اربعین 1405؛ پاسخی دوباره به تردیدهای جهان امروز
اربعین؛ فراتر از یک اجتماع مذهبی
اگرچه اربعین هر سال با حضور میلیونی زائران شناخته میشود، اما عظمت این رویداد را نمیتوان تنها در آمار و ارقام خلاصه کرد. آنچه اربعین را از بسیاری از اجتماعات بزرگ جهان متمایز میسازد، شکلگیری شبکهای گسترده از ارتباطات مردمی است که بر پایه ایمان، اعتماد و مشارکت داوطلبانه استوار شده است. در این اجتماع، انسانها نه بر اساس ملیت، زبان، قومیت یا موقعیت اجتماعی، بلکه با هویتی مشترک در کنار یکدیگر قرار میگیرند؛ هویتی که محور آن عشق و ارادت به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) است.
در مسیرهای منتهی به کربلا، زائرانی از کشورهای مختلف، با فرهنگها و زبانهای گوناگون، تجربهای مشترک را رقم میزنند. تفاوتها رنگ میبازد و جای خود را به احساس همدلی، برادری و مسئولیتپذیری میدهد. این همزیستی مسالمتآمیز، جلوهای از ظرفیت فرهنگ دینی در ایجاد پیوندهای اجتماعی فراتر از مرزهای جغرافیایی است؛ ظرفیتی که در کمتر رویدادی با چنین گستردگی و تداومی قابل مشاهده است.
از سوی دیگر، فرهنگ خدمت در اربعین جایگاهی ویژه دارد. هزاران موکب و دهها هزار خادم، با تکیه بر مشارکتهای مردمی، خدمات خود را بدون چشمداشت مادی در اختیار زائران قرار میدهند. پذیرایی، اسکان، راهنمایی و رسیدگی به نیازهای زائران، تنها بخشی از جلوههای ایثار و روحیه خدمترسانی است که در این ایام به یک فرهنگ عمومی تبدیل میشود. فرهنگی که نشان میدهد سرمایه اجتماعی، زمانی که بر پایه اعتماد و باور مشترک شکل بگیرد، میتواند ظرفیتهایی کمنظیر برای همبستگی و مشارکت مردمی ایجاد کند.
چرا اربعین برای تمام جهان شگفتانگیز است؟
جهان امروز، بیش از هر زمان دیگری، تحت تأثیر فناوریهای نوین، ارتباطات دیجیتال و تغییرات سبک زندگی قرار گرفته است. شبکههای اجتماعی، هوش مصنوعی و ابزارهای ارتباطی، شیوه تعامل انسانها را دگرگون کردهاند و در بسیاری از جوامع، گرایش به فردگرایی و تجربههای شخصی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. در چنین فضایی، شکلگیری یک اجتماع میلیونی که افراد در آن داوطلبانه سختی سفر را میپذیرند و روزها مسیر پیادهروی را طی میکنند، پدیدهای است که نمیتوان از کنار آن به سادگی گذشت.
اربعین، هر سال این پرسش را پیش روی پژوهشگران علوم اجتماعی و ناظران فرهنگی قرار میدهد که چه عاملی میتواند میلیونها انسان را، فارغ از تفاوتهای ملی، زبانی و فرهنگی، در مسیری واحد گرد هم آورد؛ آن هم بدون اجبار، بدون تبلیغات تجاری گسترده و بدون انگیزههای اقتصادی؟
پاسخ این پرسش را باید در مجموعهای از عوامل بههمپیوسته جستوجو کرد. ایمان و باورهای دینی، مهمترین پیوندی است که زائران را از اقصی نقاط جهان به یک مقصد مشترک میرساند. در کنار آن، هویت مشترک برخاسته از فرهنگ عاشورا، احساس تعلق به یک جامعه بزرگ فراملی را تقویت میکند؛ جامعهای که اعضای آن، با وجود تفاوتهای ظاهری، خود را در یک آرمان و یک مسیر مشترک سهیم میدانند.
از سوی دیگر، فرهنگ خدمت که در موکبها و در رفتار میلیونها خادم و زائر جلوهگر میشود، روح تازهای به این اجتماع میبخشد. در اربعین، خدمت به دیگران نه یک وظیفه اداری و نه یک فعالیت اقتصادی، بلکه ارزشی فرهنگی و اعتقادی است که در عمل تجلی مییابد. محبت به اهلبیت(ع) نیز به عنوان محور این حرکت عظیم، انگیزهای مشترک برای تحمل سختیها و مشارکت در این آیین فراهم میآورد.
برآیند این عوامل، شکلگیری سرمایه اجتماعی کمنظیری است که در آن اعتماد، همکاری، همدلی و مسئولیتپذیری به شکلی طبیعی میان میلیونها نفر جریان پیدا میکند. شاید راز ماندگاری و گسترش اربعین در همین نکته نهفته باشد؛ اینکه این اجتماع، پیش از آنکه بر امکانات مادی تکیه داشته باشد، بر سرمایهای استوار است که از باور، هویت مشترک و فرهنگ خدمت سرچشمه میگیرد.
پیام اربعین 1405
اربعین 1405 نیز با حضور گسترده زائران از کشورهای مختلف، بار دیگر صحنهای کمنظیر از همبستگی، مشارکت مردمی و همدلی را به نمایش گذاشت. جادههای منتهی به کربلای معلا، همچون سالهای گذشته، میزبان میلیونها انسانی بود که با وجود تفاوت در ملیت، زبان و فرهنگ، مقصدی واحد را برگزیدند و جلوهای از وحدت امت اسلامی را به تصویر کشیدند.
در کنار این حضور گسترده، نقش موکبها در خدمترسانی به زائران، یکی از برجستهترین جلوههای اربعین امسال بود. هزاران موکب مردمی با تکیه بر مشارکت داوطلبانه، خدمات متنوعی از اسکان و تغذیه گرفته تا خدمات درمانی، فرهنگی و راهنمایی زائران را ارائه کردند؛ خدماتی که بیش از آنکه بر امکانات مادی استوار باشد، بر روحیه ایثار، کرامت و مسئولیتپذیری اجتماعی تکیه داشت.
حضور پررنگ جوانان در عرصههای مختلف خدمترسانی، فعالیتهای فرهنگی و مدیریت موکبها، در کنار مشارکت خانوادههایی که این سفر معنوی را به تجربهای مشترک میان نسلها تبدیل کردند، از دیگر ویژگیهای اربعین امسال بود. همچنین همراهی و همکاری زائران و خادمان از ملتهای مختلف، بار دیگر نشان داد که اربعین ظرفیت ایجاد پیوندهایی فراتر از مرزهای جغرافیایی و تفاوتهای فرهنگی را داراست.
آنچه اربعین 1405 را ماندگار میکند، تنها شکوه حضور میلیونی زائران نیست، بلکه استمرار فرهنگی است که بر پایه ایمان، خدمت و همدلی شکل گرفته و هر سال ابعاد گستردهتری پیدا میکند. اربعین امسال نیز نشان داد که این حرکت عظیم، نهتنها از شور و شکوه سالهای گذشته فاصله نگرفته، بلکه همچنان توان گردهم آوردن میلیونها انسان حول ارزشهای مشترک را دارد؛ ارزشهایی که در دنیای پرشتاب امروز، بیش از هر زمان دیگری میتوانند الهامبخش همبستگی، مسئولیتپذیری و همزیستی مسالمتآمیز باشند.
اربعین به جهان امروز چه میگوید
اربعین 1405 به پایان رسید، اما پیام آن همچنان زنده و ماندگار است. در جهانی که از گسترش فردگرایی، فاصلههای اجتماعی و رقابتهای فزاینده سخن گفته میشود، اربعین بار دیگر نشان داد که هنوز ارزشهایی وجود دارند که میتوانند انسانها را، فراتر از مرزهای جغرافیایی، تفاوتهای زبانی و فرهنگی، حول هدفی مشترک گرد هم آورند.
شاید راز ماندگاری این آیین نیز در همین حقیقت نهفته باشد؛ اینکه اربعین تنها یک مسیر زیارتی نیست، بلکه تجربهای مشترک از ایمان، همدلی، ایثار و مسئولیتپذیری اجتماعی است. تجربهای که هر سال با حضور میلیونها زائر، نهتنها تکرار، بلکه بازآفرینی میشود و نشان میدهد پیوندهای انسانی، زمانی که بر پایه باورهای مشترک و فرهنگ خدمت شکل بگیرند، همچنان از قدرتمندترین سرمایههای جوامع به شمار میروند.
از این منظر، اربعین صرفاً رویدادی در تقویم مذهبی نیست؛ بلکه روایتی زنده از ظرفیت همبستگی انسانهاست؛ روایتی که هر سال در جادههای منتهی به کربلا نوشته میشود و پیام آن، فراتر از زمان و مکان، همچنان قابل تأمل و الهامبخش باقی میماند.
یادداشت از فرشاد براتی کهریزسنگی