به گزارش بخش استانها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از یزد، زهرا روحالهی امیری، دانشیار گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در پژوهشی با عنوان «ملاعبدالله بهابادی و تکوین عقلانیت نهادی تشیع در عصر صفوی: از اندیشه فقهی تا کنشگری در نهادهای دینی»، ابعاد مختلف نقش ملاعبدالله بهابادی یزدی را در شکلگیری و تقویت عقلانیت نهادی تشیع بررسی کرده است.
تثبیت و تحکیم تشیع در سده دهم هجری، فراتر از تحولات سیاسی، به پیوند میان مبانی عقلانی استنباط و سازوکارهای اجرایی نهادهای دینی نیاز داشت. در همین چارچوب، این پژوهش میکوشد نقش یکی از عالمان برجسته این دوره را در پیوند دادن اندیشه فقهی و منطقی با کنشگری در ساختارهای دینی و اجتماعی عصر صفوی بازخوانی کند.
این مطالعه با بهرهگیری از رویکرد تاریخی ـ تحلیلی و با کاربست «قالب عملیاتی سنجش کنشگری عالمان شیعه» به این پرسش پاسخ میدهد که ملاعبدالله بهابادی یزدی، متوفای 981 قمری، چگونه و در چه ابعادی میان عقلانیت فقهی ـ منطقی و فعالیت در نهادهای دینی عصر صفوی پیوند برقرار کرده است.
محدوده بررسی، کنشهای معرفتی، تربیتی، نهادی و اجتماعی بهابادی در سه کانون علمی و دینی شیراز، اصفهان و نجف اشرف است. نویسنده در این پژوهش، میان شواهد مستقیم تاریخی، قرائن معتبر و حوزههایی که پشتوانه اسنادی کافی ندارند، تمایز قائل شده است تا از تعمیمهای شتابزده و نسبت دادن ادعاهای اثباتنشده به این عالم پرهیز شود.
تفکیک سطوح تحلیل و اعتبار شواهد تاریخی
یکی از ویژگیهای روششناختی پژوهش روحالهی امیری، دستهبندی شواهد تاریخی در سه سطح است. این تفکیک امکان میدهد سهم علمی و نهادی ملاعبدالله بهابادی با توجه به میزان اعتبار اسناد و قرائن موجود ارزیابی شود.
1. ساحت معرفتی و تربیتی؛ شواهد مستقیم تاریخی (E1)
بر اساس یافتههای پژوهش، برجستهترین سهم اثباتشده ملاعبدالله بهابادی در حوزه معرفتی و تربیتی، از طریق تألیف و تدریس اثر مشهور «الحاشیة علی تهذیب المنطق» و نقش او در تقویت آموزش منطق و روش استدلالی در حوزههای علمی شکل گرفته است.
این اثر حاشیهای بر بخش منطق کتاب «تهذیب المنطق و الکلام»، نوشته سعدالدین تفتازانی، است و در سنت آموزشی حوزههای شیعی جایگاه مهمی داشته است. بهابادی با توضیح و تحلیل مباحث منطقی، به تثبیت زبان و چارچوبی مشترک برای مباحث علمی در حوزههایی مانند فقه، اصول فقه و کلام کمک کرد.
در این چارچوب، منطق صرفاً دانشی مقدماتی یا مجموعهای از قواعد ذهنی نبود، بلکه ابزاری برای تشخیص مقدمات معتبر، ارزیابی شیوههای استدلال و سنجش نسبت میان دلیل و نتیجه به شمار میآمد. از این منظر، آموزش منطق میتوانست در شکلگیری توانایی اجتهادی و تقویت عقلانیت اصولی عالمان شیعه نقش مؤثری ایفا کند.
پژوهش همچنین نقش بهابادی را در تربیت نسلهایی از عالمان شیعی، از جمله شیخ بهایی و شیخ حسن بن زینالدین عاملی، معروف به صاحب معالم، مورد توجه قرار داده است. بر این اساس، تأثیر او تنها به تألیف یک متن آموزشی محدود نمیشود، بلکه از طریق شبکه شاگردان و انتقال روش استدلالی، در استمرار و تقویت سنت علمی شیعه نیز قابل بررسی است.
2. ساحت نهادی و اجرایی؛ قرائن معتبر تاریخی (E2)
دومین سطح بررسی به کنشگری ملاعبدالله بهابادی در نهادهای دینی اختصاص دارد. بر پایه قرائن تاریخی، او در دورهای از فعالیت خود مسئولیتهایی همچون تولیت و خزانهداری آستان مقدس علوی را بر عهده داشته است.
این مسئولیتها از ارتباط او با مدیریت امور دینی، موقوفات، نذورات و ساختارهای اجرایی حرم امام علی(ع) حکایت دارد. همچنین در برخی گزارشهای تاریخی، از استمرار این نقش در خاندان منسوب به او با عنوان «بیت ملالی» سخن گفته شده است.
اهمیت این بخش از پژوهش در آن است که ملاعبدالله بهابادی را صرفاً بهعنوان مدرس منطق یا عالمی فقهی معرفی نمیکند، بلکه حضور او در عرصه مدیریت نهادهای دینی را نیز مورد توجه قرار میدهد. این کنشگری در نقطه تلاقی قلمرو صفوی و عثمانی، پیچیدگی جایگاه نهادهای شیعی و ضرورت برخورداری عالمان از تواناییهای علمی، اجتماعی و مدیریتی را نشان میدهد.
بااینحال، نویسنده تأکید میکند که شواهد مربوط به این بخش از نظر درجه اعتبار با اسناد مستقیم مربوط به آثار علمی بهابادی یکسان نیست و باید در سطح قرائن معتبر تاریخی (E2) ارزیابی شود.
3. مرزهای نظری پژوهش؛ حوزه فاقد اسناد کافی (E0)
سومین سطح بررسی به محدودیتهای اسنادی درباره اندیشه سیاسی بهابادی اختصاص دارد. بر اساس یافتههای این پژوهش، تاکنون رساله یا متن مستقلی که نشاندهنده نظریهپردازی منسجم ملاعبدالله درباره دولت، حکمرانی یا ولایت فقیه باشد، شناسایی نشده است.
از اینرو، نمیتوان بدون ارائه اسناد کافی، نظریههای سیاسی متأخر را به او نسبت داد. به بیان دیگر، حضور بهابادی در مدیریت نهادهای دینی، بهخودیخود به معنای ارائه نظریهای مستقل درباره ساختار حکومت نیست.
این بخش در چارچوب پژوهش با کد E0 مشخص شده است؛ یعنی حوزهای که برای اثبات ادعاهای مربوط به آن، شواهد مستقیم یا قرائن تاریخی کافی در دست نیست و به مطالعات متنی و تاریخی بیشتری نیاز دارد.
از عقلانیت فقهی تا عقلانیت نهادی
دستاورد اصلی پژوهش زهرا روحالهی امیری، بررسی عقلانیت ملاعبدالله بهابادی در دو سطح مرتبط است: نخست، در سطح تولید و آموزش دانش و دوم، در سطح سازماندهی و مدیریت نهادهای دینی.
در سطح نخست، بهابادی با شرح و آموزش منطق، به تقویت توانایی تحلیل و استدلال در میان عالمان شیعه کمک کرد. در سطح دوم، با حضور در ساختارهای مدیریتی آستان علوی و ارتباط با امور موقوفات و نهادهای دینی، بخشی از این عقلانیت را در عرصه عمل اجتماعی و نهادی به کار گرفت.
بر این اساس، عقلانیت نهادی بهابادی بیش از آنکه در قالب نظریهای کلان درباره دولتسازی ظهور کرده باشد، در سه حوزه تبلور یافته است: نهادینهسازی روش تفکر استدلالی، ساماندهی آموزش دینی و مشارکت در مدیریت نهادهای دینی و وقفی.
جمعبندی پژوهش نشان میدهد که بازخوانی کارنامه ملاعبدالله بهابادی یزدی میتواند تصویر دقیقتری از چگونگی تکوین و تقویت نهادهای علمی و دینی تشیع در عصر صفوی ارائه کند. در این روایت، تشیع برای تثبیت و استمرار خود تنها به حمایت سیاسی نیاز نداشت، بلکه متون آموزشی، روشهای استدلالی، شبکههای علمی و ساختارهای مدیریتی نیز در این فرایند نقش داشتند.
از این منظر، ملاعبدالله بهابادی یزدی عالمی است که میان اندیشه فقهی و منطقی از یکسو و کنشگری در نهادهای دینی از سوی دیگر پیوند برقرار کرد؛ پیوندی که در استمرار سنت آموزشی، تقویت عقلانیت اصولی و سامانیابی نهادهای دینی شیعه در دوره صفوی اهمیت داشت.





نظرات
نظر شما ثبت شد؛ پس از بررسی، در صورت تأیید نمایش داده میشود.
هنوز نظری منتشر نشده است.