ایمن‌سازی فرهنگ نیازمند جایگزینی کنترل‌شده باورهای غلط با ارزش‌های جدید بدون تخریب ریشه‌هاست.

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از شیراز، اسماعیل عسلی از پیشکسوتان عرصه رسانه استان فارس طی یادداشتی اختصاصی با عنوان «ایمن‌سازی فرهنگ» که در اختیار خبرگزاری تسنیم قرار داده است، نوشت:

از جمله ویژگی‌های جوامع سنتی، برجسته بودن نقش خانواده، بزرگان خاندان، سران قبایل و طوایف و سنت‌های دیرپا در پایش و سمت‌دهی به رفتار‌هاست که موجب کاهش هزینه‌های اداره جامعه می‌شود، هر چند حاکمیت سنت هرگز به این معنا نیست که تخلف و جرم و جنایت وجود ندارد، اما از آنجایی که افراد هم از درون تحت تأثیر باور و ایمان به چارچوب‌های اخلاقی و هم از بیرون توسط خانواده و جامعه در قالب عرف مهار می‌شوند، احتمال بروز خطا کاهش پیدا می‌کند.

البته ایراد‌هایی هم به جوامع سنتی وارد است که شاخص‌ترین آنها حاکمیت فضای مردسالاری است که در مواردی موجبات تضییع حقوق دختران و زنان را فراهم می‌کند.

عرف هم که شدیداً تحت تأثیر سنت و فرهنگ قرار دارد، محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند که با رویکرد‌های تجددمآبانه همخوانی ندارد. برای نمونه آمار طلاق در جوامع سنتی به دلیل باور‌های نهادینه شده در قالب عرف، بسیار پایین است که در مواردی به طلاق عاطفی و متشنج شدن فضای خانواده منجر می‌شود و گاهی از دل چنین وضعیتی خودسوزی زنان و دختران بیرون می‌آید؛ بنابراین حاکمیت فضای سنتی بر رفتار مردم نیز آسیب‌های مخصوص به خود را دارد و اینگونه نیست که همه چیز خوب باشد.

تجددگرایی نیز به همان نسبت که از سنت فاصله می‌گیرد راه را برای افراط و تفریط هموار می‌سازد و از آسیب در امان نیست.

حالت گذار و بینابینی حرکت از سنت به تجدد شباهت زیادی به رفتار دانش‌آموزان دوره راهنمایی دارد که نه مانند دبستانی‌ها کودک به حساب می‌آیند و نه هنوز پا به عرصه‌ی جوانی گذاشته‌اند که این وضعیت معلمان را در یک حالت بلاتکلیفی در تنظیم رفتار خودشان با دانش آموزان قرار می‌دهد.

جامعه‌ای سنتی که به سمت تجدد قدم برمی‌دارد هم همین گونه است؛ یعنی از یک سو تحت تأثیر عرف و سنت و باور‌های نهادینه شده قرار دارد و از سویی دیگر نیاز به تغییر وضعیت او را به سمت رفتار‌های متفاوت سوق می‌دهد. در چنین حالت بینابینی است که می‌بینیم برخی جشن طلاق برگزار می‌کنند که نه سنت آن را تأیید می‌کند و نه متجددین جا افتاده با چنین رفتاری همراهی می‌کنند.

ما همواره در حالت‌های بینابینی شاهد افراط و تفریط‌هایی هستیم که به رفتار‌های پرخطر می‌انجامد.

در مباحث اقتصادی هم وقتی دولت به جراحی‌های بزرگ برای هدفمند سازی یارانه‌ها روی می‌آورد، حالتی بینابینی پیش می‌آید که همگان را دچار بلاتکلیفی می‌کند. از یکسو دل کندن از بنزین ارزان برای مردم دشوار است و از سویی دیگر ارزان بودن بنزین عده‌ای را به سمت قاچاق سوخت می‌کشاند.

حالت نه جنگ و نه صلح نیز از همین قاعده پیروی می‌کند و مردم را در حالت بلاتکلیفی قرار می‌دهد به طوری که خیلی‌ها نمی‌دانند در پیوند با سربازی، ادامه تحصیل، انتخاب شغل، ازدواج و مسافرت و خرید اقلام ضروری و حتی خرید خانه و خودرو چه رفتاری باید داشته باشند.

البته جنگ و شرایط اقتصادی ممکن است در مدت زمان کوتاهی تعیین تکلیف شود ولی فرهنگ اینگونه نیست چرا که رسیدن مردم به شرایط متعادل گاهی نیازمند تغییر نسل‌هاست.

در واقع می‌توان گفت که مطلق‌گرایی‌هایی که در قالب افراط و تفریط خودنمایی می‌کند، آفت عبور کم‌هزینه از حالت گذار فرهنگی است. اینکه عده‌ای بگویند جامعه باید کاملاً سنتی باشد و عده‌ای دیگر به دنبال تجدد و بریدن از سنت به صورت کامل باشند، می‌تواند چالشی پرهزینه را بر جامعه تحمیل کند.

بی‌تردید، کسی که ناگهان پس از خروج از آب گرم وارد آب سرد می‌شود، به خودش شوک وارد می‌کند. تحولات فرهنگی، لاک پشتی است نه ناگهانی و مقطعی.

اصولاً گذار فرهنگی باید با ریزش و رویش کم‌شتابی همراه باشد به طوری که مردم به تدریج از سنت‌های غلط و باور‌های آمیخته به انواع خرافات فاصله بگیرند ولی سنت‌های سازنده و هویت بخش را پاس بدارند و به موازات آن گرایش آنها به رفتار‌های جدید باید با همین منطق دنبال شود یعنی جایگزینی طوری صورت گیرد که شاهد ایجاد خلأ فرهنگی نباشیم.

شما وقتی در ساختمانی زندگی می‌کنید که بخش‌هایی از آن فرسوده است ولی در عین حال سقفی زیبا و حیاط و باغچه‌ای دلگشا دارد سعی می‌کنید بدون آسیب وارد کردن به زیبایی‌های آن، ساختمان را در برابر تکانه‌های شدید و نفوذ آب و باران ایمن سازی کنید.

ایمن‌سازی سازی فرهنگ نیز باید تابع قواعد خاص خودش باشد.

©‌ وبانگاه، خبرگزاری تسنیم