در بیانی صریح فرمود: «در این لاطائلاتی که یک عده عوام ولو عمامه به سر القا می‌کنند در نفوس عامه، که این حد و اندازه عزا تجاوز کرده؛ این قدر شعور ندارند، این قدر سواد ندارند!»

ایشان در ادامه بر ضرورت شناخت شخصیت حضرت زهرا(س) تأکید کردند و فرمودند: «مردم باید بفهمند صدیقه کبری(س) که بود!» (ایکنا، 6 آبان 1405).

این موضع را می‌توان بخشی از رویکرد فقهی و عملی ایشان به مسئله شعائر دانست؛ رویکردی که در آن، دفاع از عزاداری اهل‌بیت(ع) با ملاحظه‌کاری در برابر انتقادها جایگزین نمی‌شد، بلکه بر ضرورت تبیین جایگاه و منزلت آن بزرگواران استوار بود.

پشتوانه این رویکرد را می‌توان در مبانی قرآنی و روایی تعظیم شعائر و مودت اهل‌بیت(ع) جست‌وجو کرد. قرآن کریم در آیه 23 سوره شوری بر مودت ذوی‌القربی تأکید می‌کند و در آیه 32 سوره حج، تعظیم شعائر الهی را برخاسته از تقوای قلب‌ها می‌داند. در کنار این مبانی، روایات مربوط به جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) نیز در تبیین اهمیت شعائر فاطمی نقش دارند.

از جمله، پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی، فَمَنْ آذَاهَا فَقَدْ آذَانِی»؛ فاطمه پاره تن من است و هر کس او را بیازارد، مرا آزرده است (صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل فاطمة بنت النبی(ص)، ج4، ص1903، حدیث 94؛ صحیح بخاری، کتاب فضائل الصحابة، مناقب قرابة رسول الله(ص)، ج7، ص78، حدیث 3714).

این روایت، جایگاه ویژه حضرت زهرا(س) را در نسبت با پیامبر اکرم(ص) آشکار می‌سازد و مبنایی مهم برای فهم حساسیت اعتقادی شیعیان نسبت به مظلومیت و مصائب ایشان به شمار می‌رود. در چنین چارچوبی، عزاداری فاطمی صرفاً یک انتخاب سلیقه‌ای یا آیینی نیست، بلکه جلوه‌ای از محبت و وفاداری به خاندان پیامبر(ص) است.

تأکید آیت‌الله وحید خراسانی بر مسئولیت شیعیان در قبال حضرت زهرا(س)، در سخن دیگری نیز آشکار است؛ آنجا که فرمودند: «امام زمان(عج) از همه شما طلبکار است و می‌گوید برای مادر پهلو شکسته من چه کردید؟!» (همان منبع). این بیان، نشان‌دهنده پیوندی است که ایشان میان بزرگداشت فاطمیه، مسئولیت اعتقادی شیعیان و پاسداشت جایگاه اهل‌بیت(ع) برقرار می‌کردند.

اولویت فاطمیه در منظومه شعائر

نمونه دیگری از رویکرد آیت‌الله وحید خراسانی به شعائر، موضع ایشان درباره عزاداری در ایام محسنیه و مناسبت‌های ماه ربیع‌الاول است. بنا بر گزارش ایکنا، ایشان درباره برگزاری عزاداری در ماه ربیع‌الاول، پس از ماه صفر، موافق گسترش آن نبودند و آمادگی و همراهی با شور و حرارت مردم برای برگزاری مراسم فاطمیه را ترجیح می‌دادند (ایکنا، 9 آبان 1398).

در اطلاعیه دفتر ایشان نیز آمده است: «عزاداری برای حضرت محسن بن علی(ع) از افضل قربات است، منتهی عدم‌عزاداری در هفته اول ماه ربیع‌الاول موجب هتک‌حرمت اهل‌بیت(ع) نمی‌باشد» (ایکنا، 9 آبان 1398).

این موضع را می‌توان از منظر اولویت‌بندی در برگزاری شعائر و توجه به جایگاه محوری فاطمیه بررسی کرد. در این نگاه، اصل عزاداری برای حضرت محسن بن علی(ع) مورد تأکید قرار گرفته، اما در عین حال، عدم برگزاری مراسم در مقطعی مشخص، به معنای هتک حرمت اهل‌بیت(ع) تلقی نشده است. بنابراین، آنچه در این رویکرد اهمیت دارد، توجه به جایگاه مناسبت‌ها و پرهیز از خلط میان اصل مشروعیت یک عمل عبادی و ضرورت برگزاری آن در زمان و شرایط خاص است.

از این منظر، برجسته‌سازی فاطمیه در منظومه شعائر، با جایگاه ممتاز حضرت زهرا(س) و نقش محوری ایشان در تاریخ تشیع ارتباط پیدا می‌کند. آیت‌الله وحید خراسانی با تأکید بر این مناسبت، می‌کوشید توجه عمومی را به جایگاه حضرت صدیقه کبری(س) و اهمیت تاریخی و اعتقادی حوادث مربوط به ایشان معطوف کند.

فاطمیه؛ جریان فکری و حافظه تاریخی جامعه شیعی

در نگاه آیت‌الله وحید خراسانی، فاطمیه صرفاً یک مراسم عبادی نبود، بلکه ظرفیت تبدیل‌شدن به جریانی فکری و اجتماعی را داشت. از نظر ایشان، شناخت تاریخ اسلام بدون شناخت جایگاه حضرت زهرا(س) و توجه به مظلومیت اهل‌بیت(ع)، شناختی ناقص خواهد بود. به همین دلیل، معرفی شخصیت حضرت فاطمه(س) را وظیفه‌ای مهم برای عالمان دینی و روحانیون می‌دانستند.

ایشان در خطاب به روحانیون فرمودند: «فاطمه(س) را به مردم بشناسانید تا مردم بفهمند که این مملکت باید در فاطمیه یکپارچه غوغا بشود» (به نقل از شفقنا، 13 آبان 1405).

این تأکید نشان می‌دهد که در منظومه فکری ایشان، عزاداری فاطمی با معرفت‌افزایی و شناخت تاریخی پیوندی جدی داشت. از این منظر، برگزاری مجالس و آیین‌های عزاداری تنها به ابراز حزن و اندوه محدود نمی‌شود، بلکه فرصتی برای بازخوانی تاریخ اسلام، تبیین جایگاه اهل‌بیت(ع) و انتقال حافظه تاریخی تشیع به نسل‌های بعدی است.

بر این اساس، فاطمیه می‌تواند بستری برای پیوند میان اعتقاد، تاریخ و زیست اجتماعی جامعه شیعی باشد. تأکید بر شناخت حضرت زهرا(س) نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند؛ چراکه شناخت جایگاه ایشان، بخشی جدایی‌ناپذیر از شناخت سیره پیامبر(ص) و تاریخ شکل‌گیری تشیع است.

فقیهی که شعائر را با عمل زنده کرد

میراث آیت‌الله وحید خراسانی در احیای شعائر فاطمی را نمی‌توان صرفاً در شمار مجالس عزاداری، صدور اطلاعیه‌ها یا توصیه‌های ایشان خلاصه کرد. اهمیت سلوک عملی این مرجع فقید در مجموعه‌ای از مواضع و رفتارها آشکار می‌شود: دفاع صریح از عزاداری فاطمی در برابر اتهام افراط، تأکید بر جایگاه ممتاز این مناسبت در منظومه شعائر، حضور شخصی در مجالس عزاداری و پیوند دادن فاطمیه با شناخت تاریخ اسلام و ولایت اهل‌بیت(ع).

مجموع این رفتارها و مواضع، الگویی از نسبت مرجعیت دینی با شعائر مذهبی را به نمایش می‌گذارد؛ الگویی که در آن، فقیه افزون بر تبیین مبانی فقهی و اعتقادی، با حضور و رفتار خود نیز در احیای شعائر مشارکت می‌کند.

از این منظر، عنوان «فقیه شعائر فاطمیه» را می‌توان تعبیری برای توصیف این وجه از شخصیت و سلوک آیت‌الله وحید خراسانی دانست؛ فقیهی که فاطمیه را از سطح یک مناسبت تقویمی فراتر برد و با تأکید نظری، موضع‌گیری صریح و حضور عملی، در زنده نگه‌داشتن آن کوشید (رسا، 26 آبان 1405؛ مهر، 18 آبان 1405).

یادداشت از: حجت‌الاسلام والمسلمین علی راد، استاد دانشگاه تهران

©‌ وبانگاه، خبرگزاری تسنیم