خراسان شمالی با بیش از 2.5 میلیون رأس دام سبک و سنگین و تولید قابل توجه گوشت و شیر، صنایع فراوری چندانی ندارد.

به گزارش بخش استان‌ها در وبانگاه به نقل از خبرگزاری تسنیم از بجنورد، خراسان شمالی از استان‌های دارای ظرفیت قابل توجه در حوزه دامپروری، تولید گوشت، شیر و فرآورده‌های لبنی است؛ ظرفیتی که با برخورداری از مراتع، منابع طبیعی، جامعه عشایری و دامداران باسابقه، می‌تواند سهم مهمی در تأمین امنیت غذایی و تولید پروتئین کشور داشته باشد، اما بخش قابل توجهی از این توان اقتصادی هنوز به ارزش افزوده صنعتی تبدیل نشده است.

در استانی که بیش از 2.5 میلیون رأس دام سبک و سنگین نگهداری می‌شود و دامداری یکی از فعالیت‌های اصلی اقتصادی در بسیاری از مناطق روستایی و عشایری به شمار می‌رود، ضعف صنایع تبدیلی، محدودیت سرمایه‌گذاری، پراکندگی واحدهای دامداری و خام‌فروشی محصولات، مانع بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های تولیدی شده است.

کشاورزی , اخبار بجنورد , اخبار استان خراسان شمالی ,

دامداران خراسان شمالی در شرایطی بخش مهمی از نیاز بازار به گوشت و شیر را تأمین می‌کنند که نبود صنایع گسترده فرآوری، بسته‌بندی و عرضه محصولات نهایی موجب شده بخشی از تولید استان بدون ایجاد ارزش افزوده قابل توجه، به سایر استان‌ها منتقل شود؛ موضوعی که علاوه بر کاهش درآمد تولیدکنندگان، فرصت ایجاد اشتغال و توسعه صنایع غذایی را نیز محدود کرده است.

دامداری؛ شغل 28 ساله‌ای که هنوز با مشکلات تولید دست‌وپنجه نرم می‌کند

لنگری، یکی از دامداران خراسان شمالی که نزدیک به سه دهه در این حرفه فعالیت دارد، درباره شرایط تولید و مشکلات دامداران می‌گوید: حدود 100 تا 150 رأس دام سبک دارم و نزدیک به 27 تا 28 سال است که در همین شغل فعالیت می‌کنم.

این تجربه طولانی، بخشی از واقعیت دامداری در استان را نشان می‌دهد؛ حرفه‌ای که با وجود اهمیت آن در تأمین مواد غذایی، همچنان با چالش‌های متعدد اقتصادی، هزینه‌های تولید و محدودیت‌های توسعه روبه‌روست.

دامداری در خراسان شمالی صرفاً یک فعالیت اقتصادی نیست، بلکه در بسیاری از مناطق، منبع اصلی درآمد خانوارهای روستایی و عشایری و یکی از پایه‌های حفظ جمعیت در مناطق کمتر برخوردار محسوب می‌شود. با این حال، استمرار تولید و توسعه واحدهای دامداری نیازمند حمایت هدفمند، تأمین نهاده‌ها، سرمایه در گردش و ایجاد زنجیره‌ای متصل از تولید تا فرآوری و بازار مصرف است.

عشایر؛ سهم 3 درصدی از جمعیت و تولید 30 درصدی گوشت استان

جامعه عشایری خراسان شمالی با وجود اینکه حدود 3 درصد جمعیت استان را تشکیل می‌دهد، سهمی نزدیک به 30 درصد در تولید گوشت استان دارد؛ آماری که نشان‌دهنده اهمیت راهبردی این جامعه در تأمین پروتئین و حفظ ظرفیت دامپروری منطقه است.

عشایر را می‌توان یکی از پایه‌های اصلی تولید گوشت و فرآورده‌های دامی در خراسان شمالی دانست؛ جامعه‌ای که با اتکا به شیوه‌های سنتی دامداری، بهره‌گیری از مراتع و جابه‌جایی فصلی، نقش مهمی در اقتصاد دام استان ایفا می‌کند.

با این وجود، سهم بالای عشایر در تولید گوشت به معنای بهره‌مندی متناسب آنان از ارزش اقتصادی محصول نیست. فاصله میان تولید اولیه و بازار نهایی، ضعف زیرساخت‌های فرآوری و محدودیت دسترسی به بازارهای مستقیم، همچنان یکی از چالش‌های پیش‌روی دامداران و عشایر است.

رتبه دهم دام سبک کشور؛ اما حلقه فرآوری همچنان مفقود است

خراسان شمالی از نظر تعداد دام سبک در جایگاه دهم کشور قرار دارد؛ جایگاهی که ظرفیت قابل توجه استان در حوزه دامپروری را نشان می‌دهد، اما این مزیت آماری هنوز به شکل متناسب در توسعه صنایع مرتبط نمود پیدا نکرده است.

رضا ریحانی، فعال عرصه کشاورزی و دامداری استان در این باره اظهار کرد: بخش مهمی از تولید دام سبک استان به مصرف خانوار و بازارهای محلی می‌رسد و محصولات دام سنگین نیز در بخش قابل توجهی از زنجیره تولید، بدون فرآوری کامل از استان خارج می‌شود.

وی افزود: در حالی که توسعه صنایع بسته‌بندی گوشت، تولید فرآورده‌های گوشتی، صنایع شیر و لبنیات می‌تواند زمینه افزایش ارزش افزوده، ایجاد اشتغال و تقویت بازار فروش دامداران را فراهم کند، نبود زیرساخت‌های کافی در این حوزه باعث شده بخشی از ظرفیت اقتصادی استان در مرحله تولید خام باقی بماند.

این وضعیت در حوزه دام سنگین نیز قابل مشاهده است؛ خراسان شمالی با وجود برخورداری از دامداری‌های شیری، هنوز نتوانسته ظرفیت تولید شیر را به یک زنجیره صنعتی گسترده و پایدار تبدیل کند.

تنها 82 گاوداری شیری در استان؛ ظرفیت‌هایی که هنوز کامل فعال نیستند

خراسان شمالی با ظرفیت قابل توجه در حوزه دام سنگین، تنها 82 گاوداری شیری دارد؛ واحدهایی که به گفته گزارش، همه آنها نیز با ظرفیت کامل فعالیت نمی‌کنند.

محدودیت سرمایه‌گذاری، مشکلات نقدینگی، هزینه‌های نگهداری دام، تأمین خوراک و ضعف در توسعه زیرساخت‌های تولیدی، از جمله عواملی است که می‌تواند بر میزان بهره‌برداری از ظرفیت این واحدها تأثیر بگذارد.

در شرایطی که تولید شیر خام می‌تواند زمینه ایجاد صنایع فرآوری گسترده را فراهم کند، پایین بودن یا پراکندگی حجم تولید و نبود شبکه یکپارچه جمع‌آوری و عرضه، توسعه صنایع لبنی را نیز با محدودیت مواجه کرده است.

این در حالی است که تجربه برخی واحدهای صنعتی در استان نشان می‌دهد در صورت شکل‌گیری زیرساخت مناسب، امکان تولید محصولات متنوع، ایجاد بازارهای صادراتی و جذب سرمایه‌گذاری در حوزه لبنیات وجود دارد.

کارخانه لبنی فاروج؛ تولید 20 تن محصول در روز و صادرات به 5 کشور

در شهرستان فاروج، یکی از واحدهای صنعتی فرآوری لبنیات توانسته با توسعه خطوط تولید و بسته‌بندی، بخشی از ظرفیت صنعتی استان را به بازارهای داخلی و خارجی متصل کند.

این کارخانه در زمینه فرآوری و بسته‌بندی محصولات لبنی، از جمله پنیر پیتزا فعالیت دارد و بنا بر اطلاعات ارائه‌شده، ظرفیت تولید آن به حدود 20 تن در روز می‌رسد؛ ظرفیتی که نشان می‌دهد صنایع لبنی در صورت برخورداری از سرمایه‌گذاری و بازار مناسب، می‌توانند به یکی از بخش‌های اثرگذار اقتصاد استان تبدیل شوند.

محصولات این کارخانه علاوه بر بازار داخلی، به کشورهای امارات، عراق، افغانستان، ارمنستان و روسیه صادر می‌شود و در نمایشگاه‌های بین‌المللی نیز زمینه معرفی محصولات و ارتباط با مشتریان جدید فراهم شده است.

با وجود این ظرفیت، نکته قابل تأمل آن است که این واحد صنعتی بخش عمده شیر مورد نیاز خود را از خارج استان تأمین می‌کند؛ موضوعی که نشان‌دهنده فاصله میان ظرفیت دامداری‌های خراسان شمالی و نیاز واقعی صنایع فرآوری مستقر در استان است.

کشاورزی , اخبار بجنورد , اخبار استان خراسان شمالی ,

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، این کارخانه تقریباً روزانه 25 تن شیر از شهرستان گناباد در خراسان رضوی وارد می‌کند؛ در حالی که خراسان شمالی خود از استان‌های دارای ظرفیت دامپروری و تولید شیر محسوب می‌شود.

این تناقض، ضرورت بازنگری در وضعیت دامداری‌های استان، تقویت تولید شیر، ایجاد شبکه جمع‌آوری و توسعه همکاری میان دامداران و صنایع لبنی را برجسته می‌کند.

چهار کارخانه لبنی فعال؛ سایر واحدها درگیر نقدینگی و فرسودگی تجهیزات

در کنار واحد صنعتی فعال شهرستان فاروج، چهار واحد صنعتی لبنی در خراسان شمالی در حال فعالیت هستند؛ با این حال، بخشی از کارخانه‌های این حوزه به دلایل مختلف از چرخه تولید خارج شده‌اند.

مشکلات مدیریتی، کمبود نقدینگی، ضعف در تأمین سرمایه در گردش و پایین بودن سطح فناوری خطوط تولید، از جمله دلایل مطرح‌شده برای رکود یا توقف فعالیت برخی واحدهای صنعتی لبنی استان است.

غیرفعال ماندن صنایع فرآوری در شرایطی که استان از ظرفیت تولید شیر و دام برخوردار است، به معنای از دست رفتن فرصت‌های اقتصادی، کاهش اشتغال صنعتی و تداوم وابستگی بازار به محصولات تولیدشده در سایر استان‌هاست.

از سوی دیگر، فعالیت واحدهای صنعتی موجود نیز به تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی توسعه زنجیره دام و لبنیات استان باشد؛ چراکه برای ایجاد یک چرخه پایدار، باید تولید دامداری‌ها، جمع‌آوری شیر، فرآوری، بسته‌بندی، توزیع و صادرات به شکل هماهنگ توسعه پیدا کند.

خرده‌مالکی و دامداری سنتی؛ دو مانع توسعه صنعتی

محمدی از فعالان کشاورزی استان گفت: یکی از مشکلات ساختاری بخش دامپروری خراسان شمالی، پراکندگی واحدهای دامداری و خرده‌مالکی است؛ شرایطی که امکان تأمین حجم پایدار مواد اولیه برای صنایع بزرگ را دشوار می‌کند.

وی افزود: دامداری‌های کوچک در بسیاری از موارد توان کافی برای سرمایه‌گذاری در تجهیزات مدرن، توسعه واحدهای تولیدی، بهبود بهره‌وری و رعایت استانداردهای مورد نیاز بازارهای صادراتی را ندارند.

در مقابل، صنایع فرآوری برای فعالیت اقتصادی پایدار به تأمین مستمر مواد اولیه، کیفیت یکنواخت محصول، حجم مشخص تولید و قراردادهای بلندمدت نیازمندند؛ موضوعی که بدون ایجاد تشکل‌های تولیدی، توسعه دامداری‌های صنعتی و تقویت زنجیره تأمین به سختی محقق می‌شود.

توسعه دامداری صنعتی، حمایت از تجمیع ظرفیت تولید، ایجاد تعاونی‌های تخصصی، تأمین تسهیلات و سرمایه در گردش و استفاده از فناوری‌های جدید می‌تواند بخشی از این موانع را برطرف کند.

خراسان شمالی چگونه به قطب تولید گوشت و لبنیات تبدیل می‌شود؟

خراسان شمالی با برخورداری از بیش از 2.5 میلیون رأس دام سبک و سنگین، ظرفیت جامعه عشایری، دامداران باسابقه و واحدهای صنعتی فعال، توان تبدیل شدن به یکی از قطب‌های تولید گوشت و لبنیات کشور را دارد؛ اما تحقق این هدف نیازمند عبور از تولید خام و توسعه زنجیره ارزش است.

کشاورزی , اخبار بجنورد , اخبار استان خراسان شمالی ,

تقویت دامداری‌های صنعتی، فعال‌سازی واحدهای نیمه‌تعطیل، نوسازی خطوط تولید، ایجاد صنایع بسته‌بندی گوشت، توسعه فرآوری شیر، تأمین سرمایه در گردش و پیوند دادن دامداران با کارخانه‌های صنعتی، از مهم‌ترین مسیرهای توسعه این بخش به شمار می‌رود.

همچنین ایجاد سازوکارهای خرید تضمینی یا قراردادهای پایدار میان دامداران و صنایع، می‌تواند به کاهش ریسک تولید، افزایش انگیزه سرمایه‌گذاری و جلوگیری از خروج مواد اولیه از استان کمک کند.

نتیجه؛ ثروتی که در مرحله تولید خام متوقف مانده است

خراسان شمالی از نظر تعداد دام، ظرفیت تولید گوشت، فعالیت عشایری و امکان توسعه دامداری، یکی از استان‌های مستعد کشور در حوزه امنیت غذایی است؛ اما آنچه امروز میان ظرفیت تولید و بهره‌برداری اقتصادی فاصله انداخته، ضعف در صنعتی‌سازی و فرآوری محصولات دامی است.

وقتی شیر تولیدی استان برای فرآوری به اندازه کافی در اختیار کارخانه‌های محلی قرار نمی‌گیرد، صنایع لبنی ناچار به واردات مواد اولیه از استان‌های دیگر می‌شوند؛ وقتی دام و محصولات اولیه بدون فرآوری از استان خارج می‌شود، فرصت ایجاد اشتغال، درآمد صنعتی و توسعه صادرات نیز همراه آن از دست می‌رود.

مسئله خراسان شمالی کمبود ظرفیت دامپروری نیست؛ بلکه حلقه مفقوده میان دامدار، تولید، صنعت و بازار است. اگر این حلقه با سرمایه‌گذاری، مدیریت، فناوری و برنامه‌ریزی تکمیل شود، میلیون‌ها رأس دام استان می‌توانند به جای صرفاً یک آمار تولیدی، موتور محرک اقتصاد، اشتغال و صادرات خراسان شمالی باشند.

©‌ وبانگاه، خبرگزاری تسنیم