خیرآب قشم، ابتکار مدریت مشارکتی آب در قشم در جمع برگزیدگان ملی یونسکو قرار گرفت.

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم دفتر جزایر خلیج فارس، پیوند دانش بومی، مشارکت اجتماعی و فناوری‌های نوین در ابتکار «خیرآب جزیره قشم»، این تجربه را در میان سه طرح برگزیده ایران در جایزه ملی «میراث زنده و آب» سال 2026 مرکز منطقه‌ای یونسکو قرار داد؛ الگویی که با به‌کارگیری ظرفیت خیرین، بنگاه‌های اقتصادی و جوامع محلی، راهکارهایی متناسب با نیازهای آبی جزیره دنبال می‌کند.

ابتکار «خیرآب جزیره قشم» متعلق به شرکت آب، برق و تأسیسات سازمان منطقه آزاد قشم، 18 آبان‌ماه 1405 در نخستین آیین گرامیداشت روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس که در مجموعه همایش‌های وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برگزار شد، موفق به دریافت جایزه ملی «میراث زنده و آب» سال 2026 شد.

این جایزه با هدف شناسایی و معرفی تجربه‌هایی برگزار می‌شود که با تکیه بر میراث فرهنگی ناملموس، دانش‌های بومی و ظرفیت‌های اجتماعی، راهکارهایی برای مواجهه با چالش‌های حوزه آب ارائه می‌کنند. انتخاب ابتکار قشم در این رویداد، بیانگر ظرفیت تجربه‌های محلی جزیره برای ارائه راهکارهای مشارکتی در مدیریت منابع آب و بهره‌گیری هم‌زمان از میراث بومی و فناوری‌های نوین است.

تأمین آب با مشارکت ظرفیت‌های اجتماعی و اقتصادی

ابتکار «خیرآب جزیره قشم» بر پایه تأمین مالی جمعی و هم‌افزایی میان مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی، مشارکت خیرین، دانش تخصصی و توان جوامع محلی شکل گرفته است. در این الگو، به‌جای اتکای صرف به منابع و سازوکارهای متعارف تأمین آب، ظرفیت‌های موجود در جامعه محلی و بخش اقتصادی نیز برای شناسایی نیازها و اجرای راهکارهای متناسب با شرایط هر منطقه به کار گرفته می‌شود.

وجه تمایز این تجربه، پیوند میان شیوه‌های سنتی مدیریت آب، راهکارهای فناورانه و مشارکت اجتماعی است؛ رویکردی که امکان استفاده دوباره از ظرفیت‌های تاریخی و زیرساختی موجود را فراهم می‌کند و در کنار توسعه تأسیسات تأمین و انتقال آب، به نیازهای متنوع مناطق مختلف جزیره توجه دارد.

این ابتکار در میان سه تجربه برگزیده کشور از استان‌های هرمزگان، فارس و سمنان قرار گرفت. انتخاب آن، ظرفیت پیوند دانش بومی و مشارکت مردمی با راهکارهای فنی را در مواجهه با محدودیت منابع آب و تقویت تاب‌آوری سکونتگاه‌های محلی برجسته می‌کند.

بازگشت برکه‌های تاریخی گربدان به چرخه بهره‌برداری

یکی از نمونه‌های اجرایی این ابتکار، باززنده‌سازی برکه‌های باران در روستای گربدان است؛ اقدامی که با تلفیق معماری بومی و فناوری‌های نوین تصفیه آب و گندزدایی میکروبی، امکان استفاده دوباره از ظرفیت ذخیره‌سازی آب باران را فراهم می‌کند.

در این تجربه، برکه‌های تاریخی صرفاً به‌عنوان آثار باقی‌مانده از شیوه‌های سنتی زندگی حفظ نشده‌اند، بلکه ظرفیت کارکردی آن‌ها با استفاده از فناوری‌های متناسب با نیازهای امروز ارتقا یافته است. به این ترتیب، ضمن حفظ هویت معماری و جایگاه محلی این سازه‌ها، امکان بهره‌گیری دوباره از آب ذخیره‌شده در آن‌ها برای پاسخ‌گویی به بخشی از نیازهای جامعه محلی فراهم می‌شود.

این اقدام نمونه‌ای از چگونگی استفاده از دانش و سازه‌های بومی در کنار فناوری‌های جدید است؛ ظرفیتی که می‌تواند در شرایط محدودیت منابع آب، نقش مکملی در مدیریت محلی این منابع داشته باشد.

توسعه ظرفیت آب‌شیرین‌کن در دوستکو و کانی

در بخش دیگری از اقدامات این طرح، با مشارکت سفارت ژاپن، یک دستگاه آب‌شیرین‌کن با ظرفیت تولید روزانه 200 مترمکعب آب در روستاهای دوستکو و کانی راه‌اندازی شده است.

این اقدام، نمونه‌ای از به‌کارگیری ظرفیت همکاری‌های بین‌المللی در کنار سازوکار مشارکتی «خیرآب» برای توسعه امکانات تأمین آب در مناطق روستایی جزیره به شمار می‌رود. استفاده از ظرفیت آب‌شیرین‌کن در این مناطق، در چارچوب مجموعه راهکارهایی قرار دارد که با توجه به شرایط و نیازهای سکونتگاه‌های محلی دنبال می‌شوند.

مشارکت در تأمین مخازن ذخیره آب خانوارها

تأمین مخازن ذخیره آب برای خانوارهای نیازمند، بخش دیگری از اقدامات اجرایی ابتکار «خیرآب جزیره قشم» است. این اقدام با همکاری جمعیت هلال‌احمر و مشارکت مالی شرکت فولاد کاوه جنوب کیش انجام شد و طی آن، 205 مخزن ذخیره آب در اختیار خانواده‌های نیازمند در روستاهای باغ بالا، کنار سیاه و عایشه‌آباد قرار گرفت.

توزیع این مخازن با هدف تقویت امکان ذخیره‌سازی آب در سطح خانوارها، بخشی از پاسخ به نیازهای روزمره ساکنان این مناطق را دنبال می‌کند. این تجربه همچنین نشان می‌دهد که مشارکت بنگاه‌های اقتصادی و نهادهای اجتماعی می‌تواند در کنار اقدامات زیرساختی، به تأمین امکانات موردنیاز خانواده‌ها در مناطق مختلف جزیره کمک کند.

الگویی مکمل برای تقویت تاب‌آوری سکونتگاه‌های جزیره

زنده و آب» یونسکو، فرصتی برای معرفی تجربه‌ای است که در آن دانش بومی، سرمایه اجتماعی، مشارکت اقتصادی و فناوری در مسیر مدیریت نیازهای آبی مناطق مختلف جزیره به کار گرفته شده‌اند.

اهمیت این رویکرد، تنها به اجرای چند طرح تأمین یا ذخیره‌سازی آب محدود نمی‌شود؛ بلکه در ایجاد سازوکاری برای شناسایی ظرفیت‌های محلی، جلب مشارکت بازیگران مختلف و استفاده مؤثرتر از امکانات موجود نیز قابل ارزیابی است. چنین الگویی می‌تواند در کنار توسعه زیرساخت‌های تأمین و انتقال آب، به افزایش تاب‌آوری سکونتگاه‌ها، تقویت ظرفیت‌های محلی و بهبود کیفیت زندگی ساکنان قشم کمک کند.

©‌ وبانگاه، خبرگزاری تسنیم