از آتش‌زدن پرچم تا اهتزاز بر سردر دانشگاه/ بعثت مردم به دانشگاه رسید
اسفند سال گذشته، در جریان تجمعات اعتراضی در شماری از دانشگاه‌های کشور، تصاویری از آتش زدن پرچم ایران منتشر شد. در همان روزها، دانشگاه تهران و صنعتی امیرکبیر و شریف نیز شاهد چنین اتفاقی بودند و در مقابل، گروهی از دانشجویان با در دست گرفتن پرچم ایران به این اقدام واکنش نشان دادند.
آن روزها، برخی تصاویر به‌سرعت در فضای رسانه‌ای بازتاب پیدا کرد و این سوال را به وجود آورد که آیا باید رفتار چند نفر در محیط دانشگاه را به همه دانشجویان تعمیم داد؟ آیا دانشگاهی که سال‌ها محل تحصیل و فعالیت علمی نسل‌های مختلف بوده، قرار است با چند تصویر از آتش زدن پرچم شناخته شود؟
اما مسئله اینجاست که در ماه‌های بعد، اتفاقاتی رخ داد که نمی‌توان آنها را نادیده گرفت. با آغاز جنگ 40 روزه و شهادت رهبر انقلاب در روزهای نخست جنگ، فضای کشور وارد مرحله‌ای متفاوت شد.
حضور مردم در خیابان‌ها، برخلاف آنچه انتظار می‌رفت، به چند شب و چند مراسم محدود نماند و اجتماعات شبانه در شهرهای مختلف ادامه پیدا کرد؛ به‌طوری‌که این حضور در شهریورماه امسال به دویستمین شب رسید. پرچم ایران نیز در این تجمعات، یکی از نمادهای اصلی حضور مردم بود.
حالا با گذشت چند ماه از آن روزها، تصاویر دیگری از دانشگاه‌ها منتشر می‌شود؛ تصاویری که در آنها دانشجویان پرچم ایران را در ابعاد بزرگ بر سردر دانشگاه نصب کرده‌اند، جمعی از دانش‌آموختگان با تصویر رهبر شهید در مراسم فارغ‌التحصیلی حاضر شده‌اند و گروهی دیگر در محوطه دانشگاه، یاد شهدای جنگ را گرامی داشته‌اند.
چه اتفاقی افتاده است که فضای دانشگاهی نیز به‌تدریج بازتابی از همان حضور مردمی شده که بیش از 200 شب خیابان‌ها را ترک نکردند؟
وقتی خیابان به دانشگاه رسید
برای فهم این اتفاق، باید به ماه‌های گذشته برگشت. بعد از شهادت رهبر انقلاب و آغاز جنگ، حضور مردم در خیابان‌ها صرفا به برگزاری مراسم عزاداری محدود نماند. اجتماعات شبانه ادامه پیدا کرد و پرچم ایران در بسیاری از این تجمعات، به نمادی از همراهی و دفاع از کشور تبدیل شد. این حضور مستمر، در شرایطی شکل گرفت که کشور با جنگ، شهادت تعدادی از فرماندهان و شهروندان و آسیب به زیرساخت‌ها روبه‌رو بود.
در چنین شرایطی، آنچه از آن با عنوان «بعثت مردم» یاد می‌شود، تنها یک تعبیر برای توصیف حضور جمعیت در خیابان نیست؛ مسئله، تداوم این حضور و انتقال آن به عرصه‌های مختلف اجتماعی است. حضور دانشجویان در کنار مردم نیز در همین ماه‌ها قابل توجه بود؛ دانشجویانی که در مواردی همراه خانواده‌های شهدا و دیگر اقشار مردم در اجتماعات حاضر شدند.
با آغاز سال تحصیلی جدید نیز این فضا به داخل دانشگاه‌ها راه پیدا کرد. آیین اهتزاز پرچم ایران در دانشگاه‌های کشور برگزار شد. اما چرا پرچم در این میان تا این اندازه اهمیت پیدا کرده است؟
ماجرا فقط بر سر یک پرچم نیست
پرچم در هر کشوری، فراتر از یک تکه پارچه، حامل نشانه‌هایی از هویت و تعلق ملی است. به همین دلیل، آتش زدن آن در یک تجمع اعتراضی را نمی‌توان صرفا یک رفتار نمادین معمولی دانست؛ همان‌طور که برافراشتن آن نیز به‌تنهایی برای شناخت نگاه و نگرش همه افراد حاضر در یک جامعه کافی نیست. مسئله اصلی، معنایی است که این نماد در یک موقعیت مشخص پیدا می‌کند.
در اسفند سال گذشته، آتش زدن پرچم در برخی تجمعات دانشگاهی به یکی از تصاویر خبرساز آن روزها تبدیل شد. حالا چند ماه بعد، در حالی که اجتماعات مردمی همچنان ادامه دارد، پرچم ایران در ابعادی بزرگ بر سردر دانشگاه صنعتی شریف نصب می‌شود؛ آن هم پرچمی که امضای خانواده‌های شهدای میناب و دنا، دانشجویان و استادان دانشگاه را با خود دارد. این دو تصویر، اگرچه به‌تنهایی برای قضاوت درباره همه فضای دانشگاهی کافی نیستند، اما تفاوت دو صحنه را نشان می‌دهند؛ در یک سو، رفتاری که پرچم را به موضوع منازعه تبدیل کرد و در سوی دیگر، دانشجویانی که آن را در کنار نام و یاد شهدای جنگ به نمایش گذاشتند.
اینجا دیگر نمی‌توان موضوع را فقط به یک واکنش مقطعی در برابر آتش زدن پرچم تقلیل داد. باید این سوال را مطرح کرد که چرا در شرایط جنگی، پرچم ایران برای گروهی از دانشجویان به نماد حضور و همبستگی تبدیل شده است؟
دانشگاه را نمی‌توان با چند تصویر تعریف کرد
یکی از خطاهایی که در تحلیل اتفاقات دانشگاهی ممکن است رخ دهد، تعمیم رفتار یک گروه به کل دانشجویان است. نمی‌توان از آتش زدن پرچم توسط عده‌ای نتیجه گرفت که همه دانشجویان چنین نگاهی دارند. دانشگاه در ماه‌های اخیر، علاوه بر محل فعالیت علمی، به یکی از مکان‌های بازتاب تحولات اجتماعی کشور نیز تبدیل شده است.
اهتزاز پرچم مزین به امضای مادران شهدای میناب در شریف
در این میان، حضور فارغ‌التحصیلان با تصویر رهبر شهید در مراسم دانش‌آموختگی نیز قابل توجه است. مراسم فارغ‌التحصیلی یکی از مهم‌ترین مقاطع زندگی دانشجویان است؛ زمانی که پایان یک دوره تحصیل و آغاز مرحله‌ای تازه از زندگی را جشن می‌گیرند. وقتی دانشجویانی در چنین مراسمی تصویر رهبر شهید را در دست می‌گیرند، این انتخاب نشان می‌دهد که یاد و نام او برای این افراد، در کنار یکی از مهم‌ترین لحظات زندگی دانشگاهی‌شان قرار گرفته است.
تصاویر اخیر نشان می‌دهد که روایت فضای دانشگاهی کشور به صحنه‌های اعتراضی سال گذشته محدود نمی‌شود و در کنار آن، جریان دیگری از حضور دانشجویان با نمادهای ملی و یاد شهدای جنگ نیز وجود دارد.
بعثت مردم؛ فراتر از خیابان
آنچه در این ماه‌ها رخ داده، این پرسش را پیش می‌کشد که آیا می‌توان بعثت مردم را تنها در خیابان‌ها و میادین جست‌وجو کرد؟
دانشگاه صنعتی شریف، شهید بهشتی و علم و صنعت که در جریان جنگ 40 روزه هدف حمله دشمن قرار گرفتند، حالا شاهد نصب پرچم ایران و مراسم پرچم گردانی در مراسم آغاز سال تحصیلی خود هستند. این اتفاق از آن جهت اهمیت دارد که پرچم در محلی نصب شده که خود دانشگاه و زیرساخت‌های آن آسیب جنگ را تجربه کرده‌اند. در کنار این اتفاق، تصاویر دانشجویان در مراسم فارغ‌التحصیلی و حضور دانشگاهیان در برنامه‌های یادبود شهدا نیز نشان می‌دهد که بخشی از فضای دانشگاهی در حال بازتاب دادن همان موضوعاتی است که در ماه‌های گذشته در خیابان‌ها جریان داشته است.
در آخر…
در نهایت، نمی‌توان دانشگاه را جدا از جامعه‌ای دید که در آن قرار دارد. همان‌طور که نمی‌توان با رفتار چند نفر درباره همه دانشجویان قضاوت کرد، نمی‌توان تصاویر حضور دانشجویان با پرچم ایران و یاد شهدای جنگ را نیز صرفا چند قاب بی‌ارتباط با تحولات ماه‌های اخیر دانست.
بعثت مردم زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بازتاب آن تنها به میدان و خیابان محدود نماند و در محیط‌های علمی و اجتماعی نیز نشانه‌هایی از آن دیده شود. تصاویر این روزهای دانشگاه‌ها، دست‌کم این پرسش را جدی‌تر از گذشته مطرح می‌کند که آیا آنچه در خیابان‌ها شکل گرفت، اکنون در حال پیدا کردن نمودهای تازه‌ای در فضای دانشگاهی کشور است؟
پاسخ این پرسش را باید در تداوم همین روند و اتفاقاتی جست‌وجو کرد که در روزهای آینده در دانشگاه‌ها رخ می‌دهد؛ اما آنچه اکنون می‌توان دید این است که فضای دانشگاهی، برخلاف تصویری که برخی از حوادث سال گذشته ساخته بودند، تنها یک روایت ندارد. و شاید مهم‌ترین پیام این تصاویر همین باشد؛ پرچمی که روزی در محوطه دانشگاه به آتش کشیده شد، امروز بر سردر همان دانشگاه‌ها به اهتزاز درمی‌آید تا نشان دهد روایت دانشگاه را نمی‌توان با رفتار عده‌ای نوشت و از کنار حضور دانشجویانی که پای پرچم ایران ایستاده‌اند، به‌سادگی گذشت.