احیای واردات گاز از ترکمنستان؛ راهکار ایران برای جبران کسری انرژی در فصل سرد
به گزارش بخش اقتصاد وبانگاه بر اساس داده‌های خبری منتشر شده در باشگاه خبرنگاران جوان، در پی حملات اخیر به زیرساخت‌های تولیدی، ظرفیت تولید گاز طبیعی کشور با کاهش قابل توجهی روبرو شده است. برآوردهای اولیه حاکی از از دست رفتن حدود ۲۰۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت تولید روزانه ۷۵۰ میلیون متر مکعبی کشور است. هرچند اقداماتی برای بازگرداندن بخشی از این ظرفیت و کاهش مصرف خانگی در دست اجراست، اما کسری قابل توجهی در شبکه گاز باقی مانده است.
با فرض بازیابی روزانه ۹۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت تولید و صرفه‌جویی ۲۰ میلیون متر مکعبی در مصرف خانگی، کسری روزانه گاز به حدود ۹۰ میلیون متر مکعب می‌رسد. حتی با توقف صادرات گاز به ترکیه و عراق، این کسری به حدود ۶۰ میلیون متر مکعب در روز تخمین زده می‌شود. این وضعیت، نیاز به بررسی و عملیاتی‌کردن مسیرهای جایگزین برای تأمین گاز را بیش از پیش ضروری ساخته است.
در چنین شرایطی، واردات گاز از ترکمنستان به دلیل همجواری جغرافیایی، سابقه همکاری و وجود زیرساخت‌های انتقال، به عنوان یکی از گزینه‌های اصلی برای رفع ناترازی انرژی و کاهش فشار بر شبکه گاز ایران مورد توجه قرار گرفته است. این امر می‌تواند به تأمین گاز مناطق شمالی و شمال‌شرقی، کاهش فشار بر نیروگاه‌ها و صنایع و همچنین توسعه تجارت انرژی ایران در منطقه کمک کند.
یکی از چالش‌های ساختاری صنعت گاز ایران، تمرکز بخش عمده تولید در جنوب و وابستگی شدید شبکه به میدان پارس جنوبی است که در فصل زمستان، انتقال گاز به مناطق شمالی و شمال‌شرقی را با محدودیت مواجه می‌سازد. استان‌های نوار شمالی و شمال‌شرقی، از جمله مازندران، گلستان و خراسان شمالی، در شمار مناطق با آسیب‌پذیری بالاتر قرار دارند و حدود سه میلیون مشترک در این مناطق ممکن است با افت فشار یا قطعی گاز روبرو شوند. واردات گاز از ترکمنستان با تأمین بخشی از نیاز مناطق مرزی شمالی، فشار بر خطوط انتقال سراسری را کاهش داده و امکان مدیریت بهتر جریان گاز را فراهم می‌آورد.
تأمین گاز نیروگاه‌ها نیز اهمیت اقتصادی این تصمیم را دوچندان می‌کند. هزینه تأمین حجم موردنظر سوخت با گازوئیل حدود ۹ میلیارد و ۴۶۰ میلیون دلار و با گاز وارداتی حدود سه میلیارد و ۵۴۷ میلیون دلار برآورد شده است که نشان‌دهنده صرفه‌جویی قابل توجه ۵ میلیارد و ۹۱۳ میلیون دلاری در صورت جایگزینی گازوئیل با گاز وارداتی است. این امر همچنین امکان تخصیص فرآورده‌های نفتی به مصارف دیگر یا صادرات را فراهم می‌آورد.
در میان گزینه‌های واردات گاز، ترکمنستان به دلیل موقعیت جغرافیایی و وجود زیرساخت‌های انتقال، از قابلیت‌های ویژه‌ای برخوردار است. دو خط لوله عملیاتی با ظرفیت مجموع روزانه حدود ۳۰ میلیون متر مکعب میان ایران و ترکمنستان وجود دارد و امضای تفاهم‌نامه همکاری گازی در سال ۱۴۰۳، زمینه را برای احیای واردات در مقیاس قابل توجه فراهم کرده است. قیمت صادرات گاز ترکمنستان به چین حدود ۲۹ سنت در هر متر مکعب است که با توجه به همجواری ایران، امکان مذاکره برای دستیابی به قیمت رقابتی وجود دارد.
تجارت گاز ایران و ترکمنستان از سال ۱۳۷۶ آغاز شده بود اما در سال ۱۳۹۷ به دلیل اختلافات بر سر قیمت و تسویه مطالبات متوقف شد. با این حال، همکاری‌ها در سال‌های بعد از طریق قرارداد سوآپ گاز با ترکمنستان و جمهوری آذربایجان در سال ۱۴۰۰ و تفاهم‌نامه‌های جدید در سال ۱۴۰۳ ادامه یافته است. اکنون، پیگیری این توافق‌ها می‌تواند در چارچوب یک برنامه فوری و میان‌مدت برای تأمین انرژی کشور مورد توجه قرار گیرد.
محمد میرزائی، نماینده مجلس شورای اسلامی، با اشاره به آسیب‌های وارد شده به زیرساخت‌های تولید گاز، افت ۲۰ درصدی ظرفیت تولید روزانه گاز طبیعی کشور را تأیید کرده و فرایند بازیابی کامل این ظرفیت را بین دو تا سه سال تخمین زده است. وی بر ضرورت بهینه‌سازی مصرف و کاهش تلفات با مشارکت بخش خصوصی و جامعه تأکید کرد و نسبت به پیامدهای ناترازی گاز در فصل زمستان و تأثیر آن بر شبکه برق، استمرار فعالیت صنایع و حفظ اشتغال هشدار داد.
سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، نیز اعلام کرد که در حادثه اخیر، ظرفیت تولید روزانه ۲۳۰ میلیون متر مکعب گاز از دست رفت که پیش‌بینی می‌شود حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعب آن پیش از فصل سرد جبران شود، اما ۱۳۰ میلیون متر مکعب به ناترازی گاز کشور اضافه خواهد شد. با این حال، تحویل گاز به نیروگاه‌ها و صنایع حفظ شده و در بخش صنایع کوچک، یک میلیارد متر مکعب افزایش تحویل گاز ثبت شده است.
عملیاتی‌شدن واردات گاز نیازمند اقدامات دیپلماتیک، مالی و فنی است. پیگیری تفاهم‌نامه سال ۱۴۰۳، تعیین مسیر مطمئن پرداخت از طریق تعامل بانک‌های مرکزی یا سازوکار تهاتر، و انعقاد قرارداد بلندمدت با تعیین حجم واردات، فرمول قیمت‌گذاری و شرایط تعدیل قیمت، از جمله الزامات کلیدی هستند. پیشنهاد دریافت روزانه حداقل ۳۰ میلیون متر مکعب گاز در گام نخست، با قابلیت افزایش تا ۱۰۰ میلیون متر مکعب در افق پنج‌ساله، مطرح شده است.
توسعه واردات گاز از ترکمنستان صرفاً برای جبران کسری کوتاه‌مدت نیست، بلکه بخشی از راهبرد گسترده‌تر ایران برای تبدیل شدن به مرکز مبادلات انرژی منطقه است. بند «ت» ماده ۴۴ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت، هدف تبدیل ایران به هاب انرژی منطقه با هدف‌گذاری سالانه ۴۰ میلیارد متر مکعب صادرات و ۲۰ میلیارد متر مکعب واردات گاز طبیعی را مطرح کرده است. ایران با موقعیت جغرافیایی خود، امکان توسعه تجارت مستقیم گاز، سوآپ و ترانزیت منطقه‌ای را دارد.
در نهایت، احیای واردات گاز از ترکمنستان می‌تواند بخشی از فشار ناشی از ناترازی را کاهش دهد. موفقیت این امر به سرعت مذاکرات، قیمت رقابتی، تسویه مطمئن مالی و مدیریت هم‌زمان مصرف وابسته است. ترکیب واردات هدفمند، بازسازی ظرفیت‌های آسیب‌دیده، توسعه زیرساخت‌ها و اجرای برنامه‌های بهینه‌سازی مصرف، زمینه تأمین پایدارتر انرژی و کاهش آسیب‌پذیری شبکه گاز کشور را فراهم خواهد کرد.