چالش خوداتکایی در صنعت روغن؛ از واردات ۹۳ درصدی تا هدف‌گذاری ۴۰ درصدی در برنامه هفتم
به گزارش بخش اقتصاد وبانگاه بر اساس داده‌های خبری منتشر شده در باشگاه خبرنگاران جوان، بخش قابل توجهی از نیاز سالانه کشور به روغن، که بالغ بر ۲ میلیون تن برای مصارف خانوار، صنفی و صنعتی است، از طریق واردات تامین می‌شود. در حال حاضر، تنها ۱۰ تا ۱۲ درصد این نیاز از محل تولید داخلی دانه‌های روغنی تامین شده و مابقی از طریق واردات به بازار عرضه می‌گردد.
این وضعیت در حالی است که هدف‌گذاری برای دستیابی به خوداتکایی ۷۰ درصدی در تامین روغن تا سال ۱۴۰۴ محقق نشد. فعالان بازار و کارشناسان اقتصادی دلایل متعددی را برای این ناکامی عنوان می‌کنند. اکنون، برنامه هفتم توسعه با هدف‌گذاری برای دستیابی به خوداتکایی ۴۰ درصدی در تامین روغن، مسیر جدیدی را ترسیم کرده است؛ هدفی که تحقق آن نیازمند فراهم‌سازی الزامات و زیرساخت‌های اساسی است.
کارشناسان معتقدند با توجه به شرایط اقلیمی ایران، می‌توان با تدوین و اجرای یک برنامه منسجم و بلندمدت، تولید دانه‌های روغنی را افزایش داد. دستیابی به این مهم می‌تواند سالانه از خروج ۲.۵ تا ۳ میلیارد دلار ارز از کشور جلوگیری کند. در شرایط کنونی روابط بین‌الملل، تامین امنیت غذایی و افزایش خوداتکایی برای کاهش وابستگی به منابع خارجی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
وابستگی ۹۳ درصدی صنعت روغن نباتی به واردات
علیرضا شریفی، دبیر انجمن روغن نباتی، با تشریح وضعیت تولید داخلی و میزان وابستگی این صنعت به واردات، اعلام کرد که حدود ۹۳ درصد صنعت روغن نباتی کشور به واردات روغن خام و دانه‌های روغنی وابسته است. وی افزود که در داخل کشور سالانه حدود ۵۰۰ هزار تن روغن خام تولید می‌شود که بخش عمده آن نیز از محل واردات دانه‌های روغنی تامین می‌گردد. در مقابل، بیش از ۱.۵ میلیون تن روغن سالانه وارد کشور می‌شود که این امر منجر به ارزبری حدود ۲.۵ میلیارد دلاری برای صنعت روغن نباتی می‌گردد.
شریفی با اشاره به عدم تحقق برنامه‌های پیشین برای خودکفایی، بیان داشت که هرچند در برنامه هفتم توسعه پیش‌بینی رسیدن به خوداتکایی به حداقل ۴۰ درصد شده است، اما دستیابی به این هدف نیازمند زیرساخت‌های کلان و فراهم‌سازی شرایط لازم است و در میان‌مدت، این هدف دست‌یافتنی به نظر نمی‌رسد.
وی در خصوص سرانه مصرف روغن در ایران، این ادعا که مصرف در ایران از میانگین جهانی بالاتر است را اشتباه دانست و گفت: سرانه مصرف روغن در کشور حدود ۲۲ تا ۲۳ کیلوگرم است، اما بخشی از این میزان ممکن است به قاچاق معکوس یا مصارف صنفی و صنعتی اختصاص داشته باشد. اگر بازار به طور کامل آزاد در نظر گرفته شود، سرانه واقعی مصرف خانوار حدود ۲۰ کیلوگرم خواهد بود که در مقایسه با میانگین جهانی، رقم غیرعادی نیست.
دبیر انجمن روغن نباتی مقایسه سرانه مصرف ایران با کشورهای دیگر را نیز مورد بررسی قرار داد و بیان کرد که گرچه کشورهای افغانستان، اتیوپی، نیجریه، بنگلادش و چاد مصرف کمتری دارند، اما کشورهایی مانند اندونزی، مالزی، عربستان، برزیل و آمریکا سرانه مصرف بالاتری دارند. بنابراین، مصرف روغن در ایران در مقایسه با برخی از این کشورها پایین‌تر است و نمی‌توان آن را غیرعادی تلقی کرد.
شریفی در پاسخ به امکان خودکفایی در تولید روغن خام، اعلام کرد که در کوتاه‌مدت و حتی میان‌مدت، خودکفایی در تامین روغن خام از محل دانه‌های روغنی داخلی امکان‌پذیر نیست. وی توضیح داد که برای دستیابی به خودکفایی کامل، نیازمند برداشت سالانه ۵ میلیون تن انواع دانه‌های روغنی مانند سویا، کلزا و آفتابگردان هستیم، در حالی که بیشترین میزان برداشت سالانه تاکنون حدود ۶۰۰ هزار تن بوده و در سال‌های دیگر بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ هزار تن نوسان داشته است. بنابراین، افزایش ظرفیت تولید به ۵ میلیون تن نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت است.
وی با اشاره به محدودیت‌های اقلیمی کشور، افزود که با تدوین و اجرای یک برنامه دقیق و اصولی در بازه پنج‌ساله، می‌توان به تدریج به سمت برداشت سالانه ۵ میلیون تن دانه‌های روغنی حرکت کرد. تحقق این هدف با قیمت‌های کنونی می‌تواند از خروج حداقل ۲.۵ تا ۳ میلیارد دلار ارز از کشور جلوگیری کند.
اصلاح فرآیند خرید دانه‌های روغنی؛ راهکاری برای افزایش خوداتکایی
پیمان عالمی، رئیس اتاق اصناف کشاورزی، بر ضرورت دستیابی به خوداتکایی در حوزه دانه‌های روغنی تاکید کرد و اظهار داشت که فراتر از قیمت‌گذاری، اصلاح فرآیند خرید و عرضه مستقیم محصولات کشاورزان به کارخانه‌ها امری ضروری است. وی افزود که با استفاده از ظرفیت‌های تعاون روستایی و اتحادیه‌ها، باید زمینه عرضه مستقیم محصولات کشاورزان به صنایع فراهم شود و نقش دولت نیز به حمایت و هدایت محدود گردد. تجربه موفق سال گذشته در حوزه کلزا نشان داد که اصلاح روند خرید می‌تواند میزان فروش محصول را نسبت به سال‌های گذشته بهبود بخشد.
عالمی تصریح کرد که علاوه بر قیمت، سیاست‌های حمایتی در فرآیند خرید نقش کلیدی دارند. با وجود چالش‌هایی مانند محدودیت منابع بودجه‌ای که گاهی به تاخیر در پرداخت مطالبات کشاورزان منجر می‌شود، تلاش‌ها برای اصلاح روند خرید دانه‌های روغنی ادامه دارد و استمرار این اقدامات می‌تواند شرایط بهتری برای تولید و عرضه فراهم کند.
رئیس اتاق اصناف کشاورزی با اشاره به وابستگی بالای کشور به واردات روغن و دانه‌های روغنی، بیان داشت که تلاش‌هایی برای تغییر سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ها جهت افزایش تولید و تحقق اهداف خودکفایی صورت گرفته است. با حذف ارز ترجیحی نیز، در صورت اجرای صحیح سیاست‌ها، می‌توان زمینه افزایش تولید دانه‌های روغنی در واحد سطح و در نتیجه افزایش تولید روغن در کشور را فراهم کرد.
با توجه به اهمیت کاهش وابستگی به واردات دانه‌های روغنی و روغن خام، انتظار می‌رود با فراهم‌سازی زیرساخت‌های لازم برای حمایت از تولید داخلی و اصلاح فرآیند خرید محصولات کشاورزی، زمینه تحقق هدف خوداتکایی ۴۰ درصدی در تامین روغن تا پایان برنامه هفتم توسعه فراهم شود.