واگذاری ۲۳۰ هزار قطعه زمین روستایی؛ گامی در جهت خانه‌دار شدن یا راهی ناتمام؟
به گزارش بخش اقتصاد وبانگاه بر اساس داده‌های خبری منتشر شده در باشگاه خبرنگاران جوان، طرح واگذاری زمین به متقاضیان مسکن، به ویژه در مناطق روستایی، بار دیگر در کانون برنامه‌های وزارت راه و شهرسازی قرار گرفته است. این طرح با اهداف تسهیل خانه‌دار شدن خانوارها، حمایت از سکونت در روستاها و تحقق مهاجرت معکوس دنبال می‌شود.
بر اساس اعلام وزارت راه و شهرسازی، فراخوان ثبت‌نام برای واگذاری زمین به منظور احداث حدود ۲۳۰ هزار واحد مسکونی در بیش از هزار و ۴۰۰ نقطه روستایی کشور آغاز شده است. با این حال، تجربیات گذشته نشان می‌دهد که تأمین زمین به تنهایی برای خانه‌دار شدن مردم کافی نیست و موفقیت این سیاست به آماده‌سازی اراضی، تأمین زیرساخت‌ها، دسترسی متقاضیان به منابع مالی و نظارت بر روند ساخت‌وساز بستگی دارد.
فرهادزاده، مدیرکل دفتر طرح‌ریزی و پایش طرح‌های مسکن وزارت راه و شهرسازی، از آغاز فراخوان ثبت‌نام برای واگذاری زمین روستایی در مقیاس حدود ۲۳۰ هزار واحد خبر داده و اعلام کرده است که این طرح در بیش از هزار و ۴۰۰ نقطه روستایی کشور اجرا می‌شود. وی افزود که اولویت واگذاری زمین با بومیان ساکن روستاهاست و پس از آن، بومیان غیرساکن که از طریق سکونت پدر یا مادر سابقه خانوادگی در روستا دارند، در اولویت قرار می‌گیرند. این برنامه با هدف تحقق مهاجرت معکوس و اجرای اهداف قانون برنامه هفتم توسعه در دستور کار قرار گرفته است.
حبیب‌الله طاهرخانی، معاون وزیر راه و شهرسازی و معاون مسکن و ساختمان، نیز درباره شرایط واگذاری زمین به متقاضیانی که قصد سکونت در روستاهای آباء و اجدادی خود را دارند، اعلام کرد که متأهل بودن، نداشتن زمین یا واحد مسکونی و داشتن فرم «ج» سبز از جمله شرایط مطرح‌شده برای متقاضیان است. وی همچنین به سابقه سکونت پنج‌ساله اشاره کرد، اما تاکید نمود که برای تشخیص شرایط دقیق ثبت‌نام باید ملاک نهایی را دستورالعمل رسمی و ضوابط اعلام‌شده در فراخوان مربوط به هر گروه از متقاضیان قرار داد.
گسترش واگذاری زمین در روستاها از این جهت اهمیت دارد که دسترسی به زمین می‌تواند بخشی از هزینه اولیه تأمین مسکن را کاهش دهد و برای خانوارهایی که امکان خرید زمین در شهرها را ندارند، مسیر ساخت مسکن را هموار کند. البته تحقق این هدف به توان مالی خانوارها برای ساخت بنا و برخورداری روستاها از امکانات ضروری نیز وابسته است.
در کنار برنامه جدید واگذاری زمین روستایی، آمار اعلام‌شده از سوی سازمان ملی زمین و مسکن نشان می‌دهد که تأمین و آماده‌سازی اراضی برای طرح‌های حمایتی مسکن در مقیاس گسترده‌تری دنبال شده است. علی نبیان، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل سازمان ملی زمین و مسکن، پیش از این اعلام کرده بود که زمین مورد نیاز برای احداث ۶۶۵ هزار و ۲۷۳ واحد مسکن حمایتی از ابتدای اجرای طرح تأمین و آماده‌سازی شده است. از این میزان، تأمین و آماده‌سازی زمین برای ۲۴۰ هزار و ۵۲۵ واحد در چارچوب برنامه هفتم توسعه قرار دارد.
سازمان ملی زمین و مسکن همچنین از شناسایی ۱۴ هزار و ۵۰ هکتار از اراضی مازاد سایر دستگاه‌های دولتی خبر داده است که برای ۷ هزار و ۵۹۶ هکتار آن سند اخذ شده بود. این آمار نشان می‌دهد که تأمین زمین یکی از محورهای اصلی سیاست حمایتی مسکن است؛ اما میان شناسایی زمین، الحاق آن به محدوده‌های شهری، آماده‌سازی و واگذاری نهایی به متقاضیان تفاوت وجود دارد و این مراحل را نباید معادل تحویل مسکن آماده سکونت دانست.
در بخش دیگری از برنامه‌های حمایتی مسکن، وزارت راه و شهرسازی بر ضرورت تأمین به‌موقع منابع مالی برای تکمیل پروژه‌های انبوه‌سازی تأکید کرده است. بر اساس اعلام فرهادزاده، پیشرفت فیزیکی پروژه‌های انبوه‌سازی مسکن از ۷۷ درصد در چهاردهم شهریور به ۸۴.۴ درصد رسیده است. این پروژه‌ها با اتکا به آورده متقاضیان، تسهیلات بانکی و حمایت‌های مربوط در حال اجرا هستند و هدف‌گذاری اعلام‌شده، تکمیل و تحویل آن‌ها تا پایان سال است. وی از متقاضیان خواسته است آورده مالی خود را به‌موقع تأمین کنند تا مراحل پایانی ساخت با سرعت بیشتری پیش برود.
تقی رضایی، عضو هیئت‌مدیره سازمان ملی زمین و مسکن، با تأکید بر ضرورت همراهی واگذاری زمین با تأمین مالی و نظارت بر ساخت‌وساز، گفته است که تأمین زمین تنها نخستین مرحله از فرایند خانه‌دار شدن است. به گفته وی، هزینه صدور پروانه ساختمانی، عوارض شهرداری، مصالح ساختمانی و دستمزدها بر قیمت نهایی مسکن تأثیر می‌گذارند و وزارت راه و شهرسازی به‌تنهایی قادر به حل تمام مشکلات این بخش نیست. از این رو، سایر دستگاه‌های اقتصادی دولت نیز باید برای تأمین منابع مالی پروژه‌ها و حمایت از متقاضیان همکاری کنند.
یکی از موضوعات مهم در اجرای طرح‌های واگذاری زمین، آماده‌سازی اراضی و تأمین خدمات زیربنایی و روبنایی پیش از آغاز ساخت‌وساز است؛ موضوعی که در پروژه‌های شهری و روستایی اهمیت یکسانی دارد. طاهرخانی در این خصوص اظهار کرده بود که زمین بدون آماده‌سازی کافی و ایجاد زیرساخت‌ها نمی‌تواند به مسکن مطلوب تبدیل شود. به گفته وی، اولویت وزارت راه و شهرسازی، آماده‌سازی زمین پیش از شروع فرایند ساخت است و در این سایت نیز اجرای معابر اصلی و آماده‌سازی فاز دوم در دستور کار قرار دارد.
واگذاری زمین در بیش از هزار و ۴۰۰ نقطه روستایی با هدف حمایت از سکونت در زادگاه و روستاهای اجدادی، می‌تواند بخشی از سیاست کاهش تمرکز جمعیت در شهرهای بزرگ باشد. با این حال، مهاجرت معکوس صرفاً با فراهم کردن امکان ساخت خانه محقق نمی‌شود. تمرکز فرصت‌های شغلی، خدمات درمانی و آموزشی، امکانات حمل‌ونقل و فعالیت‌های اقتصادی در شهرهای بزرگ از عواملی است که تقاضای مسکن را در این مناطق افزایش می‌دهد. بر این اساس، اگر هدف از واگذاری زمین روستایی، بازگشت خانوارها و ماندگاری جمعیت در این مناطق باشد، سیاست زمین باید با برنامه‌های اشتغال‌زایی، توسعه زیرساخت‌ها، بهبود خدمات عمومی و تقویت فعالیت‌های اقتصادی روستاها همراه شود.
مجموع آمارها و اظهارات مسئولان نشان می‌دهد که سیاست تأمین زمین برای مسکن حمایتی در دو مسیر اصلی دنبال می‌شود: از یک سو، تأمین و آماده‌سازی اراضی برای صدها هزار واحد مسکونی و از سوی دیگر، واگذاری زمین در مناطق روستایی با هدف حمایت از خانوارهای واجد شرایط و تحقق مهاجرت معکوس. فراخوان واگذاری زمین برای حدود ۲۳۰ هزار واحد در بیش از هزار و ۴۰۰ نقطه روستایی، در صورت اجرای دقیق ضوابط و فراهم شدن زیرساخت‌های لازم، می‌تواند فرصت تازه‌ای برای متقاضیانی باشد که امکان تأمین زمین در بازار آزاد را ندارند. با این حال، ارزیابی نهایی این سیاست‌ها باید بر اساس شاخص‌هایی فراتر از میزان زمین شناسایی‌شده یا تعداد قطعات واگذارشده انجام شود؛ از جمله تعداد قراردادهای قطعی واگذاری، میزان آماده‌سازی اراضی، تأمین خدمات زیربنایی، دسترسی متقاضیان به تسهیلات، آغاز و تکمیل ساخت‌وساز و تعداد خانوهایی که در نهایت امکان سکونت در واحدهای خود را پیدا می‌کنند.