سمنان و چالش حفاظت واقعی؛ طبیعتی غنی با مدیریتی کماثر
بررسیهای علمی نشان میدهد سمنان فقط به تنوع منابع طبیعی و چشماندازهای کویری و کوهستانی محدود نمیشود، بلکه در لایههای مختلف حیاتوحش نیز ذخیرهای ارزشمند دارد. پژوهشهای دانشگاهی درباره مناطق حفاظتشده استان، از جمله منطقه پرور، بر غنای زیستی این ناحیه و اهمیت آن برای مطالعات تنوع گونهای تأکید کردهاند؛ موضوعی که نشان میدهد سمنان در زیستبوم جانوری، از جایگاهی فراتر از یک استان عادی برخوردار است. با این حال، بخش عمده توجهها در سالهای گذشته بیشتر معطوف به پستانداران و گونههای شاخص بوده و گروههای دیگری مانند بندپایان و حشرات کمتر در کانون معرفی قرار گرفتهاند.
بندپایان؛ حلقه فراموششده اکوسیستمهای طبیعی
این در حالی است که بر اساس دادههای زیستشناسی، حشرات یکی از بزرگترین گروههای جانوری جهان را تشکیل میدهند و سهم مهمی در گردهافشانی، زنجیره غذایی، کنترل آفات و حفظ تعادل اکولوژیک دارند. همین نقش بنیادین، اهمیت ثبت و معرفی تنوع حشرات استان را دوچندان میکند. سمنان از جنبه زیستمحیطی تنها یک پهنه عبوری میان شمال و مرکز کشور نیست، بلکه به دلیل تنوع اقلیمی، از کوهستان و مراتع گرفته تا زیستگاههای نیمهخشک و بیابانی، بستر مناسبی برای حضور گونههای مختلف جانوری فراهم کرده است.
همین ویژگی باعث شده این استان، برای پژوهشگران حوزه محیط زیست و تنوع زیستی، به یکی از مناطق قابل توجه در مطالعه الگوهای پراکنش گونهها تبدیل شود. تأکید مدیرکل حفاظت محیط زیست استان بر ضرورت معرفی ظرفیتهای زیستمحیطی سمنان، فقط یک نگاه اداری نیست، بلکه میتواند به عنوان یک رویکرد توسعهمحور در سطح ملی دیده شود. معرفی درست این ظرفیتها، علاوه بر افزایش شناخت عمومی، میتواند زمینه را برای جذب توجه پژوهشگران، برنامهریزان، گردشگران طبیعت و فعالان آموزش محیط زیست فراهم کند. از سوی دیگر، آموزش عمومی درباره ارزش موجودات کوچک و کمتر دیدهشده، بخشی مهم از سیاستهای نوین حفاظت محیط زیست به شمار میرود.
وقتی حشرات، شاخص سلامت محیط زیست میشوند
کارشناسان معتقدند اگر جامعه نسبت به نقش حشرات و بندپایان در پایداری طبیعت آگاهی بیشتری پیدا کند، نگاه عمومی از حفاظت صرفِ گونههای بزرگ به سمت حفاظت از کل زنجیره حیات تغییر خواهد کرد؛ تغییری که برای آینده منابع طبیعی استان حیاتی است. این موضوع برای استانی مانند سمنان، که همزمان از ظرفیتهای علمی، دانشگاهی و طبیعی برخوردار است، میتواند به یک مزیت راهبردی تبدیل شود.
پیوند میان دانشگاهها، نهادهای اجرایی و رسانهها در معرفی علمی این تنوع زیستی، نهتنها به ثبت بهتر دادههای محیطزیستی کمک میکند، بلکه میتواند سمنان را در نقشه ملی تنوع زیستی برجستهتر کند. در نهایت، آنچه امروز در سمنان اهمیت دارد، فقط شناسایی گونههای جانوری نیست، بلکه تبدیل این شناخت به یک گفتمان عمومی و توسعهمحور است. وقتی ظرفیتهای طبیعی یک استان بهدرستی معرفی شود، این سرمایهها از سطح یک داشته خام فراتر میروند و میتوانند به ابزار رشد فرهنگی، علمی و اقتصادی منطقه بدل شوند؛ مسیری که سمنان را به یکی از نمونههای شاخص در بهرهبرداری آگاهانه از میراث طبیعی کشور نزدیک میکند.
سعید یوسف پور،مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان در گفت و گو با خبرنگار تسنیم اظهارداشت: غفلت از رده بندپایان در سالهای گذشته باعث شده تا بخش بزرگی از ثروتهای طبیعی این استان از دید پژوهشگران و گردشگران دور بماند. او با اشاره به غنای گونهای بینظیر در این خطه از سرزمینمان اظهار داشت: تمرکز بر شناسایی دقیق حشرات میتواند جایگاه زیستمحیطی ما را در سطح بینالمللی بهطور چشمگیری ارتقا بخشد. بر این باور است که اگرچه پستانداران جذابیتهای بصری خاص خود را دارند، اما نقش حشرات در حفظ تعادل اکولوژیک غیرقابل انکار است.
یوسف پور، با تاکید بر ضرورت تغییر نگاه سنتی به مقوله حفاظت از حیات وحش تصریح کرد: باید دانش عمومی جامعه را نسبت به اهمیت حیاتی بندپایان در چرخههای زیستی و بقای طبیعت افزایش دهیم.برنامهریزی برای معرفی این ظرفیتهای منحصربهفرد در سطح ملی، امروزه به عنوان یکی از اولویتهای اصلی و راهبردی دستگاههای اجرایی در حوزه محیط زیست شناخته میشود.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان ،در ادامه سخنان خود یادآور شد: آموزشهای همگانی و ارتقای سطح آگاهی شهروندان، کلیدیترین ابزار برای صیانت از این سرمایههای ارزشمند خدادادی محسوب میشود.
وی،تقویت زیرساختهای مرتبط با گردشگری علمی و آموزشی در این بخش میتواند زمینهساز یک جهش اقتصادی پایدار و اشتغالزایی نوآورانه در سطح استان باشد. شناسایی گونههای بومی و ثبت آنها در اطلسهای مرجع، گامی است که نیازمند همکاری نزدیک و مستمر میان نهادهای دانشگاهی و سازمانهای نظارتی است.
او با نگاهی به افقهای پیشرو و ظرفیتهای مغفول مانده در این حوزه خاطرنشان کرد: بهرهگیری از تکنولوژیهای نوین در مستندسازی حیات وحش، جذابیت این بخش را برای نسل جوان دوچندان خواهد کرد. این رویکرد نوین در مدیریت منابع طبیعی، بر این اصل استوار است که هر موجود زندهای، فارغ از اندازه، سهمی حیاتی در پایداری سرزمین دارد.
یوسف پور تصریح کرد:در نهایت، شکوفایی این پتانسیلهای طبیعی نیازمند عزم جدی در حوزه تبلیغات محیطی و بازتعریف ارزشهای زیستمحیطی استان در تراز کشوری و بینالمللی است. معرفی دقیق این سرمایهها نه تنها به حفظ محیط زیست کمک میکند، بلکه دریچهای تازه به سوی توسعه همهجانبه و پایدار منطقه میگشاید.
استان سمنان در سالهای اخیر بیش از آنکه با یک زیستبوم واحد شناخته شود، بهعنوان پهنهای چندلایه از تنوع اقلیمی و زیستی مطرح بوده است؛ استانی که با وسعت 97 هزار و 491 کیلومتر مربع، از کوهستان تا نواحی کویری را در خود جای داده و همین گستره جغرافیایی، آن را به یکی از مهمترین کانونهای تنوع جانوری در مرکز ایران تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، توجه به تنوع پستانداران و بهویژه بندپایان، صرفاً یک موضوع توصیفی نیست، بلکه نشانهای از تغییر رویکرد از معرفی گونههای شاخص به سمت شناخت دقیقتر اجزای کمتر دیدهشده اکوسیستم است.
اهمیت این رویکرد زمانی روشنتر میشود که بدانیم بخش بزرگی از پایداری زیستبومها، نه به گونههای بزرگ و شناختهشده، بلکه به موجودات کوچکتر مانند حشرات و بندپایان وابسته است. این گروه جانوری که از پرشمارترین جانداران کره زمین به شمار میرود، در گردهافشانی، تجزیه مواد آلی، کنترل طبیعی آفات و حفظ تعادل زنجیره غذایی نقش مستقیم دارد. از این منظر، پرداختن به تنوع بندپایان در سمنان، در واقع پرداختن به یکی از پایههای کمتر دیدهشده حیات در این استان است.
آمار موجود نشان میدهد ایران بهطور کلی از نظر تنوع زیستی در جایگاه مهمی قرار دارد و حدود 1300 گونه مهرهدار، 30 هزار گونه بیمهره و 8 هزار گونه گیاهی در کشور شناسایی شده است. در عین حال، گزارشها حاکی از آن است که 130 گونه جانوری در ایران در معرض خطر انقراض قرار دارند؛ آماری که نشان میدهد هر گونه مطالعه، مستندسازی و آگاهیبخشی در سطح استانها میتواند در حفاظت از سرمایه طبیعی کشور نقش تعیینکنندهای داشته باشد. سمنان نیز به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی، بخشی از همین نقشه ملی حفاظت از تنوع زیستی است.
موزه حیات وحش سمنان؛ روایت زنده از گونههای بومی
یکی از نشانههای مهم این ظرفیت، وجود موزه حیات وحش و تاریخ طبیعی سمنان است؛ مجموعهای با زیربنای حدود 200 مترمربع که بیش از 70 گونه جانوری تاکسیدرمیشده را در خود جای داده و گونههایی از پستانداران، پرندگان، خزندگان و حتی حشرات را به نمایش میگذارد. این موزه فقط یک فضای نمایشی نیست، بلکه میتواند بهعنوان یک مرکز آموزشی و هویتساز عمل کند؛ جایی که مخاطب عمومی، دانشآموز، پژوهشگر و گردشگر همزمان با ارزش تنوع جانوری استان آشنا میشوند.
تهدیدهای خاموش علیه گونههای کمتر دیدهشده
نکته قابل توجه آن است که در معرفیهای موجود، از سمنان بهعنوان استانی با دو اقلیم کویری و کوهستانی یاد شده؛ ترکیبی که بهطور طبیعی بستر حضور گونههای متنوعی از جانوران را فراهم میکند. چنین تنوعی، اگرچه فرصت ارزشمندی برای پژوهش و معرفی است، اما در برابر تهدیدهایی مانند تخریب زیستگاه، گسترش فعالیتهای انسانی و کاهش زیستگاههای امن، بسیار آسیبپذیر است.
ضرورت عبور از نگاه نمادین به حفاظت حیاتوحش
از همین رو، حفاظت از این تنوع، نیازمند برنامهریزی فراتر از اقدامات مقطعی و نمادین است.از سوی دیگر، تأکید مدیرکل حفاظت محیط زیست استان بر توجه به پستانداران و بندپایان، میتواند بهعنوان نشانهای از حرکت به سمت نگاه علمیتر به محیط زیست ارزیابی شود. در سالهای گذشته، توجه عمومی و رسانهای غالباً بر گونههای شاخص و پرجاذبه متمرکز بوده، اما اکنون نیاز است روایت محیط زیستی از سطح نامهای مشهور فراتر برود و به ثبت علمیتر زنجیره کامل حیات در استان برسد. در این چارچوب، بندپایان نه یک موضوع حاشیهای، بلکه شاخصی برای سنجش سلامت اکوسیستم هستند.
ازنگاه رسانهای نیز این موضوع ظرفیت بالایی دارد. تجربههای جهانی نشان میدهد هر زمان که یک استان یا منطقه توانسته تنوع زیستی خود را با زبان ساده، علمی و قابل فهم برای عموم معرفی کند، هم سطح مشارکت مردمی در حفاظت افزایش یافته و هم ظرفیت گردشگری علمی و طبیعتگردی تقویت شده است. سمنان نیز با برخورداری از موزه تاریخ طبیعی، مناطق حفاظتشده و گونههای متنوع، میتواند از این ظرفیت برای تبدیل شدن به یک برند محیطزیستی در کشور بهره ببرد.
در سطح سیاستگذاری، اهمیت این مسئله در آن است که حفاظت از تنوع زیستی بدون داده، پایش و آموزش عمومی عملاً ممکن نیست.به همین دلیل، هر اقدام برای شناسایی دقیقتر گونههای جانوری، ثبت دادههای بومی و معرفی علمی زیستبومهای استان، یک گام در مسیر تصمیمسازی دقیقتر محسوب میشود. این روند بهویژه درباره بندپایان اهمیت بیشتری دارد، زیرا بسیاری از این گونهها هنوز در ذهن افکار عمومی ناشناختهاند و از همین ناشناختگی، آسیبپذیری بیشتری را تجربه میکنند.
استان سمنان در مسیر تبدیل شدن به قطب مطالعات تنوع زیستی ایران
در نهایت باید گفت :استان سمنان امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند یک روایت نو از محیط زیست خود است؛ روایتی که در آن، حیاتوحش فقط به چند گونه نمادین محدود نشود و همه لایههای زیستبومی، از پستانداران بزرگ تا بندپایان ریزاندام، در تصویر کلی حفاظت و توسعه دیده شوند. اگر این نگاه با تولید محتوای دقیق، آموزش عمومی و حمایت نهادی همراه شود، سمنان میتواند از یک استان دارای ظرفیت طبیعی، به الگویی برای مدیریت آگاهانه تنوع زیستی در کشور تبدیل شود.