آیین سنتی 800 ساله گِلمالی روز عاشورا در شهرستان بن+فیلم
آیین «گِلمالی» که جزئی جداییناپذیر از هویت مردم این شهر شده، هر سال در روز عاشورا با حضور مردمی که از کودکی با این رسم بزرگ شدهاند، دوباره جان میگیرد.
ماجرا از سحرگاه آغاز میشود. پس از اقامه نماز صبح، عزاداران به سوی گرداب بن حرکت میکنند؛ چشمهساری که با وسعت تقریبی سیوهشت هزار متر مربع در کنار کوه افغان قرار دارد و در این روز خاص، بیش از یک جاذبه طبیعی است.
مردم علمهای عزا را به نشانه سوگ در آب این گرداب فرو میبرند، در حالی که صدای نوحههای محزون بر فضای کوهپایه میپیچد.
سپس کاروان عزاداری به حرکت درمیآید. اما در میانه راه، لحظهای فرا میرسد که دل هر بینندهای را میفشارد؛ مردم خاک رس نرمی را که از شب پیش با گلاب آمیخته شده برمیدارند و بر سر و صورت و شانههای خود میمالند.
این «گِل»، به نیابت از تربت پاک کربلاست؛ زمینی که سیدالشهدا (ع) و یارانش در آن آرمیدند. مردم بن معتقدند که با این کار، خود را در سوگ آن مصیبت عظمی با کربلا پیوند میزنند.
جوانان و نوجوانان عزادار، غرق در اشک و ماتم، یکدیگر را از سر تا پا گلمالی میکنند و صحنههایی باشکوه خلق میکنند. در همین حال، نوای «ای واویلا، صد واویلا» را سر میدهند که دل هر شنوندهای را به لرزه در میآورد.
این آیین نه تنها یک سوگواری فردی، بلکه یک رویداد اجتماعی و جمعی است که پیوند نسلها را به نمایش میگذارد. پیرمردانی که موهای سپیدشان در میان گِل پنهان میشود، در کنار جوانانی ایستادهاند که شاید برای نخستین بار است این تجربه را از سر میگذرانند؛ اما همه یک زبان دارند و یک اشک.
پس از مرحله گلمالی، کاروان عزاداری به یکی دیگر از قسمتهای خاص این آیین میرسد؛ توزیع نذر، این سنت بیش از دویست سال در بن ادامه دارد و هر ساله در میان هزاران نفر عزادار پخش میشود.
پس از توزیع نذر، کاروان به سمت خانهای از سادات با سابقه این شهر حرکت میکند و با طنینانداز کردن صدای «آقا سلام» به سادات حسینی عرض ادب میکنند و به روضهخوانی و مرثیهسرایی میپردازند. این بخش از مراسم که «آقا سلام» نامیده میشود، نشانهای از احترام دیرینه مردم بن به نسل پیامبر (ص) و پیوند عمیق فرهنگ این شهر با اهلبیت (ع) است.
ارزش و اصالت این آیین آنقدر مورد توجه بوده که این عزاداری سنتی و تاریخی با شماره 624 و به نام شهر بن چهارمحال و بختیاری، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت ملی، اعترافی رسمی است به عمق فرهنگی مردمانی که در طول هشت قرن، بیهیچ وقفهای، سوگ حسین (ع) را زنده نگه داشتهاند.
آیین گلمالی بن تنها در چارچوب جغرافیای این شهر نمیگنجد. آیین گلمالی در ماه محرم و روز عاشورا در استانهای غربی ایران در منطقه زاگرس بهویژه لرستان، کرمانشاه، ایلام، خوزستان، چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد برگزار میشود، اما شکل بن با ترکیب گرداب، گلمالی، نذر حلیم و آیین آقا سلام، هویتی منحصربهفرد دارد که آن را از دیگر شهرها متمایز میکند.
.