هم‌زمانی انتشار گزارش‌های جنجالی رسانه‌های آمریکایی درباره احتمال حمله شیمیایی ایران به واشنگتن و ارتباط سدهای این کشور با پایگاه‌های موشکی، واکنشی را از سوی مقامات جمهوری اسلامی برانگیخته و یادآور سناریوهای مشابه در گذشته، به‌ویژه جنگ عراق است.

به گزارش بخش بین‌الملل وبانگاه بر اساس داده های خبری منتشر شده در خبرگزاری مهر، انتشار همزمان دو گزارش در رسانه‌های آمریکایی درباره احتمال حمله شیمیایی ایران به پایتخت آمریکا و ارتباط سدهای این کشور با پایگاه‌های موشکی زیرزمینی، با افزایش تنش‌ها میان تهران و واشنگتن، واکنش مقام‌های جمهوری اسلامی ایران را به دنبال داشته است.

این دو روایت که با هدف ترسیم تصویری تهدیدآمیز از ایران و طرح ادعاهای امنیتی بدون ارائه شواهد علنی منتشر شده‌اند، در یک نقطه اشتراک دارند. بررسی این فضاسازی‌ها، به‌ویژه در پرتو تجربه تاریخی حمله آمریکا به عراق، ابعاد مهمی از جنگ روایت‌ها علیه جمهوری اسلامی ایران را آشکار می‌کند.

از بمب کثیف تا سدهای موشکی؛ پشت‌پرده روایت‌سازی‌های آمریکا علیه ایران

انتشار گزارش شبکه سی‌ان‌ان مبنی بر ادعای برنامه‌ریزی ایران برای حمله به مقام‌های ارشد دولت دونالد ترامپ با استفاده از بمب کثیف یا سلاح شیمیایی در واشنگتن، یکی از تازه‌ترین نمونه‌های این فضاسازی‌هاست. این گزارش به نقل از هفت مقام آمریکایی ناشناس، مدعی بررسی چنین سناریویی از سوی نهادهای اطلاعاتی آمریکا شده است، هرچند حتی بر اساس روایت خود شبکه نیز، درباره توانایی و اراده ایران برای اجرای چنین عملیاتی میان مقام‌های آمریکایی اختلاف‌نظر وجود دارد.

محتوای گزارش سی‌ان‌ان، برخلاف تصویر تیتر آن، از وقوع تهدیدی قریب‌الوقوع حکایت ندارد و منابع مورد استناد، این تحرکات ادعایی را بیشتر تلاشی برای ایجاد گزینه‌های احتمالی تا نشانه‌ای از تصمیم قطعی برای حمله توصیف کرده‌اند. این در حالی است که سخنگوی کاخ سفید اعلام کرده است که در حال حاضر هیچ تهدید معتبر و قابل اتکایی علیه خاک آمریکا وجود ندارد. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز روز چهارشنبه ۲۷ آبان (۱۸ نوامبر)، ضمن رد چنین تهدیدی، فاصله قابل توجهی میان احتمال‌سازی مبتنی بر منابع ناشناس و ارزیابی رسمی مقام‌های آمریکایی از وجود یک تهدید واقعی قائل شد.

در واکنش به این گزارش‌ها، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، ادعاها را «مزخرف محض» خواند و با اشاره به شباهت آنها به تبلیغات دوران جنگ عراق، بر نقش رژیم صهیونیستی در این فضاسازی‌ها تأکید کرد. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، نیز انتشار این ادعاها را بخشی از تلاش آغازکنندگان تجاوز علیه ایران برای ایجاد زمینه رسانه‌ای اقدامات بعدی دانست. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نیز این تحولات را بازتولید سناریوهای جنگ‌طلبانه با پوشش رسانه‌ای جدید توصیف کرد.

مقایسه این روند با پرونده عراق در سال ۲۰۰۳ (۱۳۸۱ تا ۱۳۸۲) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ جایی که دولت جورج بوش با برجسته‌سازی ادعاهای مربوط به وجود سلاح‌های کشتار جمعی، فضای لازم را برای همراه‌سازی افکار عمومی و متحدان خود با حمله نظامی فراهم کرد. ادعاهایی که پس از اشغال عراق، شواهد معتبر و قابل اتکایی برای اثبات آنها یافت نشد. طرح اتهام استفاده احتمالی ایران از بمب کثیف یا سلاح شیمیایی، بدون ارائه شواهد علنی و مستقل، این نگرانی را ایجاد می‌کند که بار دیگر یک سناریوی امنیتی اثبات‌نشده به ابزاری برای تحریک افکار عمومی و توجیه سیاست‌های جنگ‌طلبانه تبدیل شود.

در نمونه‌ای دیگر از این فضاسازی‌ها، روزنامه نیویورک‌تایمز در گزارشی مدعی شد که بخشی از شبکه سدها و طرح‌های انتقال آب ایران ممکن است با هدف پشتیبانی از تأسیسات موشکی زیرزمینی احداث شده باشد. این گزارش با استناد به دیدگاه شماری از کارشناسان، میان موقعیت برخی سدها و مناطقی که در جریان حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی هدف قرار گرفته‌اند، هم‌پوشانی جغرافیایی ترسیم کرده است. با این حال، حتی گزارش مذکور نیز اذعان می‌کند که ارتباط مستقیم میان پروژه‌های آبی و زیرساخت‌های موشکی ایران اثبات نشده و همچنان در حد یک فرضیه قرار دارد.

از بمب کثیف تا سدهای موشکی؛ پشت‌پرده روایت‌سازی‌های آمریکا علیه ایران

نیویورک‌تایمز برای تقویت این فرضیه به بررسی موقعیت دست‌کم ۵۳۳ سد در ایران و مقایسه آن با نقاط مورد حمله در جریان تجاوز نظامی اخیر استناد کرده است. برخی کارشناسان مدعی شده‌اند که نزدیکی تأسیسات نظامی به منابع پایدار آب و برق می‌تواند به حفظ فعالیت مجموعه‌های زیرزمینی کمک کند. با این حال، چنین استدلالی به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که هدف اصلی از احداث سدها، پشتیبانی از فعالیت‌های نظامی بوده است؛ زیرا همجواری جغرافیایی دو تأسیسات لزوماً به معنای وجود ارتباط عملیاتی میان آنها نیست.

این روایت‌سازی از آن جهت اهمیت دارد که سدها و تأسیسات آبی، زیرساخت‌هایی حیاتی برای تأمین آب شرب، کشاورزی، تولید برق و استمرار زندگی میلیون‌ها شهروند هستند. ایران نیز به دلیل شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب، ناگزیر از اجرای طرح‌های گسترده مدیریت منابع آبی و انتقال آب بوده است. بنابراین، تبدیل یک فرضیه اثبات‌نشده درباره مجاورت سدها و تأسیسات نظامی به روایتی درباره ماهیت نظامی پروژه‌های آبی، می‌تواند کارکردهای حیاتی این زیرساخت‌ها را تحت‌الشعاع قرار داده و زمینه‌ساز تهدید امنیت آنها شود.

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در واکنش به این منطق، بر امکان تعمیم آن به زیرساخت‌های کشورهای دیگر تأکید کرد و گفت که بر اساس چنین استدلالی می‌توان هر سد، بندر یا نیروگاه نزدیک به یک پایگاه آمریکایی یا اسرائیلی را نیز تأسیساتی با کارکرد دوگانه قلمداد کرد. اسماعیل بقائی نیز یادآور شد که صرف مجاورت جغرافیایی زیرساخت‌های غیرنظامی با تأسیسات نظامی، مبنای معتبری برای معرفی آنها به‌عنوان اهداف نظامی مشروع نیست. این موضع با اصول اساسی حقوق بین‌الملل بشردوستانه ارتباط دارد؛ زیرا نظامی بودن یک هدف باید بر اساس معیارهای مشخص و شواهد معتبر احراز شود.

قرار گرفتن دو روایت مربوط به بمب کثیف و سدهای دارای کارکرد موشکی در یک بازه زمانی کوتاه، از منظر جنگ رسانه‌ای و عملیات روانی قابل تأمل است. روایت نخست، ایران را به‌عنوان تهدیدی برای امنیت داخلی آمریکا و جان مقام‌های ارشد این کشور معرفی می‌کند؛ روایت دوم نیز می‌کوشد بخشی از زیرساخت‌های حیاتی ایران را در چارچوب فعالیت‌های نظامی و موشکی قرار دهد. این دو تصویر در کنار یکدیگر، می‌توانند به شکل‌گیری روایتی فراگیرتر کمک کنند که بر اساس آن، جمهوری اسلامی ایران نه‌تنها تهدیدی خارجی برای منافع آمریکا، بلکه خطری مستقیم برای امنیت شهروندان و زیرساخت‌های غیرنظامی نیز معرفی شود.

از بمب کثیف تا سدهای موشکی؛ پشت‌پرده روایت‌سازی‌های آمریکا علیه ایران

چنین فضاسازی‌هایی می‌تواند با اهدافی چون ایجاد هراس در افکار عمومی آمریکا، کاهش هزینه سیاسی تصمیم‌گیری برای تشدید فشارها و اقدامات نظامی، و همراه‌سازی متحدان واشنگتن با سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تر علیه جمهوری اسلامی ایران دنبال شود. استفاده از منابع ناشناس اطلاعاتی، طرح فرضیه‌های اثبات‌نشده و برجسته‌سازی سناریوهای تهدیدآمیز، امکان شکل‌دهی به فضای روانی مورد نیاز برای توجیه سیاست‌های تقابلی را فراهم می‌کند؛ بی‌آنکه الزاماً شواهد علنی و مستقلی برای اثبات ادعاها ارائه شده باشد.

تجربه تاریخی عراق نشان می‌دهد که پیامدهای چنین فضاسازی‌هایی را نمی‌توان دست‌کم گرفت. کمیسیون بررسی توانمندی‌های اطلاعاتی آمریکا درباره سلاح‌های کشتار جمعی در سال ۲۰۰۵ (۱۳۸۳ تا ۱۳۸۴)، عملکرد جامعه اطلاعاتی این کشور در ارزیابی برنامه تسلیحاتی عراق را یک شکست عمده اطلاعاتی توصیف کرد. همچنین کمیته اطلاعاتی سنای آمریکا اعلام کرد که بخش عمده‌ای از ارزیابی‌های کلیدی پیش از جنگ درباره برنامه‌های تسلیحاتی عراق یا بیش از حد قطعی بیان شده بودند یا از اطلاعات پشتیبان کافی برخوردار نبودند.

این تجربه نشان داد که چگونه ارزیابی‌های ناقص و ادعاهای اثبات‌نشده می‌توانند از سطح گزارش‌های اطلاعاتی فراتر رفته و به مبنایی برای تصمیم‌گیری‌های راهبردی و نظامی تبدیل شوند. معرفی ایران به‌عنوان تهدیدی برای امنیت داخلی آمریکا از یک سو و زیرساخت‌های حیاتی آن به‌عنوان تأسیساتی با کارکرد نظامی از سوی دیگر، می‌تواند به ایجاد توجیه سیاسی برای تشدید فشارها و اقدامات تجاوزکارانه کمک کند. در چنین شرایطی، مطالبه شواهد مستقل و قابل راستی‌آزمایی و تفکیک ادعاهای رسانه‌ای از واقعیت‌های اثبات‌شده، اهمیتی دوچندان دارد.

©‌ خبرگزاری مهر