کاهش ۲.۷۷ برابری زمین‌های کشاورزی در اهواز؛ تهدید امنیت غذایی با گسترش شهرها

به گزارش بخش اقتصاد وبانگاه بر اساس داده‌های منتشرشده در ایسنا،

زمین به عنوان یکی از اساسی‌ترین منابع طبیعی، نقشی حیاتی در کشاورزی، سکونت و فعالیت‌های اقتصادی ایفا می‌کند. افزایش جمعیت، تغییرات اقلیمی و توسعه شهرها، فشار مضاعفی بر این منبع محدود وارد کرده است. بررسی تغییرات کاربری اراضی، امری مستقیم با امنیت غذایی، کیفیت زندگی و آینده توسعه کشورها مرتبط است.

در دهه‌های اخیر، تقاضای فزاینده برای غذا، انرژی و مسکن، موجب تبدیل بخش قابل توجهی از زمین‌های طبیعی به زمین‌های کشاورزی یا مناطق شهری شده است. این روند، در صورت عدم برنامه‌ریزی دقیق، می‌تواند به فرسایش خاک، کاهش منابع آبی و تشدید تغییرات اقلیمی منجر شود. برای تصمیم‌گیری صحیح در زمینه تخصیص زمین، دسترسی به داده‌های دقیق و به‌روز ضروری است. فناوری سنجش از دور با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، امکان بررسی گسترده و دقیق تغییرات زمین را در بازه‌های زمانی مختلف فراهم آورده و به ابزاری کلیدی برای مدیران و برنامه‌ریزان تبدیل شده است.

در این راستا، کوروش اندکائی زاده از گروه مهندسی بیوسیستم دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران اهواز، پژوهشی را در خصوص روند تغییر کاربری اراضی کشاورزی در شهرستان اهواز طی سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰ انجام داده است. این تحقیق با هدف ارائه تصویری جامع برای مدیریت بهینه اراضی و برنامه‌ریزی شهری، به بررسی تغییرات زمین‌های کشاورزی و سایر کاربری‌ها پرداخته است.

پژوهشگران در این مطالعه از تصاویر ماهواره لندست استفاده کرده و کاربری اراضی را در چهار دسته شامل زمین‌های کشاورزی، مناطق انسان‌ساخت (ساختمان‌ها و زیرساخت‌های شهری)، اراضی بایر و پهنه‌های آبی مورد بررسی قرار دادند. برای طبقه‌بندی دقیق هر نوع کاربری، از شاخص‌های طیفی و روش آماری «حداکثر احتمال» استفاده شد. نتایج نشان‌دهنده دقت بالای این طبقه‌بندی و قابلیت اطمینان داده‌های به‌دست‌آمده بوده است.

بر اساس یافته‌های تحقیق، طی بازه بیست‌ساله مورد بررسی، مساحت زمین‌های کشاورزی حدود ۲.۷۷ برابر و مناطق انسان‌ساخت حدود ۲.۹۷ برابر افزایش یافته است. بخش عمده‌ای از افزایش زمین‌های کشاورزی ناشی از تبدیل اراضی بایر به زمین‌های زیر کشت بوده است. همزمان، گسترش مناطق شهری منجر به کاهش زمین‌های کشاورزی مرغوب در حاشیه شهرها شده است؛ زمین‌هایی که از نظر کیفیت خاک و دسترسی به منابع آب از اهمیت بالایی برخوردارند.

نتایج همچنین نشان می‌دهند که در فاصله سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۴، رشد چشمگیری در زمین‌های کشاورزی مشاهده شده و اراضی بایر کاهش یافته است. اما پس از سال ۲۰۱۴، روندی متفاوت رخ داده است. کاهش منابع آبی و خشکسالی باعث شده بخشی از زمین‌های کشاورزی مجدداً به اراضی بایر تبدیل شوند. این امر بیانگر آن است که توسعه کشاورزی بدون توجه به ظرفیت منابع آبی، پایداری لازم را نخواهد داشت و در بلندمدت با چالش مواجه خواهد شد.

طبق اطلاعات تکمیلی این مطالعه، در دوره ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰، زمین‌های کشاورزی و مناطق انسان‌ساخت به ترتیب ۲۷۷ و ۲۹۷ درصد افزایش یافته‌اند، در حالی که اراضی بایر حدود ۳۳ درصد کاهش داشته‌اند. افزایش سطح زیر کشت در ابتدا به دلیل تبدیل زمین‌های بایر بوده، اما فشار بر منابع آب به تدریج مانع ادامه این روند شده است. کمبود آب به عنوان یکی از دلایل اصلی کاهش رشد زمین‌های کشاورزی در سال ۲۰۲۰ نسبت به سال ۲۰۱۴ مطرح شده است.

از سوی دیگر، گسترش ساخت‌وساز در اطراف شهرها منجر به از بین رفتن زمین‌های کشاورزی مرغوب شده و این امر می‌تواند در بلندمدت امنیت غذایی را به مخاطره اندازد. کاهش منابع آب نیز ممکن است بر تولید محصولات کشاورزی تأثیر گذاشته و حتی به افزایش قیمت مواد غذایی یا وابستگی بیشتر به واردات منجر شود.

پژوهشگران برای مقابله با این چالش‌ها، پیشنهادهایی از جمله مدیریت یکپارچه منابع آب، بهره‌گیری از روش‌های نوین و کم‌مصرف آبیاری، منع قانونی تغییر کاربری زمین‌های مرغوب و حرکت به سمت توسعه عمودی شهرها را ارائه کرده‌اند. همچنین، استفاده از مدل‌های یادگیری ماشین برای پیش‌بینی تغییرات آتی کاربری اراضی می‌تواند به اتخاذ تصمیمات دقیق‌تر کمک کند.

این یافته‌های علمی در «فصلنامه مهندسی بیوسیستم ایران» وابسته به دانشگاه تهران منتشر شده است. این نشریه تخصصی به انتشار پژوهش‌های مرتبط با مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی می‌پردازد.