به گزارش وبانگاه به نقل از خبرنگار تسنیم از قم، قاسم پورحسن، دانشیار فلسفه دانشگاه علامه طباطبائی و نویسنده سه کتاب «خوانشی نو از فلسفه فارابی؛ گسست بنیادین معرفتی از سنت یونانی»، «نظام معرفتشناسی؛ بازخوانی بنیانهای معرفتی فارابی» و «فارابی و الحروف؛ جستاری در تأملات زبانی ـ فلسفی فارابی» درباره فارابی با تأکید بر اهمیت کتاب «الحروف» در منظومه فکری این فیلسوف مسلمان گفت: برای فهم جایگاه این اثر باید از مسئلهای بنیادین در اندیشه فارابی، یعنی جایگاه عقل و حکمت در فهم دین آغاز کرد. فارابی صرفاً درصدد تبیین برخی مباحث فلسفی یا منطقی نیست، بلکه میکوشد نسبت میان فلسفه، دین و عقل را بهگونهای بنیادین توضیح دهد؛ از اینرو «الحروف» را نباید صرفاً اثری در حوزه زبان یا منطق تلقی کرد، زیرا این کتاب ظرفیتهای مهمی در معرفتشناسی و تبیین نسبت فلسفه و دین دارد.
کتاب «فارابی و الحروف؛ جستاری در تأملات زبانی ـ فلسفی فارابی» از آثار پژوهشی قاسم پورحسن درباره این فیلسوف مسلمان است که شامل ترجمه فارسی رساله «الحروف» فارابی از زبان عربی، شرح و بررسی تحقیقی موضوعات و مسائل مطرح شده در آن و نیز مقدمهای مفصل درباره وضعیت فلسفه و جریانهای فلسفی در عصر فارابی است. نویسنده در قالب 10 جستار، ابعاد مختلف این اثر را بررسی کرده و کوشیده است جایگاه آن را در منظومه فکری فارابی روشن کند.
پورحسن با اشاره به جایگاه عقل و حکمت در اندیشه فارابی افزود: فارابی معتقد است بدون فهم صحیح تفکر عقلانی نمیتوان از شریعت دفاع کرد. حکمت در اندیشه او معیاری معرفتی است که به کمک آن میتوان باور دینی درست را از نادرست تشخیص داد. به همین دلیل فارابی در پی تبیین جایگاه معرفتی عقل و حکمت است و میکوشد بنیانهای فلسفی این مسئله را در سنت فلسفه اسلامی صورتبندی کند.
این استاد فلسفه با اشاره به نسبتسنجی فلسفه و دین در اندیشه فارابی بیان کرد: این مسئله به موضوع مهم دیگری نیز راه میبرد و آن نسبت فیلسوف و پیامبر و تطبیق وحی و عقل است. به گمان من، تاکنون به اندازه کافی از این منظر به کتاب «الحروف» توجه نشده است، در حالی که مطالعه این اثر با چنین رویکردی میتواند ظرفیتهای بدیع و استقلال فکری آن را آشکار کند.
پورحسن در ادامه با اشاره به زمینههای تاریخی نگارش کتاب «الحروف» گفت: برای فهم این اثر باید به کشمکشهای فکری جهان اسلام در نیمه نخست سده چهارم هجری توجه کرد. در این دوره، مسئله سازگاری یا ناسازگاری حکمت و شریعت به یکی از منازعات مهم فکری تبدیل شده بود. گرچه بخشی از مخالفان فلسفه در قالب دفاع از شریعت و با تکیه بر نحو و کلام به مقابله با آن میپرداختند، اما مسئله بنیادین فراتر از مناقشه میان دو مکتب زبانی یا اختلاف بر سر منطق و نحو بود. آنچه در عمق این منازعه جریان داشت، تعارض میان رویکرد عقلانی و فلسفی از یکسو و رویکرد کلامی، فقهی و زبانی به دین از سوی دیگر بود.
وی ادامه داد: فارابی در «الحروف» میکوشد سرشت این کشمکش فکری را در جامعه اسلامی نشان دهد. اهمیت کتاب نیز از همین جا ناشی میشود، زیرا فارابی با رویکردی انضمامی به تفکر، صرفاً به طرح مباحث انتزاعی فلسفی نمیپردازد، بلکه به زمینههای اجتماعی و فکری شکلگیری اندیشهها توجه دارد. او بهخوبی میداند که سنت اسلامی و سنت یونانی در موضوعاتی همچون زندگی، سعادت، مبدأ، انسان، اخلاق و جامعه، دو منظر متفاوت دارند و برای فهم نسبت میان آنها باید ساختارهای فکری هر دو سنت را شناخت.
این پژوهشگر فلسفه با تأکید بر استقلال فکری فارابی تصریح کرد: فارابی را نباید صرفاً شارح ارسطو یا متفکری محدود به تفکر یونانی دانست. او فیلسوفی مستقل است که با شناخت عمیق سنت یونانی، توانست نسبت خود را با آن بازاندیشی کند و به نوعی گسست معرفتی دست یابد. از این منظر، «الحروف» را باید اثری مستقل دانست که بنمایه آن نه صرفاً مقولات ارسطوست و نه مابعدالطبیعه او.
پورحسن با اشاره به برخی خوانشهای رایج از کتاب «الحروف» عنوان کرد: فارابی در این کتاب درباره علوم عقلی، نحو، لغت، چگونگی پیدایش واژهها و رشد و تطور آنها بحث میکند. همچنین معانی اصطلاحات علمی، زبانی و نحوی را در زبانهای عربی، فارسی، سغدی، یونانی و سریانی بررسی میکند و از نسبت واژگان رایج میان مردم با فلسفه و جامعه سخن میگوید. با این حال وجود این مباحث به معنای آن نیست که موضوع اصلی کتاب زبانشناسی یا واژهشناسی باشد.
وی افزود: اگر در «الحروف» بهدقت تأمل نکنیم، ممکن است تصور کنیم این اثر شرحی بر مقولات ارسطو یا مابعدالطبیعه اوست یا اینکه موضوع اصلی آن بررسی لغت و اصطلاحات زبانی است. محسن مهدی در مقدمه خود بر این کتاب تلاش کرده است نشان دهد که «الحروف» شرح مقولات نیست، بلکه باید آن را شرح مابعدالطبیعه ارسطو دانست. هر چند استدلال او از این جهت که کتاب شرح مقولات نیست تا حدی پذیرفتنی است، اما این مسئله بهخودیخود اثبات نمیکند که «الحروف» شرح مابعدالطبیعه باشد. استناد به استفادههای ابنرشد از این کتاب نیز برای اثبات چنین برداشتی کافی نیست، زیرا به اعتقاد من، ابنرشد بهرهبرداری کاملاً درستی از «الحروف» در آثار خود درباره مابعدالطبیعه نداشته است.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه فارابی در «الحروف» به دنبال آشکار کردن پیوند زبان، منطق و حکمت است گفت: فارابی با نقد کار مترجمان، به بازخوانی زبانی و فلسفی واژگانی مانند موجود، جوهر، شیء، ذات، عرض، هویت، أین، هل، کیف و متی میپردازد. این بازخوانی علاوه بر آشکار کردن کاستیهای ترجمهها، به فهم دقیقتر مباحث فلسفی کمک میکند، زیرا مانع از خلط معانی و مفاهیم میشود. بنابراین بحث از زبان در این کتاب در خدمت مسئلهای فلسفی و معرفتی قرار دارد.
پورحسن ادامه داد: فارابی در بخشی از «الحروف» بر پیوند زبان معمولی یا عرفی، یعنی زبان طبیعی، با زبان فلسفی تأکید میکند و برای توضیح این نسبت، دلایل و مثالهای فراوانی میآورد. توجه به این مسئله که در کنار واژگان و اصطلاحات رایج، باید بنیادهای زبانی طبیعی نیز در تعبیرهای فلسفی لحاظ شوند، ابتکاری بدیع است. از این جهت، «الحروف» اثری مستقل و نوآورانه در نسبت میان زبانشناسی، معرفتشناسی و هستیشناسی بهشمار میرود.
وی در ادامه با اشاره به پیوند میان کتابهای «الحروف» و «الملة» فارابی، درباره معیار تشخیص دین حقیقی از برداشتهای نادرست دینی گفت: فارابی در کتاب «الملة» توضیح میدهد که دین میتواند مبتنی بر حقیقت باشد، یا بر صورت و مثالی از حقیقت استوار شود و یا اساساً بیرون از این دو قرار گیرد. دین حق، دین فاضله است و دستیابی به حقیقت آن با کمک برهان امکانپذیر میشود.
این پژوهشگر فلسفه برهانی بودن را در این بحث دارای اهمیت اساسی دانست و افزود: از دیدگاه فارابی، دین راستین دینی است که بتوان آن را بر بنیاد ادله یقینی و برهانی فهم کرد. اگر دینی نه بر حقیقت استوار باشد و نه مثالی از آن را بازنمایی کند، در قلمرو ضلال و گمراهی قرار میگیرد. فارابی در فصل نوزدهم کتاب «الحروف» نیز ملاک تمایز فلسفه راستین از فلسفه ناراستین را برهان میداند. بنابراین، میان معیار تشخیص فلسفه حقیقی و دین حقیقی نوعی پیوند معرفتی برقرار است، چرا که دین فاضله و فلسفه حقیقی هر دو با حقیقت و برهان نسبت دارند.
پورحسن با بیان اینکه از همین منظر میتوان تقدم فلسفه بر دین را در اندیشه فارابی فهم کرد گفت: فارابی معتقد است دانش فقه و کلام نسبت به دین متأخرند و دین نیز از حیث بنیادهای معرفتی تابع فلسفه است. فلسفه باید بر مبانی عقلی و برهانی استوار باشد تا دین نیز از این مبانی بهرهمند شود و عقلانی باشد. اگر دین از بنیادهای عقلی و برهانی برخوردار نباشد، ممکن است بر امور ظنی و توهمآلود استوار شود و صورت و مثال حقیقت را به جای خود حقیقت بنشاند.
وی در عین حال با تأکید بر جایگاه معرفتی عقل در این بحث عنوان کرد: باید میان عقل بهمثابه نیروی ادراک و عقل بهمثابه مرجع ولایت و حکومت تمایز قائل شد. عقل در اینجا کاشف دین و تمییزدهنده درستی و نادرستی گزارههای آن است، نه منبع هستیشناختی دین. منبع دین، اراده و علم ازلی الهی است و عقل وظیفه شناخت و تشخیص را بر عهده دارد. به بیان دیگر، عقل اهل درایت و معرفت است، نه ولایت و حکومت؛ عقل مدرک است، نه حاکم. حتی اعتبار نقل نیز از طریق عقل فهمیده و ادراک میشود. بنابراین، با کمک عقل است که میتوان دین عقلانی، یعنی دینی موجه و مدلل و بهدور از وهم، را از برداشتهای غیرعقلانی و مبتنی بر ظن و توهم بازشناخت.
این استاد فلسفه با تأکید بر ضرورت فراتر رفتن از خوانش صرفاً زبانی و منطقی کتاب «الحروف» بیان کرد: اهمیت این اثر در آن است که ما را با لایهای عمیقتر از اندیشه فارابی مواجه میکند. اگر این کتاب را صرفاً در چارچوب مباحث زبانشناختی یا منطقی بررسی کنیم، بخشی از ظرفیت فلسفی آن را نادیده گرفتهایم. باید «الحروف» را در پیوند با مسئله معرفت، عقل، فلسفه و دین مطالعه کرد. فارابی از طریق تبیین نسبت فلسفه و دین، درصدد پاسخگویی به این پرسش است که چگونه میتوان به فهمی درست از حقیقت دست یافت و بر چه مبنایی میتوان میان باور درست و نادرست تمایز گذاشت.
پورحسن در پایان، کتاب «الحروف» را مهمترین اثر فلسفی فارابی و اثری مستقل و بدیع در سنت فلسفه اسلامی دانست و تأکید کرد: این کتاب از آن جهت اهمیت دارد که هم کشمکشهای فکری درون جامعه اسلامی را بازتاب میدهد و هم نسبت میان سنتهای فکری اسلامی و یونانی را به بحث میگذارد. «الحروف» اثری است که ظرفیتهای آن همچنان نیازمند پژوهشهای دقیقتر است و بازخوانی آن میتواند ابعاد مهمی از اندیشه فلسفی فارابی را روشن کند.





نظرات
نظر شما ثبت شد؛ پس از بررسی، در صورت تأیید نمایش داده میشود.
هنوز نظری منتشر نشده است.