آینده ایران جز با ایمان به توانایی انسان ایرانی و اراده آگاهانه برای پرورش و شکوفایی این توانایی ساخته نمی‌شود

به گزارش وبانگاه به نقل از گروه امام و رهبری خبرگزاری تسنیم ، در مجموعه یادداشت‌های «تأملی در مفهوم نخبگی و مسئولیت نخبگان برای ساختن ایران» به قلم علی کاکادزفولی جامعه‌شناس سیاسی و مسئول میز سیاست و جامعه مرکز مطالعات راهبردی تسنیم، کوشیده‌ایم با بازاندیشی در مفهوم نخبگی، نسبت آن را با مسئولیت انسان، قدرت ملی و آینده ایران روشن کنیم. در یادداشت نخست، از ضرورت گسترش تعریف نخبگی و بازشناسی توانایی‌های ممتاز انسانی سخن گفتیم؛ در یادداشت دوم، مسئولیت نخبه در برابر استعداد، جامعه و تاریخ را بررسی کردیم و در یادداشت سوم، به ضرورت گشودن میدان‌های تازه برای ظهور نخبگی و مشارکت مردم توانمند در ساختن کشور پرداختیم. اکنون در چهارمین و آخرین یادداشت، مسئله را از زاویه‌ای تاریخی و تمدنی دنبال می‌کنیم و می‌پرسیم چه ذهنیت‌ها و عادت‌های اجتماعی و مدیریتی مانع تحقق چنین برداشتی از نخبگی می‌شوند و چگونه می‌توان به جامعه‌ای رسید که در آن ابتکار، مسئولیت‌پذیری و توانایی ساختن آینده، در نهادها و مناسبات زندگی عمومی ریشه بدواند و ایران را به الگویی پیشرو و الهام‌بخش تبدیل کند؟

مگر قرار است ما «تماشاگران تاریخ» باشیم؟

نخستین لایه آسیب‌ها به تصویر ما از انسان بازمی‌گردد. در انسان‌شناسی انقلاب اسلامی، کرامت و ظرفیت رشد، ودیعه‌ای همگانی است؛ اما در میدان عمل، گاه منطقی پنهان دایره ممتاز بودن را تنگ می‌کند. آغاز این انحراف آنجاست که نظام سنجش و ارزشیابی در آموزش، پژوهش و رویه‌های خشک اداری، توانایی پیچیده آدمی را به شاخص‌هایی فرومی‌کاهد که نهادهای رسمی به‌آسانی اندازه می‌گیرند و بدین‌ترتیب، انسان رتبه‌بندی‌شده جای انسان واقعی را می‌گیرد.

در پی این فروکاست، نوعی اشرافیت پنهان نخبگی شکل می‌گیرد که برجستگی انسانی را نه در نفس کارآمدی، بلکه در داشتن جایگاه رسمی، عنوان اداری یا منزلت اجتماعی خاصی می‌جوید. همین پیوند میان برجستگی و جایگاه، به‌تدریج معنای استعداد را نیز واژگونه می‌کند؛ استعداد به‌جای آنکه «امکانی» برای گره‌گشایی از کشور باشد، به «امتیازی» تبدیل می‌شود که فرد یا نهاد را در موضعی برتر و مطالبه‌گر می‌نشاند.

وقتی نخبگی چنین چهره انحصاری یافت، ناگزیر اسطوره انسان استثنایی جان می‌گیرد؛ این پندار که مردم از انجام کارهای بزرگ ناتوانند و حتما باید مدیران یا سیاستمدارانی استثنایی روی کار بیایند تا مشکلات ما را حل کنند. روی دیگر همین اسطوره، تبدیل انسان معمولی به تماشاگر تاریخ است؛ نگاهی که اکثریت مردم در شهرها و روستاهای ایران را نه صاحبان ظرفیت بهبود و پیشرفت، بلکه دریافت‌کنندگان دستاوردهای نخبگان می‌بیند. حال آنکه تاریخ انقلاب اسلامی نشان داد سرنوشت ایران زمانی دگرگون می‌شود که همین انسان‌های به‌ظاهر معمولی به باور توانایی خود می‌رسند.

چرا تکرار پاسخ‌های موجود را به تغییر صورت‌مسئله ترجیح می‌دهیم؟

لایه دوم به نحوه فهم حقیقت و شناخت مسائل کشور بازمی‌گردد. هرگاه در برخی ساختارهای تصمیم‌سازی، نوعی انحصار حق تشخیص شکل بگیرد و فهم چالش‌های کلان اقتصادی، زیست‌محیطی یا فرهنگی امتیاز حلقه بسته‌ای از صاحبان جایگاه علمی و اداری فرض شود، کانون اعتبار شناختی جابه‌جا می‌گردد؛ بدین‌معنا که نگاه «پشت میز» در پایتخت بر فهم حاصل از مواجهه مستقیم با واقعیت در کارخانه، مزرعه، مدرسه و استان‌های کشور پیشی می‌گیرد.

وقتی شناخت از میدان زنده به پشت میزهای متمرکز منتقل شد، اندیشه تازه پیش از آنکه درستی‌اش سنجیده شود، نیازمند تأیید صاحب منصب یا امضای بروکراسی است و بدین‌ترتیب، عقل مجاز بر عقل مستقل سایه می‌اندازد. در نظم فکری متکی بر عقل مجاز، نظام اداری و دانشگاهی ناگزیر گرفتار تقدس پاسخ‌های موجود می‌شود و به‌جای میدان دادن به کسانی که صورت‌مسئله‌های فرسوده را تغییر می‌دهند، کسانی را پاداش می‌دهد که الگوهای پذیرفته‌شده را بهتر تکرار کنند.

سرانجام طبیعی این چرخه، بی‌اعتباری دانش بی‌عنوان است؛ یعنی ناتوانی در دیدن تجربه و مهارت ممتاز کشاورز اصفهانی، تکنسین کارخانه اراک، معلم خوزستانی یا کنشگر محلی مشهدی که شاید عنوان رسمی نداشته باشند، اما نبض واقعیت میدان را عمیق‌تر از گزارش‌های اداری می‌شناسند.

باور کنیم که اقتدار دولت با به حرکت درآوردن ظرفیت‌های مردمی به اوج می‌رسد

در سطح سوم، با تلقی نادرستی از قدرت و نسبت دولت با جامعه روبه‌رو هستیم که بخش مهمی از آن، از میراث دولت‌گرایی متمرکز و اقتصاد نفتی به دیوان‌سالاری ما راه یافته است. اگر اقتدار دولت، در معنای کنترل جامعه فهم شود و قدرت را در تمرکز اختیار در دست مدیران بجوییم نه در توان به‌حرکت‌درآوردن ظرفیت‌های مردمی، آن گاه دولت به مثابه دارنده اقتدار اجرایی، می‌پندارد که باید به‌جای مردم بیندیشد، تصمیم بگیرد و مسائل را حل کند.

مدیرانی که چنین رویکردی دارند حتی ممکن است از مردم هم سخن بگویند، اما دچار مردم‌باوری بدون عاملیت مردم هستند؛ حضور و همراهی مردم ایران را می‌ستایند، اما نقش آنان را در شناخت مسئله و شکل‌دادن به تصمیم‌های کلان نمی‌پذیرند و به آنها میدان نمی‌دهند.

این جانشینی دولت به‌جای جامعه، به‌طور طبیعی به هراس از هر اقدامی دامن می‌زند که خلاف رویه‌های بروکراتیک باشد؛ زیرا هر جا تدبیر در انحصار سازوکارهای متمرکز فرض شود، تشخیص ابتکاری و متمایز و نقد مسئولانه، نه کمکی برای گره‌گشایی، بلکه برهم‌زننده نظم و روال‌های اداری پنداشته می‌شود.

در پی این وسواس رویه‌محور، سازمان‌ها به سمت تبدیل مسئولیت به تبعیت می‌لغزند و مسئولیت‌پذیری نیروها را به‌جای اثرگذاری واقعی، با میزان همراهی آنان با روال‌ها و تصمیم‌های موجود می‌سنجند؛ دستگاه‌ها مدعی نوعی مالکیت بر مسائل عمومی می‌شوند، به‌طوری‌که هر نهادی تعریف و حل مشکلات حوزه خود را قلمرو انحصاری خویش می‌داند و مشارکت جامعه، دانشگاه یا بخش خصوصی را مداخله‌ای مزاحم می‌پندارد. حال آنکه روح مردم‌سالاری دینی و قانون اساسی، اقتدار واقعی جمهوری اسلامی ایران را در به حرکت درآوردن ظرفیت‌های ملت ایران می‌بیند.

نگذاریم «بی‌عملی بی‌خطر» به امن‌ترین پناهگاه بروکراسی تبدیل شود

این ذهنیت‌های انسان‌شناختی، معرفتی و سیاسی، در سطح قوانین و سازمان‌های ایران به سازوکارهایی بدل می‌شوند که راه را بر کنشگری استعدادها می‌بندند. برآیند این فضا شکل‌گیری پدیده‌ای است که می‌توان آن را نخبگی بدون میدان نامید؛ استعدادهای برتری وجود دارند که تنها بخش محدودی از آنها خود را نشان داده‌اند یا کشف می‌شوند، اما دروازه‌بانی فرصت‌ها با مقدم داشتن شبکه‌های آشنا و حلقه‌های بسته بر توانایی واقعی، اجازه نمی‌دهد آنان وارد عرصه حل گره‌های مسائل حکمرانی شوند.

در درون سازمان‌ها نیز همین انسداد به شکل دیگری ادامه می‌یابد؛ قفس آهنین بروکراتیک علیه ابتکار عمل می‌کند و مقرراتی که باید ابزار هماهنگی باشند، به سدی در برابر آزمودن راه‌های تازه تبدیل می‌شوند. این جمود در فضای سازمانی کنونی با مجازات تجربه ناموفق تشدید می‌گردد؛ زیرا یکسان گرفتن شکست یک ابتکار مسئولانه با خطا و بی‌کفایتی، مدیران را به بی‌عملی بی‌خطر سوق می‌دهد.

از دل این گریز از خطر، آفت نمایش دستاورد در ادارات و سازمان‌ها، به جای ساختن توانایی سر برمی‌آورد و برپایی ستادها، همایش‌ها و گزارش‌های تبلیغاتی، از حل عینی مسائل و مشکلات پیشی می‌گیرد و کم‌هزینه‌تر و ارزشمندتر جلوه می‌کند. در چنین ساختاری، حتی اگر گاه موفقیتی واقعی رقم بخورد، به سبب غلبه قهرمان‌سازی بر نهادسازی، دستاوردها وابسته به یک مدیر یا فرمانده استثنایی باقی می‌مانند و به توانایی پایدار و نهادی کشور تبدیل نمی‌شوند.

چرا گاهی آینده را بیرون از کشور و جامعه خود جست‌وجو می‌کنیم؟

تمام موانع نخبگی در ساختارهای رسمی خلاصه نمی‌شوند؛ بخشی از انسدادها در فرهنگ اجتماعی خود ما بازتولید می‌شوند. هنگامی که انباشت تجربه‌های ناکام در محیط اجتماعی روزمره به «درماندگی آموخته‌شده» می‌انجامد و این باور در بخشی از جامعه شکل می‌گیرد که کوشش فردی چیزی را تغییر نمی‌دهد، انگیزه کنشگری به‌تدریج به عادت به تماشای مشکلات فروکش می‌کند؛ وضعیتی که در آن گلایه همیشگی جانشین تلاش مسئولانه می‌شود و جامعه، مسئولیت تغییر را به ظهور مدیری استثنایی یا تحولی بیرونی واگذار می‌کند.

این فرسایش انگیزه، در سطح روابط اجتماعی نیز تداوم می‌یابد؛ به این صورت که حسادت به برجستگی، باعث می‌شود که موفقیت دیگری را به‌جای آن که فرصتی برای رشد جمعی ببینیم، تهدیدی برای منزلت شخصی خود قلمداد کنیم. بی‌اعتمادی به همکاری و نبودن فرهنگ مسئولیت‌پذیری جمعی، بسیاری از افراد مستعد را وامی‌دارد موفقیت محدود فردی را بر مشارکت در ساختن دستاوردی مشترک ترجیح دهند.

وقتی فرد توانمند هم در برابر ساختارها احساس بی‌اثری کند و هم در میان هم‌مسیرانش تکیه‌گاهی نبیند، تعریف مخربی از پیشرفت شکل می‌گیرد و این تصور به وجود می‌آید که موفقیت تنها با خروج از جامعه و بیرون رفتن از کشور حاصل می‌شود؛ القای این تصور که جوان ایرانی برای شکوفایی ناگزیر است یا از کشور مهاجرت کند یا در انزوای درونی از مسائل پیرامون خود فاصله بگیرد و نسبت به همه چیز بی‌تفاوت باشد و یا خود را ناتوان قلمداد کند.

مبادا که آینده، ما را در ازدحام فوریت‌ها غافلگیر کند

لایه ششم به نسبت ما با زمان و تاریخ مربوط است. جمهوری اسلامی زیر فشار تحریم‌ها و بحران‌های مستمر، ناگزیر با اقتضائات دشواری روبه‌رو بوده که بخشی از تمرکز بر مسائل فوری معیشتی و امنیتی را اجتناب‌ناپذیر ‌کرده است. اما اگر این اقتضای ناگزیر در ذهنیت نخبگانی به عادت دائمی بدل گردد و ما را به اسارت در ضرورت‌های فوری بکشاند، به آسیب بزرگی دچار خواهیم شد؛ زیرا ممکن است سرمایه‌گذاری و شکیبایی برای ظرفیت‌های علمی و نهادی آینده، پیوسته قربانی روزمرگی شود و زمانی به خود بیاییم و ببینیم که با سپری کردن لحظه‌ها به آینده‌هایی رسیده‌ایم که هنوز درباره آنها نیندیشیده‌ایم.

ما در تنگناهای حاد از دفاع مقدس تا اوج تحریم‌های دفاعی و دارویی و در همین کشاکش جنگ جاری، با روحیه جهادی به ابتکارات غیرمتعارف میدان می‌دهیم، اما به‌محض عبور از التهاب، بازگشت به محافظه‌کاری و فراموش کردن روحیه جهادی، دوباره مسیر را می‌بندد. این جهش‌ها چون در روال عادی نهادینه نمی‌شوند، به موفقیت‌های بی‌حافظه می‌انجامند و در برخی موارد، با تغییر هر دولت یا مدیر، کارها از صفر آغاز می‌شوند. این گسست، نسبت ما را با دیروز و فردا نیز برهم می‌زند؛ به‌گونه‌ای که گاه به‌جای تبدیل میراث پیشینیان به توان حل مسائل امروز، در گذشته‌گرایی افتخارآمیز متوقف می‌مانیم و افق پیش رویمان به آینده‌خواهی بدون باور آینده و بدون پرورش انسان آینده‌ساز، تقلیل می‌یابد.

آینده ایران جز از دل ایمان به توانایی انسان ایرانی و اراده آگاهانه برای پرورش و شکوفایی این توانایی ساخته نمی‌شود. آرمان انقلاب اسلامی، گشودن افقی تاریخی است که در آن، انسان ایرانی خود را صاحب استعداد، مسئول سرنوشت خویش و شریک در ساختن آینده کشور بداند. تحقق این آرمان، به پیدایش نسلی از نخبگان نیاز دارد که بزرگی خود را در بزرگ‌کردن دیگران، برتری خویش را در گره‌گشایی از مسائل مردم و موفقیت خود را در افزودن بر توانایی‌های ماندگار کشور بجویند.

چنین نخبگانی، میراث‌داران منفعل تاریخ نیستند؛ آنان با شناخت ظرفیت‌های زمانه خویش، امکان‌های تازه‌ای پیش روی جامعه می‌گشایند و به دیگران نیز جرئت اندیشیدن، ابتکار و اقدام می‌بخشند. ایران آینده را باید در تکثیر همین انسان‌های مسئول و توانمند جست‌وجو کرد؛ انسان‌هایی که هر یک به سهم خود، ساختن ایران را رسالتی تاریخی می‌دانند و از رهگذر کوشش مشترک آنان، قدرت ملی به توانایی زنده و پیوسته یک ملت برای آفریدن آینده تبدیل می‌شود.

©‌ وبانگاه, خبرگزاری تسنیم