تکامل مدیریت هوشمند شبکه آب مشهد؛ از بحران تا بومی‌سازی فناوری
مدیر دفتر انرژی و سیستم‌های کنترل آب شهر مشهد، علیرضا صدقیان، در جریان بازدید خبرنگاران از مرکز مهاب، به تشریح فلسفه تأسیس این مرکز پرداخت و گفت: وقوع بحران شدید آب در سال‌های ۸۵ و ۸۶ و تبعات ناشی از جیره‌بندی آب، که برخی مناطق شهری را تا هشت ساعت در روز با کمبود مواجه می‌ساخت، ضرورت ایجاد یک ساختار مدیریتی منسجم را بیش از پیش آشکار ساخت.
وی با اشاره به تحلیل‌های صورت گرفته پس از آن بحران، تاکید کرد که یکی از چالش‌های اساسی، فقدان یک مرکز فرماندهی متمرکز برای مدیریت هماهنگ شبکه آب بود. فعالیت‌های منطقه‌ای به صورت جزیره‌ای انجام می‌شد و این پراکندگی، مشکلات قابل توجهی را در مدیریت هیدرولیکی و پایش مؤثر شبکه ایجاد کرده بود.
صدقیان افزود: مرکز فرماندهی آب مشهد اکنون به صورت شبانه‌روزی فعالیت کرده و تمامی فرآیندهای تأمین و توزیع آب در سطح شهر را رصد می‌کند. این مرکز علاوه بر هماهنگی‌های درون‌سازمانی، در مواقع لزوم با نهادهایی چون استانداری، پلیس و شهرداری نیز ارتباط برقرار می‌نماید.
وی با بیان اینکه در طول حدود دو دهه گذشته، علاوه بر مرکز اصلی، مراکز فرعی متعددی در مناطق مختلف شهر تأسیس شده است، خاطرنشان کرد که این اقدام در راستای تحقق مدیریت یکپارچه شبکه در قالب یک ساختار فرماندهی واحد صورت گرفته است.
مدیر دفتر انرژی و سیستم‌های کنترل آب شهر مشهد، یکی از ابزارهای حیاتی این مرکز را سامانه نرم‌افزاری پیشرفته‌ای معرفی کرد که امکان پایش لحظه‌ای وضعیت شبکه، شناسایی محل وقوع حوادث، اعزام گروه‌های عملیاتی و بررسی وضعیت ترافیکی مسیرها را فراهم می‌آورد. این سامانه هوشمند، در صورت بروز حوادث و مشکلات متعدد در یک منطقه که از ظرفیت نیروی انسانی آن منطقه فراتر رود، قادر است با شناسایی موضوع در مرکز فرماندهی، اکیپ‌های کمکی را از مناطق دیگر به منطقه مورد نظر هدایت کند و از مدیریت جزیره‌ای به سمت یک ساختار واحد و هماهنگ حرکت کند.
صدقیان درباره نحوه مدیریت مخازن آب شهر توضیح داد: آب ورودی به شهر ابتدا به مخازن هدایت شده و سپس از طریق شبکه توزیع به دست مشترکان می‌رسد. بر این اساس، مدیریت دقیق و ایجاد تعادل در میزان ذخیره آب مخازن از اهمیت حیاتی برخوردار است. مخازن شهر مشهد به صورت متصل به هم طراحی شده‌اند و با بهره‌گیری از تجهیزات و سامانه‌های کنترلی پیشرفته، امکان انتقال آب از یک مخزن به مخزن دیگر در کوتاه‌ترین زمان فراهم است. این فرآیند از طریق شیرهای برقی و تجهیزات هوشمند صورت می‌گیرد؛ امری که در گذشته نیازمند اعزام نیروهای عملیاتی به محل بود، اما اکنون بسیاری از این عملیات به صورت از راه دور و از مرکز فرماندهی انجام می‌شود.
وی با اشاره به اهمیت کنترل فشار شبکه، اظهار داشت: پس از مدیریت و بالانس مخازن، کنترل دقیق فشار در شبکه توزیع از اهمیت بالایی برخوردار است؛ چراکه افزایش نامتعارف فشار می‌تواند منجر به افزایش مصرف و اتلاف منابع آبی شود. نقاط حساس و بحرانی شبکه شناسایی و تجهیزات کنترلی لازم در این نقاط نصب شده است تا پایش و مدیریت فشار به بهترین نحو صورت پذیرد. با توجه به طول تقریبی ۶ هزار کیلومتری شبکه توزیع آب مشهد، کنترل مستقیم همه نقاط میسر نیست، لذا تمرکز بر نقاط کلیدی و حساس، مدیریت بخش‌های مختلف شبکه را تسهیل می‌کند.
مدیر دفتر انرژی و سیستم‌های کنترل آب شهر مشهد به روند بومی‌سازی تجهیزات کنترل شبکه آب اشاره کرد و گفت: این پروژه از سال ۱۳۸۹ آغاز شد و در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶، به دلیل افزایش هزینه‌ها، چالش‌های تأمین تجهیزات و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، روند اجرای برخی پروژه‌ها با دشواری‌هایی مواجه شد. در آن برهه، به جای توقف کامل پروژه، شرکت آب مشهد با تکیه بر توانمندی شرکت‌های داخلی و دانش‌بنیان، تلاش کرد تا بخشی از تجهیزات مورد نیاز را در داخل کشور طراحی و تولید کند.
صدقیان بر اهمیت حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان تأکید کرد و افزود: حمایت از این شرکت‌ها نباید تنها به خرید محصولاتشان محدود شود، بلکه باید زمینه را برای رشد و توسعه شرکت‌هایی فراهم آورد که قادر به طراحی و تولید تجهیزات صنعتی مورد نیاز کشور هستند. وی خاطرنشان کرد که ساخت تجهیزات کنترل شبکه آب به دلیل حساسیت بالا و پیامدهای احتمالی عملکرد نادرست، نیازمند گذراندن آزمون‌ها و استاندارد‌های لازم برای اطمینان از صحت و قابلیت اعتماد آن‌ها است.
وی در پایان تجربه حدود دو دهه مدیریت هوشمند شبکه آب مشهد را یادآور شد و گفت: هدف اولیه این پروژه عبور از بحران آب و ایجاد یک سیستم قابل اتکا برای مدیریت شبکه بود. اما با گذشت زمان، این زیرساخت به سمت بهره‌گیری گسترده‌تر از فناوری، پایش آنلاین، کنترل از راه دور و بومی‌سازی تجهیزات سوق یافته است. با توجه به کاهش منابع آبی، رشد جمعیت و افزایش انتظارات مصرف‌کنندگان، استفاده از فناوری و مدیریت هوشمند شبکه برای ارتقای بهره‌وری و مدیریت بهینه منابع آب، اهمیت فزاینده‌ای یافته است.