برای فهم اثر تاریخی بهابادی باید بین دفاع از معرفت موجود و دفاع ازشرایط امکان تولید و توسعه معرفت تفاوت گذاشت.

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از یزد، مقاله «رخدادنگاری انتقادی نقش بهابادی یزدی در دفاع از عقلانیت فقهی» با تمرکز بر جایگاه ملاعبدالله بهابادی یزدی، تلاش می‌کند نقش این عالم در تاریخ تحول آگاهی مدرسی شیعه را فراتر از شهرت او به‌عنوان شارح منطق بازخوانی کند. بر اساس این مقاله، اهمیت بهابادی تنها در آموزش یک دانش نظری خلاصه نمی‌شود؛ بلکه توجه او به منطق، به تقویت شرایطی کمک کرد که بعدها جریان اصولی بتواند در برابر صورت‌بندی تاریخی اخباری‌گری از استدلال فقهی و روش اجتهادی دفاع کند.

عبدالمجید مبلغی، نویسنده مقاله و عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، برای توضیح این نقش میان «ظهور یک جریان فکری» و «شکل‌گیری زمینه‌های معرفتی آن» تمایز می‌گذارد. از این منظر، بهابادی پیش از ظهور محمدامین استرآبادی و اخباری‌گری جدید می‌زیست؛ اما با بسط آموزش منطق در نظام مدرسی شیعه، بخشی از زیرساخت معرفتی لازم برای مواجهه با آن جریان را فراهم کرد.

منطق؛ از متن آموزشی تا زیرساخت تولید معرفت فقهی

در خوانش ارائه‌شده در مقاله، منطق صرفاً مجموعه‌ای از قواعد برای درست‌اندیشیدن یا متنی مقدماتی در برنامه درسی حوزه نیست. منطق به حوزه‌های علمی امکان می‌دهد نسبت میان مقدمه، استدلال و نتیجه را روشن کنند، اعتبار شیوه‌های استنباط را بسنجند و درباره حدود و شرایط تولید معرفت داوری کنند. به همین دلیل، هر تغییری در جایگاه منطق در نظام آموزشی می‌توانست پیامدهایی فراتر از کلاس درس داشته باشد و بر چگونگی صورت‌بندی دانش فقهی اثر بگذارد.

ملاعبدالله بهابادی یزدی با تألیف «الحاشیة علی تهذیب المنطق» بر اثر سعدالدین تفتازانی، در سنتی آموزشی و توضیحی نقش‌آفرینی کرد که هدف آن گشودن مباحث فشرده منطقی برای طالبان دانش بود. بر اساس معرفی دبیرخانه بزرگداشت ملاعبدالله بهابادی، «تهذیب المنطق و الکلام» تفتازانی در سال 789 قمری به پایان رسیده و از متون معتبر آموزشی دوره‌های قدیم بوده است. حاشیه بهابادی نیز شرحی نسبتاً مفصل و از مشهورترین حواشی این اثر به‌شمار می‌رود و با روش «قال ـ اقول»، عبارت اصلی را می‌آورد و سپس به توضیح و تحلیل آن می‌پردازد.

اهمیت این کار از نگاه مقاله در آن است که بهابادی به انتقال یا حفظ مجموعه‌ای از گزاره‌های منطقی بسنده نکرد؛ بلکه به تقویت توانایی مدرسه برای تولید، تنظیم و ارزیابی معرفت کمک کرد. در این چارچوب، آموزش منطق به معنای فراهم‌کردن زبان و ساختار مشترکی برای گفت‌وگوی علمی میان دانش‌های کلامی، اصولی و فقهی بود.

دفاع پیش‌نگرانه از اصول‌گرایی پیش از ظهور اخباری‌گری

مقاله مبلغی استدلال می‌کند که برای فهم اثر تاریخی بهابادی باید میان «دفاع از معرفت موجود» و «دفاع از شرایط امکان تولید و توسعه معرفت» تفاوت گذاشت. بهابادی در دوره‌ای پیش از شکل‌گیری اخباری‌گری جدید فعالیت می‌کرد؛ بنابراین نمی‌توان نقش او را به یک پاسخ مستقیم و تاریخی به نزاع اصولی و اخباری فروکاست. نقش او پیش‌نگرانه‌تر بود: تقویت ظرفیتی که در دهه‌های بعد، امکان دفاع منسجم‌تر از چارچوب اصولی را فراهم ساخت.

در جریان اخباری‌گری، بر حجیت و کفایت اخبار و روایات در فرایند فهم و استنباط دینی تأکید بیشتری پدیدار شد. در برابر، سنت اصولی برای تبیین روش اجتهاد، اعتبارسنجی ادله و تنظیم نسبت میان منابع، به ابزارهای استدلالی و قواعد تحلیل نیاز داشت. مقاله نشان می‌دهد که توجه بهابادی به منطق، به‌طور غیرمستقیم این نیاز تاریخی را پاسخ داد؛ زیرا منطق به مدرسه فقهی امکان می‌داد نه‌فقط درباره محتوای یک حکم، بلکه درباره چگونگی رسیدن به آن حکم نیز بحث کند.

از این زاویه، بهابادی را باید یکی از حلقه‌های میان سنت مدرسی پیشاصفوی و تحولات فکری سده‌های بعد دانست. او با شرح و آموزش یک متن منطقی، شاکله‌ای صوری برای اندیشه فراهم کرد؛ شاکله‌ای که در آن تعریف، تقسیم، استدلال و سنجش نسبت مقدمات و نتایج اهمیت پیدا می‌کرد. همین ظرفیت، به تعبیر مقاله، زمینه‌ای برای استمرار عقلانیت فقهی و دفاع از روش اصولی در مواجهه با جریان‌های حدیث‌گرا فراهم آورد..

البته این صورت‌بندی به معنای انتساب مستقیم همه پیروزی‌های بعدی اصولیان به بهابادی نیست. مدعای مقاله درباره یک رابطه معرفت‌شناختی و زمینه‌ساز است؛ یعنی سهم بهابادی در آماده‌سازی بستر آموزشی و استدلالی‌ای دیده می‌شود که دیگر عالمان پس از او در آن به تولید و دفاع از دانش اصولی پرداختند.

بازخوانی یک نقش تاریخی برای فهم تحولات حوزه‌های شیعی

نتیجه اصلی مقاله آن است که ملاعبدالله بهابادی یزدی، چهره‌ای مهم اما کمتر شناخته‌شده در تاریخ تحکیم زیرساخت‌های معرفتی تشیع مدرسی است. بازشناسی او از این منظر، نگاه به تاریخ حوزه را از تمرکز صرف بر منازعات آشکار و چهره‌های مشهور فراتر می‌برد و نقش آثار آموزشی، شرح‌ها و حاشیه‌ها را در ساخته‌شدن ظرفیت‌های فکری نشان می‌دهد.

بر این اساس، «حاشیه ملاعبدالله» را نباید فقط اثری درسی یا شرحی بر کتاب تفتازانی دانست. این اثر در شبکه‌ای از آموزش، انتقال مفاهیم و تمرین استدلال قرار داشت و به تثبیت زبانی مشترک برای مباحث نظری کمک می‌کرد. معرفی کتاب نیز نشان می‌دهد که اثر بهابادی در شمار شرح‌های مفصل و مشهور بر «تهذیب المنطق» قرار داشته است

بازخوانی این میراث می‌تواند به پژوهشگران کمک کند تا تاریخ اصول فقه و رویارویی اصولیان با اخباریان را نه صرفاً به‌عنوان نزاعی میان دو جریان، بلکه به‌عنوان فرایندی تدریجی در شکل‌گیری ظرفیت‌های معرفتی تحلیل کنند. در این روایت، بهابادی یزدی از جمله عالمانی است که پیش از بروز بحران، به تقویت ابزارهای فهم و استدلال پرداخت؛ نقشی که اثر آن بیش از آنکه در یک موضع‌گیری سیاسی یا جدلی آشکار شود، در استمرار یک نظام دانشی دیده می‌شود.

©‌ وبانگاه، خبرگزاری تسنیم